پاسخ به یک پرسش

پرسش: در کتاب نظام اجتماعی صفحه ۴۱ آمده است:

«هرگاه یکی از شما خادم (کنیز) خود را به ازدواج غلام یا اجیر خود درآورد، نباید به پایین‌تر از ناف و بالاتر از زانوی او نگاه کند؛ زیرا آن عورت است.» این حدیث در مقام استدلال برای جایز بودن نگاه مرد به آنچه از زن عورت نیست و نگاه زن به آنچه از مرد عورت نیست، ذکر شده است. تفاوت میان نگاه کردن به پایین‌تر از ناف و بالای زانوی خادم، پیش از ازدواج و پس از ازدواج او در چیست؟

پاسخ: به نظر می‌رسد در درک سؤال ابهامی به وجود آمده است. معنای حدیث چنین است: هرگاه یکی از شما خادم خود یعنی کنیز (أمة) خود را شوهر دهد؛ چرا که واژه «خادم» هم برای مذکر و هم برای مؤنث به کار می‌رود. کنیز پیش از آنکه سرورش او را به ازدواج دیگری درآورد، بر او حلال است (ملک یمین) و جایز است که سرورش عورت او را ببیند. اما هنگامی که ازدواج کرد، نگاه کردن سرورش (کسی که او را شوهر داده) به عورت او حرام می‌شود، و تنها جایز است به آن بخش‌هایی از بدن کنیز که عورت محسوب نمی‌شود، یعنی پایین‌تر از زانو و بالای ناف نگاه کند، تا زمانی که او همچنان کنیز وی باقی مانده و آزاد نشده باشد. در اینجا سرور، او را به ازدواج بنده یا اجیر خود درآورده و او همچنان کنیز باقی مانده و آزاد (حره) نشده است؛ در غیر این صورت (اگر آزاد می‌شد)، نگاه کردن به تمام بدن او جز چهره و دست‌ها بر سرور سابقش حرام می‌گشت.

بنابراین در این متن:

«إذا زوَّج أحدُكم خادَمَه عبدَه أو أجيرَه ...»

کلمه أحدُكم فاعل است، خادَمَه مفعول‌به اول برای فعل زوّج، و عبدَه أو أجيره مفعول‌به دوم برای زوّج است و عطف بیان برای خادمه نیست. پس این حدیث دلیلی است بر اینکه مباح بودن نگاه سرور به تمام بدن کنیزش (چون ملک یمین اوست)، با ازدواج کنیز در بخش‌هایی که عورت محسوب می‌شود ملغی می‌گردد؛ زیرا آن کنیز دیگر بر سرور حلال نیست و نگاه کردن به عورت او بر وی حرام می‌شود، یعنی همان بخش پایین ناف و بالای زانو، چرا که او با وجود ازدواج، هنوز کنیز است و آزاد نشده است.

در نتیجه، منطوق (عبارت صریح) حدیث برای استدلال بر تحریم نگاه مرد به عورت زن صلاحیت دارد. مفهوم این منطوق نیز چنین است که برای مرد جایز است به آنچه از زن عورت نیست نگاه کند، خواه آن زن آزاد باشد یا کنیز. در این حکم، مرد و زن برابرند؛ یعنی مرد به آنچه از زن عورت نیست می‌نگرد و زن نیز به آنچه از مرد عورت نیست نگاه می‌کند.

۱۹ جمادی‌الاولی ۱۴۲۵ هـ ۲۰۰۴/۰۷/۰۶ م