(سلسله پاسخهای عالم جلیلقدر، عطاء بن خلیل ابورشته، امیر حزبالتحریر، به پرسشهای کاربران صفحه فیسبوک ایشان تحت عنوان «فقهی»)
پاسخ به پرسش
احادیث افتراق امت
خطاب به محسن العظامات
پرسش:
بسم الله الرحمن الرحیم
امیر ما، خداوند شما را حفظ کند، السلام علیکم و رحمة الله و برکاته. من در تخریج حدیث افتراق با روایت دوم آن که میگوید «همگی در بهشتاند جز یکی» (کلها فی الجنة إلا واحدة) بسیار جستجو کردم و درمانده شدم؛ چرا که خواندهام حاکم این روایت را با لفظی غریب تصحیح کرده و مقدسی درباره آن گفته است که این روایت از روایت مشهور «همگی در آتشاند جز یکی» صحیحتر است. اگر وقت ارزشمندتان اجازه میدهد، مرا راهنمایی کنید. خداوند در علم و وقت شما برکت دهد.
امیر ما، درباره جملهی «حاکم آن را تصحیح کرده»، این مطلب در کتاب کشف الخفاء صفحه ۱۵۰ اثر عجلونی آمده و متن آن چنین است: «شعرانی در المیزان آن را از حدیث ابن نجار روایت کرده و حاکم آن را با لفظی غریب تصحیح کرده که چنین است: "امتم به هفتاد و اندی فرقه تقسیم خواهد شد که همگی در بهشتاند جز یکی" و در روایتی نزد دیلمی آمده است: "هلاکشونده از میان آنها یکی است"، علما گفتهاند: آنها زنادقه (ملحدان) هستند». من میدانم که زیادهای که با لفظ «آنها زنادقه هستند» آمده، موضوع (جعلی) است، اما آنچه میخواهم بدانم این است که حاکم در کجا این روایت را بدون زیادهی زنادقه تصحیح کرده است؟
پاسخ:
وعلیکم السلام و رحمة الله و برکاته،
نخست: در رابطه با سؤال شما درباره افتراق امت، احادیثی که در این موضوع وارد شده بر سه نوع است:
۱- نوعی که به افتراق امت به هفتاد و سه فرقه اشاره میکند (بدون زیاده).
۲- نوعی که هفتاد و سه فرقه را همراه با زیادهی «همگی در آتشاند جز یکی» ذکر میکند.
۳- نوعی که هفتاد و سه فرقه را همراه با زیادهی «همگی در بهشتاند جز یکی» ذکر میکند.
اما نوع اول، یعنی حدیث بدون زیاده، صحیح است و تا جایی که میدانم کسی را ندیدهام که آن را تضعیف کرده باشد:
- ابوداود در سنن خود از ابوهریره روایت کرده است که رسولالله ﷺ فرمود:
افْتَرَقَتْ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى أَوْ ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَتَفَرَّقَتْ النَّصَارَى عَلَى إِحْدَى أَوْ ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً
«یهود به هفتاد و یک یا هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند و نصارا به هفتاد و یک یا هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند و امت من به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهد شد.» (سنن ابوداود)
- ترمذی در سنن خود از ابوهریره روایت کرده است که رسولالله ﷺ فرمود:
تَفَرَّقَتْ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ أَوْ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَالنَّصَارَى مِثْلَ ذَلِكَ وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً
«یهود به هفتاد و یک یا هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند و نصارا نیز مانند آن، و امت من به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهد شد.» ابوعیسی (ترمذی) میگوید: حدیث ابوهریره حدیثی حسن و صحیح است. (سنن ترمذی)
- حاکم در مستدرک خود از ابوهریره روایت کرده که رسولالله ﷺ فرمود:
افترقت اليهود على إحدى أو اثنتين وسبعين فرقة، وافترقت النصارى على إحدى أو اثنتين وسبعين فرقة، وتفترق أمتي على ثلاث وسبعين فرقة
«یهود به هفتاد و یک یا هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند و نصارا به هفتاد و یک یا هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند و امت من به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهد شد.» و حاکم گفته است که این حدیث طبق شرط مسلم صحیح است، گرچه بخاری و مسلم آن را نیاوردهاند، و برای آن شواهدی وجود دارد... و ذهبی نیز با او موافقت کرده است.
اما نوع دوم با زیادهی «همگی در آتشاند جز یکی»، بیشترِ روایتها بر صحت یا حَسَن بودن آن وارد شده است...:
- ترمذی در سنن خود روایت کرده است: محمود بن غیلان از ابوداود حفری از سفیان ثوری از عبدالرحمن بن زیاد افریقی از عبدالله بن یزید از عبدالله بن عمرو روایت کرده که رسولالله ﷺ فرمود:
... وَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَفَرَّقَتْ عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً كُلُّهُمْ فِي النَّارِ إِلَّا مِلَّةً وَاحِدَةً قَالُوا وَمَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي
«... و همانا بنیاسرائیل به هفتاد و دو آیین تقسیم شدند و امت من به هفتاد و سه آیین تقسیم خواهد شد که همگی در آتشاند جز یک آیین. گفتند: ای رسول خدا، آن چیست؟ فرمود: آنچه من و اصحابم بر آن هستیم.» ابوعیسی (ترمذی) گفته است این حدیثی حسن و غریب است... (سنن ترمذی)
- ابن ماجه در سنن خود روایت کرده است: عمرو بن عثمان بن سعید از عباد بن یوسف از صفوان بن عمرو از راشد بن سعد از عوف بن مالک روایت کرده که رسولالله ﷺ فرمود:
افْتَرَقَتْ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً فَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ وَافْتَرَقَتْ النَّصَارَى عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً فَإِحْدَى وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ وَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَتَفْتَرِقَنَّ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هُمْ قَالَ الْجَمَاعَةُ
«یهود به هفتاد و یک فرقه تقسیم شدند، پس یکی در بهشت و هفتاد فرقه در آتشاند؛ و نصارا به هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند، پس هفتاد و یک فرقه در آتش و یکی در بهشت است؛ و قسم به آنکه جان محمد در دست اوست، امت من به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهد شد؛ یکی در بهشت و هفتاد و دو فرقه در آتشاند. گفته شد: ای رسول خدا، آنها کیستند؟ فرمود: الجماعه.» (سنن ابن ماجه)
- احمد در مسند خود روایت کرده است: ابوالمغیره از صفوان از ازهر بن عبدالله هوزنی از ابوعامر عبدالله بن لُحی روایت کرده که گفت: با معاویه بن ابیسفیان حج گزاردیم، وقتی به مکه آمدیم، پس از نماز ظهر برخاست و گفت رسولالله ﷺ فرمود:
إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابَيْنِ افْتَرَقُوا فِي دِينِهِمْ عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَإِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً يَعْنِي الْأَهْوَاءَ كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةً وَهِيَ الْجَمَاعَةُ
«همانا اهل کتاب در دینشان به هفتاد و دو آیین پراکنده شدند و این امت به زودی به هفتاد و سه آیین -یعنی هواهای نفسانی- پراکنده خواهد شد که همگی در آتشاند جز یکی، و آن الجماعه است.» (مسند احمد)
- طبرانی در الصغیر روایت کرده است: عیسی بن محمد سمسار واسطی از وهب بن بقیه از عبدالله بن سفیان مدنی از یحیی بن سعید انصاری از انس بن مالک روایت کرده که رسولالله ﷺ فرمود:
تفترق هذه الأمة على ثلاث وسبعين فرقة كلهم في النار إلا واحدة، قالوا: وما هي تلك الفرقة؟ قال: ما أنا عليه اليوم وأصحابي
«این امت به هفتاد و سه فرقه تقسیم میشود که همگی در آتشاند جز یکی. گفتند: آن فرقه کدام است؟ فرمود: آنچه امروز من و اصحابم بر آن هستیم.» کسی جز عبدالله بن سفیان این را از یحیی روایت نکرده است.
- بیهقی در دلائل النبوة روایت کرده است: ابوالحسین بن فضل قطان از عبدالله بن جعفر نحوی از یعقوب بن سفیان از ابوالیمان از صفوان از ازهر بن عبدالله از ابوعامر عبدالله بن لُحی روایت کرده که گفت: با معاویه حج گزاردیم، وقتی به مکه آمدیم پس از نماز ظهر برخاست و گفت: رسولالله ﷺ فرمود:
إن أهل الكتاب افترقوا في دينهم على اثنتين وسبعين ملة، وإن هذه الأمة ستفترق على ثلاث وسبعين ملة يعني الأهواء، كلها في النار إلا واحدة، وهي الجماعة
«همانا اهل کتاب در دینشان به هفتاد و دو آیین تقسیم شدند و این امت به زودی به هفتاد و سه آیین -یعنی هواهای نفسانی- تقسیم خواهد شد که همگی در آتشاند جز یکی، و آن الجماعه است.»
- حاکم در المستدرک علی الصحیحین روایت کرده است: ابوالعباس محمد بن یعقوب از محمد بن اسحاق صغانی از ابوالیمان حکم بن نافع بهرانی از صفوان بن عمرو از ازهر بن عبدالله از ابوعامر عبدالله بن لُحی روایت کرده که گفت: با معاویه بن ابیسفیان حج گزاردیم... سپس او پس از نماز ظهر در مکه برخاست و گفت: پیامبر ﷺ فرمود:
إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ تَفَرَّقُوا فِي دِينِهِمْ عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، وَتَفْتَرِقُ هَذِهِ الْأُمَّةُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةً وَهِيَ الْجَمَاعَةُ...
«همانا اهل کتاب در دینشان به هفتاد و دو آیین پراکنده شدند و این امت به هفتاد و سه فرقه پراکنده میشود که همگی در آتشاند جز یکی و آن الجماعه است...» حاکم گفته است: اینها اسنادی است که با آنها در تصحیح این حدیث حجت اقامه میشود... و ذهبی نیز با او موافقت کرده است.
- ابوداود در سنن خود روایت کرده است: احمد بن حنبل و محمد بن یحیی از ابوالمغیره از صفوان (ح) و عمرو بن عثمان از بقیه از صفوان از ازهر بن عبدالله حرازی از ابوعامر هوزنی از معاویه بن ابیسفیان که در میان ما برخاست و گفت: آگاه باشید که رسولالله ﷺ در میان ما برخاست و فرمود:
أَلَا إِنَّ مَنْ قَبْلَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ افْتَرَقُوا عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، وَإِنَّ هَذِهِ الْمِلَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ: ثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ، وَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ، وَهِيَ الْجَمَاعَةُ
«آگاه باشید کسانی که پیش از شما از اهل کتاب بودند به هفتاد و دو آیین تقسیم شدند و همانا این آیین (امت) به زودی به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهد شد: هفتاد و دو فرقه در آتش و یکی در بهشت است، و آن الجماعه است.» و آلبانی آن را حسن دانسته است. (سنن ابوداود)
اما نوع سوم با زیادهی «همگی در بهشتاند جز یک فرقه»، این روایت را بسیاری تضعیف کردهاند، از جمله:
- عقیلی در «الضعفاء الکبیر» آورده است:
محمد بن مروان قرشی از محمد بن عباده واسطی از موسی بن اسماعیل جبلی از معاذ بن یاسین زیات از ابرد بن ابیالاشرس از یحیی بن سعید از انس بن مالک روایت کرده که گفت رسولالله ﷺ فرمود:
تَفَرَّقُ أُمَّتِي عَلَى سَبْعِينَ أَوْ إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، كُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ إِلَّا فِرْقَةً وَاحِدَةً، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَنْ هُمْ؟ قَالَ: الزَّنَادِقَةُ وَهُمُ الْقَدَرِيَّةُ
«امتم به هفتاد یا هفتاد و یک فرقه تقسیم میشوند، همگی در بهشتاند جز یک فرقه. گفتند: ای رسول خدا، آنها کیستند؟ فرمود: زنادقه که همان قدریه هستند.» عقیلی گفته است: معاذ بن یاسین زیات که از ابرد بن اشرس روایت میکند، مردی مجهول است و حدیثش محفوظ (معتبر) نیست.
- عقیلی همچنین در «الضعفاء الکبیر» آورده است:
حسن بن علی بن خالد لیثی از نعیم بن حماد از یحیی بن یمان از یاسین زیات از سعد بن سعید (برادر یحیی بن سعید انصاری) از انس روایت کرده که رسولالله ﷺ فرمود:
تَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى بِضْعٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، كُلُّهَا فِي الْجَنَّةِ إِلَّا فِرْقَةً وَاحِدَةً، وَهِيَ الزَّنَادِقَةُ
«امتم به هفتاد و اندی فرقه تقسیم میشود، همگی در بهشتاند جز یک فرقه و آن زنادقه است.»
عقیلی گفته است: این حدیثی است که هیچ صحتی بر آن مترتب نیست و شاید یاسین آن را از پدرش یا از همین ابرد گرفته باشد؛ این حدیث نه از احادیث یحیی بن سعید و نه از احادیث سعد ریشهای ندارد.
- در کتاب «الموضوعات» ابن جوزی (۱/ ۲۶۷) - کتاب السنة و ذم البدع - باب افتراق هذه الأمة آمده است:
عبدالوهاب بن مبارک از ابن بکران از عتیقی از محمد بن مروان قرشی از محمد بن عباده واسطی از موسی بن اسماعیل از معاذ بن یاسین زیات از ابرد بن اشرس از یحیی بن سعید از انس بن مالک روایت کرده که گفت رسولالله ﷺ فرمود:
تَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى سَبْعِينَ أَوْ إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ إِلا فِرْقَةً وَاحِدَةً قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هُمْ؟ قَالَ: الزَّنَادِقَةُ وَهُمُ الْقَدَرِيَّةُ
«امتم به هفتاد یا هفتاد و یک فرقه تقسیم میشوند، همگی در بهشتاند جز یک فرقه. گفتند: ای رسول خدا آنها کیستند؟ فرمود: زنادقه که همان قدریه هستند.» و احمد بن عدی حافظ نیز آن را از حدیث موسی بن اسماعیل از خلف بن یاسین از ابرد روایت کرده است.
طریق دوم: عبدالوهاب از ابن بکران از عتیقی از یوسف بن دخیل از عقیلی از حسن بن علی بن خالد لیثی از نعیم بن حماد از یحیی بن یمان از یاسین زیات از سعد بن سعید (برادر یحیی بن سعید انصاری) از انس روایت کرده که رسولالله ﷺ فرمود:
تَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى بِضْعٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهَا فِي الْجَنَّةِ إِلا فِرْقَةً وَاحِدَةً وَهِيَ الزَّنَادِقَةُ
«امتم به هفتاد و اندی فرقه تقسیم میشود که همگی در بهشتاند جز یک فرقه و آن زنادقه است.»
طریق سوم: جریری از عشاری از دارقطنی از ابوبکر محمد بن عثمان صیدلانی از احمد بن داود سجستانی از عثمان بن عفان قرشی از ابو اسماعیل ایلی (حفص بن عمر) از مِسعر از سعد بن سعید روایت کرده که گفت: شنیدم انس بن مالک میگفت: شنیدم رسولالله ﷺ میفرمود:
تَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى بِضْعٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهَا فِي الْجَنَّةِ إِلا الزَّنَادِقَةِ
«امتم به هفتاد و اندی فرقه تقسیم میشود که همگی در بهشتاند جز زنادقه.» انس گفت: ما آنها را همان قدریه میدیدیم.
این احادیث از رسولالله ﷺ صحیح نیستند، زیرا در اسناد هر یک از آنها در یک یا چند جا ضعف وجود دارد، و تبیین آن چنین است:
- ابن جوزی در «الموضوعات» سه روایت فوق را آورده و سپس گفته است:
(دانشمندان فن حدیث گفتهاند: ابرد «یکی از رجال سند در روایت اول» دروغپرداز و کذاب بود، و یاسین آن را از او گرفت و اسنادش را دگرگون و مخلوط کرد، و عثمان بن عفان «که یکی از رجال سند در روایت سوم است» آن را سرقت کرد. اما درباره ابرد، محمد بن اسحاق بن خزیمه گفته است: کذاب و دروغپرداز است. اما یاسین «یکی از رجال سند در روایت دوم»، یحیی درباره او گفته است: حدیثش ارزشی ندارد؛ و نسائی گفته است: متروک الحدیث است. اما عثمان، دانشمندانِ نقد حدیث گفتهاند: متروک الحدیث است و نوشتن حدیث او جز برای عبرت و بررسی جایز نیست. اما حفص بن عمر «یکی از رجال سند در روایت سوم»، ابوحاتم رازی گفته است: کذاب بود و عقیلی گفته است: از پیشوایان مطالب باطل روایت میکند.)
- در کتاب «لسان المیزان» اثر ابن حجر عسقلانی آمده است:
۳۶۲ - ابرد بن اشرس - از یحیی بن سعید انصاری... ابن خزیمه گفته است: کذاب و دروغپرداز است.
بنابراین، زیادهی «همگی در بهشتاند جز یکی» صحیح نیست.
دوم: اما آنچه در سؤال خود ذکر کردید که «حاکم آن را با لفظی غریب تصحیح کرده که: "امتم به هفتاد و اندی فرقه تقسیم خواهد شد که همگی در بهشتاند جز یکی"»، تا جایی که من میدانم چنین تصحیحی را نزد حاکم نیافتم... با این وجود، حتی اگر آنچه ذکر کردید در جایی باشد که من نمیدانم یا به چشمم نخورده باشد، این سخن در برابر اکثر محققانی که آن زیاده را تضعیف کردهاند، تاب مقاومت ندارد.
سوم: خلاصه آنکه، حدیثِ افتراق امت به هفتاد و سه فرقه بدون زیادات، صحیح است... و زیادهی اول یعنی «همگی در آتشاند جز یکی» را بسیاری حَسَن دانستهاند... اما زیادهی دوم یعنی «همگی در بهشتاند جز یکی» را بسیاری تضعیف کردهاند و کسانی که آن را تصحیح یا تحسین کردهاند، اندک شمارند... بر این اساس، آنچه من ترجیح میدهم این است که زیادهی مورد استناد، همان «همگی در آتشاند جز یکی» است، اما زیادهی دیگر یعنی «همگی در بهشتاند جز یکی» مورد استناد قرار نمیگیرد؛ و این مطابق با همان روایتهایی است که برای هر دو زیاده ذکر کردیم...
این آن چیزی است که من ترجیح میدهم، و خداوند داناتر و حکیمتر است.
برادر شما، عطاء بن خلیل ابورشته
۲۴ ربیعالثانی ۱۴۳۹ هـ برابر با ۲۰۱۸/۰۱/۱۱ م
لینک پاسخ از صفحه امیر (حفظه الله) در فیسبوک
لینک پاسخ از صفحه امیر (حفظه الله) در گوگل پلاس
لینک پاسخ از صفحه امیر (حفظه الله) در توییتر