پاسخ به پرسش‌ها: درباره الکل و موارد استفاده از آن

(سلسله پاسخ‌های عالم عطاء بن خلیل ابورشته، امیر حزب‌التحریر، به پرسش‌های کاربران صفحه فیس‌بوک ایشان)

خطاب به: Ghadeer Rooz - مصطفی عبد العال - أبو محمود الخليلي - إكليل الجبل - Manal Bader

پرسش‌ها:

۱- Ghadeer Rooz: اما ای شیخ، امروزه مواد سمی با الکل مخلوط می‌شود تا جلوی مست‌کنندگی آن را بگیرد - و به یک ماده سمی تبدیل شده که مست‌کننده نیست - پرسش اینجاست که آیا "الکل سمی ساخته شده برای عطرها" نجس است و پاکی لباس را از بین می‌برد؟

۲- أبو محمود الخليلي: الکل موجود در عطرها دو نوع است؛ یکی مست‌کننده که به الکل اتیلیک معروف است، و دیگری سمی که به الکل متیلیک شناخته می‌شود؛ آیا حکم این دو یکی است؟

۳- مصطفی عبد العال: ای شیخ، اگر نوشیده نشود چطور؟

۴- إكليل الجبل: آیا این حکم بر روی محصولات پزشکی نیز تطبیق می‌شود؟ به ویژه اینکه بسیاری از مواد ضدعفونی‌کننده دست در اکثر بخش‌های بهداشتی، فرآورده‌های الکلی شامل ethanol + isopropanol هستند و همین‌طور دهان‌شویه‌ها. ما همچنین از الکل در برخی صنایع دارویی به عنوان حلال یا نگهدارنده استفاده می‌کنیم.

۵- Manal Bader:

Assalamu alaikum dear sheikh barak allahu feek as you kindly mentioned above that alcohol if consumed will result in a drunken state...whereas sd or denatured alcohol is used in perfumes deodorant lotions and facial creams... in these cases they cannot be consumed internally (due to the change of its chemical state) what is hukm for its use? In another situation, the fuel we use for our cars is also derived from alcohol, is this also the same issue of a haram hukm? Jazak allahu kul khair & May ect you.

(السلام علیکم شیخ بزرگوار، خداوند به شما برکت دهد. همان‌طور که پیش‌تر اشاره فرمودید، الکل در صورت مصرف باعث مستی می‌شود... در حالی که الکل sd یا denatured (تغییر ماهیت داده شده) در عطرها، لوسیون‌های دئودورانت و کرم‌های صورت استفاده می‌شود... در این موارد به دلیل تغییر حالت شیمیایی، نمی‌توان آن‌ها را به صورت داخلی مصرف کرد؛ حکم استفاده از آن‌ها چیست؟ در موقعیتی دیگر، سوختی که برای خودروهایمان استفاده می‌کنیم نیز از الکل مشتق شده است؛ آیا این هم همان حکم حرام را دارد؟ جزاک الله کل خیر...)

پاسخ:

و علیکم السلام و رحمة الله و برکاته

پرسش‌ها شباهت‌هایی دارند و من پاسخ آن‌ها را به طور خلاصه به شرح زیر بیان می‌کنم:

۱- الکل صنفی دارد که متیلیک نامیده می‌شود؛ به من گفته شده که این نوع مست‌کننده نیست اما سمی و کشنده است. الکل سوخت (اسپرت) از نوع متیلیک است و از خاک‌اره و غیره گرفته می‌شود و نوشیدن آن باعث نابینایی شده و ظرف چند روز منجر به مرگ می‌شود. بنابراین، الکل متیلیک "خمر" (شراب) نیست و حکم خمر را از جهت نجاست و حرمت ندارد، مگر از جهت استفاده از آن به عنوان سم که طبق قاعده ضرر حرام است؛ چنان‌که ابن ماجه از عباده بن صامت روایت کرده است:

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَضَى أَنْ لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ

"رسول الله صلی الله علیه وسلم حکم فرمودند که نباید به خود ضرر رساند و نه به دیگران." (به روایت ابن ماجه)

۲- صنف دیگری از آن اتیلیک نامیده می‌شود و همان است که در نوشیدنی‌های مست‌کننده تخمیری یا تقطیری استفاده می‌شود. الکل طبی (اسپرت طبی) از این نوع است. همچنین الکل اتیلیک در صنعت نیز به عنوان نگهدارنده برخی مواد، ماده خشک‌کننده رطوبت، حلال برخی قلیاها و چربی‌ها، ضد یخ، حلال برخی داروها، حلال مواد معطر مانند کالونیا (ادکلن) و رایحه‌ها استفاده می‌شود و در ساخت برخی مواد نجاری نیز وارد می‌شود. این کاربردها سه دسته هستند:

الف- قسمی که در آن الکل فقط به عنوان حلال یا افزودنی به برخی مواد استفاده می‌شود؛ این کاربرد باعث نمی‌شود الکل ماهیت و ویژگی‌های خود را از دست بدهد، بلکه در ترکیب و خاصیت مست‌کنندگی باقی می‌ماند. استفاده از این قسم مطلقاً حرام است؛ برای نمونه کالونیا (ادکلن) که استفاده از آن حلال نیست و نجس باقی می‌ماند، زیرا نجاست با آن مخلوط شده و الکل مست‌کننده در آن به حال خود باقی مانده است. پس این‌ها موادی مخلوط با خمر هستند و خمر نجس است. دلیل آن حدیث الخشنی است:

دارقطنی از خشنی روایت کرده است که گفت: گفتم ای رسول خدا، ما با مشرکان رفت و آمد داریم و دیگ و ظرفی جز ظرف‌های آن‌ها نداریم. فرمود: «اسْتَغْنُوا عَنْهَا مَا اسْتَطَعْتُمْ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَارْحَضُوهَا بِالْمَاءِ فَإِنَّ الْمَاءَ طَهُورُهَا ثُمَّ اطْبُخُوا فِيهَا» "تا جایی که می‌توانید از آن‌ها بی‌نیازی جویید، اما اگر نیافتید آن‌ها را با آب بشویید، چرا که آب پاک‌کننده آن‌هاست، سپس در آن‌ها غذا بپزید." رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: "آب پاک‌کننده آن‌هاست"؛ یعنی آن ظرف‌ها به دلیل ریختن خمر در آن‌ها نجس شده بودند و پس از شستن پاک شدند. این دلیلی است بر اینکه خمر نجس است. سؤال درباره آن ظرف‌هایی بود که در آن خمر ریخته می‌شد، چنان‌که در روایت الخشنی نزد ابوداوود آمده است که او از رسول الله صلی الله علیه وسلم پرسید: ما در همسایگی اهل کتاب هستیم و آن‌ها در دیگ‌هایشان گوشت خوک می‌پزند و در ظرف‌هایشان خمر می‌نوشند. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «إِنْ وَجَدْتُمْ غَيْرَهَا فَكُلُوا فِيهَا وَاشْرَبُوا، وَإِنْ لَمْ تَجِدُوا غَيْرَهَا فَارْحَضُوهَا بِالْمَاءِ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا» "اگر غیر از آن‌ها یافتید، در آن‌ها بخورید و بیاشامید و اگر نیافتید، آن‌ها را با آب بشویید و بخورید و بیاشامید." بنابراین خوک و خمر نجس هستند و ظرفی که در آن قرار می‌گیرند نجس می‌شود و شستن آن پیش از استفاده برای پاک شدنش واجب است.

ب- قسمی که الکل ماهیت خود را از دست می‌دهد و خاصیت مست‌کنندگی‌اش از بین می‌رود و از آن و مواد دیگر، ماده جدیدی شکل می‌گیرد که مشخصاتی غیر از مشخصات الکل دارد اما سمی نیست. این یک ماده جدید است که حکم خمر بر آن جاری نمی‌شود و مانند هر ماده دیگری که قاعده "اصل در اشیاء اباحه است مگر دلیلی بر تحریم بیاید" بر آن صدق می‌کند، پاک است.

ج- قسمی که الکل ماهیت خود را از دست می‌دهد و خاصیت مست‌کنندگی‌اش از بین می‌رود و از آن و مواد دیگر ماده جدیدی با مشخصات متفاوت شکل می‌گیرد، اما سمی است. حکم آن حکم سم است: پاک است اما استفاده از آن برای نوشیدن یا آسیب زدن به خود و دیگران حرام است.

۳- بر این اساس، اگر الکل اتیلیک با مواد دیگر مخلوط شود، حکم آن بر اساس شناخت این است که آیا مخلوط حاصل خاصیت مست‌کنندگی را از دست داده یا خیر، و آیا مخلوط سمی است یا غیر سمی... این امر طبق نظر کارشناسان و متخصصان نیاز به تحقیق مناط (بررسی واقعیت موضوع) دارد. اگر به صورت علمی یا عملی ثابت شود که این مخلوط مست می‌کند، حکم خمر را دارد و نشان‌دهنده آن است که اتیلیک در این مخلوط ماهیت و خاصیت خود را از دست نداده است. اما اگر ثابت شود که دیگر مست نمی‌کند و سمی هم نیست، حکم خمر و سم را ندارد. و اگر ثابت شود مست نمی‌کند اما سمی است، حکم خمر را ندارد بلکه حکم سم را دارد.

بنابراین:

• در مورد پرسش "Ghadeer Rooz" که می‌گوید "مواد سمی با الکل مخلوط می‌شود تا جلوی مستی آن را بگیرد و به ماده‌ای سمی و غیر مست‌کننده تبدیل شده است"؛ پاسخ این است که اگر این امر از سوی متخصصان تأیید شود که مخلوط در این حالت مست نمی‌کند بلکه ماده‌ای سمی است، پس حکم خمر را ندارد و نجس نیست، بلکه حکم سم بر آن جاری می‌شود که استفاده از آن برای نوشیدن یا آسیب زدن به دیگران حرام است.

• در مورد پرسش برادر "أبو محمود الخليلي" که می‌گوید "الکل موجود در عطرها دو نوع است؛ یکی مست‌کننده (اتیلیک) و دیگری سمی (متیلیک)، آیا حکمشان یکی است؟"

پاسخ این است که حکمشان یکی نیست؛ مست‌کننده حکم خمر را دارد، اما مخلوط با الکل متیلیک سمی، حکم سم را دارد. با این حال، همان‌طور که به من گزارش شده، در عطرها الکل متیلیک وارد نمی‌شود بلکه اتیلیک به کار می‌رود؛ پس این مسئله را از متخصصان جویا شوید، زیرا حکم بر این متوقف است که آیا مست‌کننده است یا سمیِ غیر مست‌کننده.

• در مورد پرسش برادر "مصطفی عبد العال" که پرسید: اگر نوشیده نشود چطور؟

اگر مخلوط حاصل مست‌کننده باشد (مانند کالونیا)، حکم خمر را دارد و خمر در ده مورد حرام است و نه فقط برای نوشیدن. ترمذی از انس بن مالک روایت کرده است که گفت: «لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الخَمْرِ عَشَرَةً: عَاصِرَهَا، وَمُعْتَصِرَهَا، وَشَارِبَهَا، وَحَامِلَهَا، وَالمَحْمُولَةُ إِلَيْهِ، وَسَاقِيَهَا، وَبَائِعَهَا، وَآكِلَ ثَمَنِهَا، وَالمُشْتَرِي لَهَا، وَالمُشْتَرَاةُ لَهُ» "رسول الله صلی الله علیه وسلم در رابطه با خمر ده گروه را لعنت کرد: فشرنده آن، آن که برایش فشرده می‌شود، نوشنده آن، حمل‌کننده آن، آن که برایش حمل می‌شود، ساقی آن، فروشنده آن، خورنده پول آن، خریدار آن و آن که برایش خریده می‌شود." پس هر یک از این ده مورد حرام است.

• در مورد پرسش "إكليل الجبل": "آیا این حکم بر محصولات پزشکی تطبیق می‌شود، به ویژه ضدعفونی‌کننده‌های دست (ethanol+isopropanol) و دهان‌شویه و استفاده از الکل در صنایع دارویی به عنوان حلال یا نگهدارنده؟"

پاسخ این است که استفاده از خمر در دارو و همچنین دارویی که الکل در آن وارد شده... حکمش جواز همراه با کراهت است و دلیل آن:

ابن ماجه از طریق طارق بن سوید حضرمی روایت کرده که گفت: «به رسول الله صلی الله علیه وسلم گفتم: در سرزمین ما انگورهایی است که آن را می‌فشاریم و از آن می‌نوشیم. فرمود: نه. دوباره مراجعه کردم و گفتم: ما از آن برای بیمار شفا می‌جوییم. فرمود: آن شفا نیست بلکه درد است.» این نهی از استفاده از نجس یا حرام (خمر) به عنوان داروست. اما رسول الله صلی الله علیه وسلم درمان با نجس (ادرار شتر) را اجازه داد؛ بخاری از طریق انس رضی الله عنه روایت کرده: «گروهی از قبیله عرینه به مدینه آمدند و آب و هوای آن به آن‌ها نساخت و بیمار شدند، پس رسول الله صلی الله علیه وسلم به آن‌ها اجازه داد که نزد شترهای صدقه بروند و از شیر و ادرار آن‌ها بنوشند...»؛ اجازه داد که با ادرار شتر درمان کنند در حالی که نجس است. همچنین پیامبر صلی الله علیه وسلم درمان با حرام (پوشیدن ابریشم) را اجازه داد؛ ترمذی و احمد از طریق انس روایت کرده‌اند که: «عبدالرحمن بن عوف و زبیر بن عوام در یکی از جنگ‌ها از شپش به پیامبر صلی الله علیه وسلم شکایت کردند، پس ایشان به آن دو اجازه داد که پیراهن ابریشمی بپوشند. انس گفت: آن را بر تن آن‌ها دیدم.» این دو حدیث قرینه‌ای هستند بر اینکه نهی در حدیث ابن ماجه "غیر جازم" (غیر قطعی) است، یعنی درمان با نجس و حرام مکروه است.

بنابراین استفاده از دارویی که در ساخت آن الکل به کار رفته، همراه با کراهت جایز است و بهتر آن است که در ساخت دارو از الکل استفاده نشود، اما اگر استفاده شد، حکمش مکروه است. همچنین اگر بیمار دارویی مصرف کند که در آن الکل است، مکروه می‌باشد. همه این‌ها در صورتی است که آن مخلوط حاوی الکل، طبق نظر متخصصان "دارو" باشد و نه چیز دیگر.

• در مورد پرسش خواهر "Manal Bader"

(پرسش ایشان در مورد الکل SD یا الکل فرآوری شده شیمیایی بود که آن را اتیانول سمی نامیده بودند و همچنین در مورد سوخت خودروها)

پاسخ این است که شما نوعی الکل از نوع SD یا الکل فرآوری شده شیمیایی را ذکر کردید و می‌گویید که آن "اتانول سمی" است. من نمی‌دانم این صنف زیرمجموعه اتیلیک است یا متیلیک، اما خط کلی این است که اگر مخلوط حاصل مست نمی‌کند بلکه سمی است، حکم خمر را ندارد بلکه حکم سم را می‌گیرد؛ پس اگر شخصی آن را به عنوان سم برای آسیب زدن به خود یا دیگری استفاده کند حرام است، و اگر نص خاصی بر نجاست آن ماده تولید شده نیامده باشد، آن ماده پاک است.

اما اگر مخلوط حاصل مست‌کننده باشد، حکمش حکم خمر است و نه فقط در نوشیدن، بلکه در آن ده مورد حرام می‌باشد.

اما در مورد سوخت خودروها که با الکل مخلوط شده، خط کلی همان است؛ اگر واقعیت آن چنین باشد که در صورت نوشیدن مست می‌کند، حکم خمر را دارد و اگر مست‌کننده نباشد بلکه سمی باشد، حکم سم را دارد و این را متخصصان تعیین می‌کنند.

برادرتان عطاء بن خلیل ابورشته

لینک پاسخ در صفحه فیس‌بوک امیر

لینک پاسخ در سایت امیر

لینک پاسخ در صفحه گوگل پلاس امیر