۱- هدف اصلی ورود دولت عثمانی به جنگ، همانطور که اعلام شد، بازپسگیری سرزمینهای از دست رفته دولت، بهویژه بازپسگیری مصر از انگلیسیها بود که به بهانه بدهی بهطور موقت وارد آن شده بودند اما بر آن سیطره یافتند. به همین دلیل، اولین نبردها در جبهه عثمانی در مصر بود. آنها گمان میکردند که با ورود به جنگ در کنار آلمان، برخی مناطق را بازپس خواهند گرفت.
در آن دوره، ضعف فکری و سیاسی در دولت عثمانی شدت یافته بود، لذا ابعاد این جنگ را نه از نظر حکم شرعی و نه از نظر آگاهی سیاسی درک نکردند. علاوه بر این، نفوذ کافران، بهویژه انگلیسیها در میان مزدوران عرب و تُرک صورت گرفته بود و در نهایت، جنگ با آن پایان فاجعهبارِ شناختهشده خاتمه یافت.
۲- بهره روسیه از امضای توافقنامه سایکس-پیکو صرفاً معنوی بود. سهم آن چیزی فراتر از ایجاد رابطه حسنه با انگلیس و فرانسه نبود؛ با این امید که این دو کشور در برخی از سرزمینهای دولت عثمانی که روسیه به آنها چشم داشت، بهویژه منطقه (ارزروم) در شرق ترکیه، از آن چشمپوشی کنند؛ علاوه بر این، روسیه به دنبال کسب امتیاز حمایت از مسیحیان ارتدوکس در فلسطین بود. به همین دلیل در متن توافقنامه - ماده سوم - آمده است:
«یک اداره بینالمللی در منطقهای به نام (فلسطین) ایجاد میشود که شکل آن پس از مشورت با روسیه تعیین خواهد شد...». پس از این توافقنامه که در سال ۱۹۱۶ منعقد شد، روسیه در سال ۱۹۱۷ (ارزروم) را اشغال کرد.
۳- در مورد مصطفی کمال، مطالب زیادی درباره نسب و تبار او نوشته شده است و قول راجح این است که در اصالت او تردید وجود دارد؛ خواه از یهودیان دونمه باشد یا از دیگر کافران کینهتوز. استاد (موفق بنی مرجه) در کتاب خود صحوة الرجل المريض، از دکتر رضا نور که در دوران مصطفی کمال سمت معاون وزیر امور خارجه را بر عهده داشت، نقل کرده است. وی خاطرات خود را در فرانسه و بریتانیا به امانت گذاشت و شرط کرد که قبل از سال ۱۹۶۰ منتشر نشود. این خاطرات در سال ۱۹۶۸ در ترکیه منتشر شد و به دلیل رسواییهای «کمالیستی» که در بر داشت، جنجال بزرگی به پا کرد و توسط دولت ترکیه توقیف شد. در خاطرات مذکور از قول او چنین نقل شده است:
«مصطفی کمال فرزند نامشروع زنی از سالونیک به نام زبیده است که به بدنامی شهرت داشت و پسرش را به یکی از نگهبانان گمرک در سالونیک به نام علی رضا افندی نسبت داد که بعداً با او ازدواج کرد». با این حال، مصطفی کمال جنایاتی را علیه خلافت و اسلام مرتکب شد که یهودیان، انگلیسیها و سایر کافران استعمارگر نظیر آن را انجام ندادند.
با احترام.
در تاریخ ۲۰۰۴/۰۷/۰۱م.