پرسش: (... پیشتر در روز جمعه، پارلمان قرقیزستان با استعفای رئیسجمهور سورنبای جینبیکوف موافقت کرد و وضعیت فوقالعادهای را که از یک هفته پیش در بیشکک، پایتخت این کشور اعلام شده بود، لغو کرد... ینی شفق عربی، ۲۰۲۰/۱۰/۱۶م). پایتخت قرقیزستان شاهد اعتراضات خشونتآمیزی بود و معترضان با تصرف نهادهای دولتی، خواستار کنارهگیری رئیسجمهور سورنبای جینبیکوف، مهره وابسته به روسیه شدند که این امر محقق شد... حقیقت آنچه در قرقیزستان میگذرد چیست؟ آیا نفوذ روسیه در حال خارج شدن از این کشور اسلامی است؟ و آیا آمریکا در این درگیری نقشی دارد؟ خداوند به شما پاداش خیر دهد.
پاسخ: برای روشن شدن پاسخ و آشکار شدن حقیقت آنچه در قرقیزستان میگذرد، تبیین موارد زیر ضروری است:
نخست: وضعیت عمومی در قرقیزستان:
۱- قرقیزستان یکی از کشورهای اسلامی در آسیای مرکزی است که امروزه از سمت ترکستان شرقی با چین و همچنین با دیگر کشورهای اسلامی آسیای مرکزی مانند قزاقستان، ازبکستان و تاجیکستان مرز مشترک دارد... قرقیزستان از سال ۱۸۷۶ میلادی تحت اشغال روسیه تزاری درآمد و قیامهای متعددی علیه اشغالگری روسیه در آن رخ داد، اما روسیه موفق به سرکوب آنها شد. سپس این کشور به جمهوریای در داخل اتحاد جماهیر شوروی تبدیل شد؛ یعنی از سال ۱۸۷۶ تا سال ۱۹۹۱ که اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید و قرقیزستان استقلال خود را اعلام کرد، مستقیماً از مسکو اداره میشد. با این حال، طبقه سیاسی این کشور وفاداری به روسیه را با شیر مادر نوشیدهاند و روسیه پس از استقلال این کشور نیز نفوذ گستردهای در آن داشت...
۲- قرقیزستان از زمان استقلال توسط رهبران حزب کمونیست اداره شده است؛ کسانی که نقابهای خود را تغییر داده و احزابی با نامهای مختلف تأسیس کردند، اما این افراد مستقیماً از دستورات مسکو پیروی میکردند. با این حال، دوره ضعف روسیه در دهه نود و انزوای آن، راه را برای نفوذ آمریکا بر برخی از این سیاستمداران باز کرد. در زمان پیشروی نومحافظهکاران در دوره جورج بوش پسر و اعلام جنگ آمریکا علیه اسلام و آغاز جنگهای آمریکا در افغانستان و عراق، آمریکا موفق شد به آسیای مرکزی نفوذ کند و به برقراری روابط با حکام و نیروهای سیاسی آن بپردازد. در همین راستا، پایگاه نظامی "مناس" را در نزدیکی بیشکک، پایتخت این کشور، برای کمک به ارتش آمریکا در جنگ علیه افغانستان تأسیس کرد...
۳- غرق شدن آمریکا در باتلاق عراق بین سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹ با بازگشت بخشی از پویایی به حکومت روسیه پس از به قدرت رسیدن ولادیمیر پوتین همزمان شد. از این رو، آمریکا در سال ۲۰۱۴ مجبور به برچیدن پایگاه نظامی خود در "مناس" گردید و در مقابل، روسیه پایگاه نظامی خود در قرقیزستان را که در سال ۲۰۰۳ تأسیس کرده بود، تقویت کرد. در سال ۲۰۱۵، قرقیزستان توافقنامه خود با آمریکا را لغو کرد؛ (تمیر ساریف، نخستوزیر قرقیزستان به دولت خود دستور داد توافقنامه دوجانبه امضا شده در سال ۱۹۹۳ با ایالات متحده را لغو کند. دولت در بیانیهای اعلام کرد که این توافقنامه از ۲۰ اوت آینده معتبر نخواهد بود. الجزیره نت، ۲۰۱۵/۷/۲۲م). به این ترتیب، روسیه موفق شد نفوذ آمریکا را به طور کامل از قرقیزستان خارج کند. روسیه همچنین قرقیزستان را از زمان تأسیس معاهده امنیت جمعی در سال ۱۹۹۲ (که بر ویرانههای اتحاد جماهیر شوروی بنا شده بود) به عضویت آن درآورد و قرقیزستان حتی در دورههایی که آمریکا در بیشکک نفوذ داشت، عضو آن باقی ماند. همچنین از زمان تأسیس اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال ۲۰۱۴، این کشور را به عضویت آن درآورد.
۴- از نظر داخلی، طبقه سیاسی قرقیزستان، مانند اکثر کشورهایی که در پی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی مستقل شدند، با فساد شدید شناخته میشود. رقابت برای قدرت در این کشور به سرعت به درگیری شدیدی برای بهرهمندی از ثروتهای امت تبدیل میشود و در این میان، هرگونه مفهوم مسئولیتپذیری در قبال مردم غایب است؛ امری که مردم را سرگردان و بیپناه رها کرده است. به دلیل عمق زیاد فساد، مردم قرقیزستان در سال ۲۰۰۵ علیه رئیسجمهور آکایف که از زمان استقلال بر آنان حکومت میکرد شوریدند و او به روسیه گریخت. در سال ۲۰۱۰ نیز علیه رئیسجمهور باقیاف در موجی از خشم گسترده که با خشونت همراه بود و دهها کشته بر جای گذاشت، قیام کردند که با کودتای نیروهای امنیتی علیه رئیسجمهور پایان یافت؛ او به جنوب کشور گریخت و سپس از آنجا به قزاقستان رفت و آتانبایوا به عنوان رئیسجمهور موقت منصوب شد...
۵- اگرچه روسیه اوضاع را علیه اسلام و مسلمانان در آسیای مرکزی تحریک میکرد و ابزار آن حکامی بودند که در دوران شوروی پرورش یافته بودند، اما اندیشه اسلامی در آستانه استقلال قرقیزستان و پس از آن بار دیگر گسترش یافت. حزبالتحریر با قدرت فعالیت میکرد و خواهان حاکمیت اسلام و برپایی خلافت اسلامی بود؛ فعالیتهای این حزب به ویژه در مناطق جنوبی که از نظر جغرافیایی بخشی از دره فرغانه محسوب میشود، چشمگیر بود. این در حالی است که مقامات قرقیزستان با هدایت روسیه کینهتوز علیه اسلام -مانند طاغوت ازبکستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی- با سرکوب شدید با فعالیتهای حزب مقابله کردند. با این حال، اسلام در قرقیزستان علیرغم حملات شدید روسیه و پیروانش، همچنان در بسیاری از مناطق تأثیر چشمگیری دارد.
دوم: ناآرامیهای اخیر در بیشکک:
۱- رئیسجمهور سورنبای جینبیکوف که از سال ۲۰۱۷ بر کشور حکومت میکند، برای به دست آوردن اکثریت در انتخابات پارلمانی اخیر برنامهریزی کرده بود تا بتواند قانون اساسی را تغییر داده و پس از پایان دوره قانونی خود، بار دیگر نامزد شود؛ چرا که قانون اساسی تنها یک دوره ریاستجمهوری شش ساله را مجاز میداند. از این رو، در انتخابات پارلمانی ۲۰۲۰/۱۰/۴ پیروزی قاطعی برای احزاب وفادار و نزدیک به رئیسجمهور اعلام شد و تنها ۴ حزب از ۱۶ حزب شرکتکننده موفق شدند از آستانه انتخاباتی (۷٪ آرا) عبور کنند. یعنی قرار بود طبق نقشه جینبیکوف، پارلمان جدید (۱۲۰ عضو) توسط احزاب وفادار به او تشکیل شود. (کمیسیون مرکزی انتخابات قرقیزستان اعلام کرد که ۴ حزب از ۱۶ حزب شرکتکننده در انتخابات موفق به ورود به پارلمان جدید شدند و هواداران ۱۲ حزب دیگر در اعتراض به نتایج دست به تظاهرات زدند. دیلی صباح ترکیه، ۲۰۲۰/۱۰/۶م). این نقشهای بود که حقوق سیاسی سایر احزاب ناکام را نادیده گرفته بود. (۱۲ حزب شکستخورده بیانیهای مشترک صادر کرده و اعلام کردند که نتایج انتخابات را به رسمیت نمیشناسند... TRT عربی، ۲۰۲۰/۱۰/۶م).
۲- به این ترتیب، هواداران احزاب سیاسی معترض به نتایج انتخابات از نخستین ساعات صبح به میدان "آلاتو" و اطراف ساختمان نخستوزیری سرازیر شدند و سپس این جمعیت خشمگین به ساختمانهای دولتی حمله کرده و آنها را تصرف کردند. آنها ساختمان پارلمان و دفتر ریاستجمهوری را به کنترل خود درآوردند و برخی نیز به زندانها یورش برده و زندانیان خاصی را آزاد کردند. به مقر کمیته امنیت ملی در بیشکک حمله شد و رئیسجمهور سابق آتامبایف که برای گذراندن ۱۱ سال حبس به اتهام فساد در سلولی در آنجا بود، آزاد شد. همچنین صدر جباروف آزاد گردید و دادگاه به سرعت او را از اتهام گروگانگیری در سال ۲۰۱۳ (که به خاطر آن در زندان بود) تبرئه کرد. همزمان با پایتخت، راهپیماییهای مردمی گستردهای در مراکز استانها در محکومیت دولت و مطالبه کنارهگیری رئیسجمهور آغاز شد. در مناطق جنوبی که زادگاه رئیسجمهور است، راهپیماییهایی در حمایت از او برگزار شد اما در سطح مطالبات مربوط به برکناری او نبود.
۳- موج اعتراضات به حدی کوبنده بود که دولت را وحشتزده کرد؛ نخستوزیر و رئیس پارلمان و همچنین رؤسای برخی استانها استعفا دادند. جینبیکوف ناپدید شد و نیروهای امنیتی نیز از خیابانها محو شدند. رئیسجمهور بیانیههای خود را از مکانی مخفی و از طریق اینترنت صادر میکرد و اعلام نمود که از دستگاههای امنیتی خواسته با معترضان درگیر نشوند. او مخالفان را به کودتا و قبضه قدرت متهم کرد و اعلام داشت که آماده سازش است و از کمیسیون مرکزی انتخابات خواست درباره تخلفات تحقیق کرده و در صورت نیاز نتایج را لغو کند؛ امری که نشاندهنده شدت و قدرت اعتراضات علیه او بود. (جینبیکوف طرفهای سیاسی را به صبر فراخواند و خطاب به جوانان گفت: "شما نشان دادید که ارزش قرقیزستان بیشتر از جنگ بر سر قدرت است... هدف ما تضمین صلح و نظم در کشورمان است". AR Haberler.com ۲۰۲۰/۱۰/۷م).
۴- سپس کمیسیون مرکزی انتخابات ابطال نتایج را اعلام کرد و احزاب مخالف "شورای هماهنگی نیروهای اپوزیسیون" را تشکیل دادند که صدر جباروف را در جریان جلسه اضطراری پارلمان در هتلی در بیشکک به عنوان نخستوزیر جدید منصوب کردند؛ همان کسی که مخالفان او را از زندان آزاد کرده بودند. (سادیر جباروف پس از رأیگیری در جلسه اضطراری، به جای نخستوزیر سابق کوباتبیک بورونوف که استعفا داده بود، به عنوان رئیس جدید دولت منصوب شد. آر تی، ۲۰۲۰/۱۰/۷م)... (امروز چهارشنبه، بیش از ۸۰ نماینده از ۱۲۰ نماینده در جلسه فوقالعاده پارلمان حضور یافتند و به انتصاب جباروف و دولت پیشنهادی او رأی مثبت دادند. سپس جینبیکوف فرمانی را امضا کرد که انتصاب جباروف به عنوان نخستوزیر را تأیید میکرد. المیادین، ۲۰۲۰/۱۰/۱۴م).
۵- ("... پیشتر در روز جمعه، پارلمان قرقیزستان با استعفای رئیسجمهور سورنبای جینبیکوف موافقت کرد و وضعیت فوقالعاده را لغو کرد. در این جلسه که در آن با اتفاق آرا با استعفای رئیسجمهور موافقت شد، جینبیکوف، صدر جباروف و کانات عیسایف حضور داشتند. جینبیکوف پیش از رأیگیری، آخرین سخنرانی خود را ایراد کرد و گفت که کنارهگیریاش برای تضمین صلح در کشور و جلوگیری از شکاف در جامعه بوده است... ینی شفق عربی، ۲۰۲۰/۱۰/۱۶م)... به این ترتیب (نخستوزیر قرقیزستان، صادیر جباروف، پس از آنکه اختیارات رئیسجمهور به او منتقل شد، قدرت خود را تحکیم کرد و وعده داد که سیاست خارجی کشور را حفظ کند. جباروف روز جمعه در برابر پارلمان گفت: "خدا را شاکرم که تغییر قدرت مسالمتآمیز بود... تمام تلاش خود را برای حفظ سیاست خارجی و دیگر جهتگیریهای مهم به کار خواهم بست"... اسپوتنیک، ۲۰۲۰/۱۰/۱۶م).
سوم: نفوذ روسیه در قرقیزستان:
۱- نفوذ روسیه در قرقیزستان قوی و ریشهدار است. روسیه در همان دورهای که آمریکا در حال ساخت پایگاه نظامی بود، در قرقیزستان پایگاه نظامی ساخت. بنابراین، نفوذ روسیه حتی در دورهای که آمریکا میتوانست بخشی از نفوذ خود را وارد کند، از قرقیزستان غایب نشد. روسیه در سال ۲۰۰۳ پایگاه نظامی خود را بنا کرد (پایگاه هوایی کانت روسیه در قرقیزستان در اکتبر ۲۰۰۳ به عنوان بخشی از نیروهای استقرار سریع سازمان معاهده امنیت جمعی افتتاح شد... آر تی، ۲۰۱۹/۳/۲۸م). در همین روز، مسکو و بیشکک در جریان سفر ولادیمیر پوتین به پایتخت قرقیزستان، پروتکلی را امضا کردند که اصلاحاتی در توافقنامه بین دو کشور درباره پایگاه نظامی روسیه ایجاد میکرد. یوری اوشاکوف، دستیار رئیسجمهور روسیه گفت: ("تعدادی از توافقنامهها امضا شد که از جمله آنها سندی بود که توافقنامه سال ۲۰۱۲ درباره وضعیت و شرایط استقرار پایگاه نظامی روسیه در قرقیزستان را اصلاح میکند"... از سوی دیگر، ولادیمیر پوتین گفت: "پایگاه نظامی روسیه در قرقیزستان عاملی مهم برای امنیت و ثبات در آسیای مرکزی است". روزنامه الدستور، ۲۰۱۹/۰۳/۲۸م)... به این ترتیب، جینبیکوف، رئیسجمهور قرقیزستان، کاملاً به روسیه وفادار بود و در معاهده امنیت جمعی با آن هماهنگ بود و در هر آنچه روسیه میخواست، مانند توسعه پایگاه نظامی، اطاعت میکرد.
۲- اما روسیه به شدت نگران است که برخی احزاب مخالف که با آمریکا در ارتباط هستند، زمام امور را در بیشکک به دست بگیرند و انحصار نفوذ روسیه را بشکنند. با وجود اینکه روسیه با اکثر احزاب مخالف در قرقیزستان رابطه دارد تا از عدم دشمنی آنها اطمینان یابد، اما این درگیری بر سر قدرت را زیر نظر دارد تا مانع دخالت قدرتهای خارجی شود. (ولادیمیر پوتین روز چهارشنبه گفت که مسکو با همه طرفهای درگیر در تماس است و امیدوار است روند دموکراتیک به زودی بازگردد. الجزیره نت، ۲۰۲۰/۱۰/۷م)... آنچه بر ترس روسیه میافزاید این است که گاهی درگیریهای شدیدی میان نیروهای وفادار به آن رخ میدهد؛ به ویژه اخیراً پس از تلاش جینبیکوف برای دستکاری در نتایج انتخابات. این امر باعث ایجاد ناآرامی میشود که حتی اگر پیروان آمریکا اندک باشند، امکان بهرهبرداری آنها از وضعیت وجود دارد و روسیه را به زحمت میاندازد...
۳- موضع اصلی روسیه مخالفت با اعتراضات علیه رؤسای جمهور وفادار به خود است، مگر اینکه برای حفظ منافعش مجبور به تغییر موضع شود؛ زیرا اجازه نمیدهد اوضاع از کنترلش خارج شود. (کرملین اعلام کرد که این کشور شاهد هرج و مرج است. دیمیتری پسکوف گفت روسیه تعهداتی برای جلوگیری از فروپاشی کامل اوضاع در قرقیزستان دارد. الجزیره نت، ۲۰۲۰/۱۰/۸م). روسیه که دستگاههای امنیتی قرقیزستان را در دست دارد، به احزابی که با آمریکا در ارتباط هستند اجازه نمیدهد در بیشکک پیشتاز شوند. روسیه اهرم فشار را بر جینبیکوف حفظ کرد تا زمانی که مصلحت دید او استعفا دهد. به همین دلیل دیمیتری کوزاک، معاون رئیس دفتر ریاستجمهوری کرملین را برای گفتگو با جینبیکوف و جباروف اعزام کرد... (سفارت روسیه روز سه شنبه گفت: "نقش اساسی رئیس دولت" در تضمین توسعه آینده قرقیزستان طی دیدار کوزاک مورد تأکید قرار گرفت... المیادین، ۲۰۲۰/۱۰/۱۴م). با این حال، بعید است روسیه مستقیماً مداخله نظامی کند؛ زیرا معتقد است پیروانش قادر به کنترل اوضاع هستند و نیروهای امنیتی در مشت او قرار دارند.
۴- اکنون که اعتراضات شدت یافته، روسیه برای "آرام کردن اوضاع" مصلحت دید که رئیسجمهور با انتصاب صدر جباروف به عنوان نخستوزیر موافقت کند. جباروف که به تازگی توسط هوادارانش از زندان آزاد شده بود، پس از رأی پارلمان در ۲۰۲۰/۱۰/۱۴ به قدرت بازگشت... (روز چهارشنبه بیش از ۸۰ نماینده به انتصاب جباروف و دولت او رأی مثبت دادند و جینبیکوف فرمان آن را امضا کرد. المیادین، ۲۰۲۰/۱۰/۱۴م).
۵- (در روز جمعه پارلمان با استعفای جینبیکوف موافقت کرد... جینبیکوف گفت کنارهگیریاش برای جلوگیری از شکاف در جامعه بوده است. ینی شفق عربی: ۲۰۲۰/۱۰/۱۶م)... بدین ترتیب (جباروف قدرت خود را تحکیم کرد و وعده حفظ سیاست خارجی را داد. اسپوتنیک، ۲۰۲۰/۱۰/۱۶م).
چهارم: نقش آمریکا:
۱- اما موضع آمریکا استفاده از حوادث انتخابات برای تحت فشار قرار دادن روسیه و مقامات قرقیزستان بود. (ایالات متحده همه طرفها را به خویشتنداری و یافتن راه حل مسالمتآمیز فراخواند و از تقلب در انتخابات ابراز نگرانی کرد. وزارت خارجه آمریکا به اطلاعاتی درباره خرید رأی اشاره کرد. الجزیره نت، ۲۰۲۰/۱۰/۷م). این بدان معناست که شرایط جدید قرقیزستان که با ابهام سیاسی همراه است، فضای مناسبی را برای نفوذ آمریکا فراهم میکند. آمریکا بدون شک با برخی از طرفهای اپوزیسیون در تماس است. در ابتدای امسال متهم شد که ۶۰ میلیون دلار Cash (نقدی) برای حمایت از نامزدهای پارلمان و انجمنها هزینه کرده است تا پیروانش نفوذی داشته باشند. علاوه بر این، مبالغ دیگری توسط بنیاد جورج سوروس با هدف بیثبات کردن کشوری که تحت سلطه نفوذ روسیه است، هزینه میشود. تمام این پولها بنا بر گزارش وبسایت "وقت"، بدون اطلاع دولت جینبیکوف هزینه شده است.
۲- آمریکا پیروانی در معارضه قرقیزستان دارد، اما آنها تا به امروز اقلیتی هستند که در نابودی نفوذ روسیه تأثیری ندارند. با این حال، آنها برای بهرهبرداری از هرگونه اختلاف میان پیروان روسیه فعالیت میکنند. آنها نزدیک بود موفق شوند، اما روسیه به جینبیکوف دستور استعفا داد تا اوضاع آرام شود و سپس روسیه برای تعیین یکی دیگر از مهرههای خود پس از انتخاباتی که زیر نظر خودش برگزار میشود، اقدام خواهد کرد!
پنجم: خلاصه موضوع:
۱- درگیری بر سر قدرت در قرقیزستان در درجه اول یک درگیری محلی است و به عدم پختگی ذهنیت حکومتی نزد کسانی برمیگردد که در صحنه سیاسی این کشور مسلمان حضور دارند. به همین دلیل نزاعهایی رخ میدهد که ماهیت نژادی، منطقهای یا قبیلهای دارد. احزاب معارضه و موافق، اگرچه نامهای عمومی دارند، اما کارشناسان گرایشهای آنها را تشخیص میدهند که از ماهیت نژادی یا قبیلهای فراتر نمیرود. این درگیری با این وضعیت، با هدف خارج کردن نفوذ گسترده روسیه نیست، بلکه روسیه از تماسهای آمریکا با برخی طرفهای اپوزیسیون در سایه هرج و مرج پس از انتخابات میترسد؛ روسیه بیم آن دارد که آمریکا دوباره جای پایی پیدا کند و نفوذی به دست آورد که بتواند علیه روسیه در قرقیزستان و اطراف آن فعالیت کند.
۲- حال و روز مسلمانان در قرقیزستان و دیگر جاها همینگونه باقی خواهد ماند؛ حاکمان بدی بر آنها حکومت میکنند که امت را از بنبستی به بنبست دیگر میکشانند و جز به منافع شخصی خود نمیاندیشند. آنها به حکومت به عنوان غنیمت مینگرند و هیچ نگاه دلسوزانهای نسبت به امتی که آنها را منصوب کرده یا در برابر انتصاب آنها توسط کافر مستعمر سکوت کرده است، ندارند. این وضع ادامه خواهد داشت تا زمانی که امت و نیرومندترین بخش آن به پا خیزند و این حاکمان را طرد کرده و ریشههای کافر مستعمر را از بلاد مسلمین برکنند و دولت خود، دولت خلافت را بر اساس دین خود بنا نهند؛ و حاکمی را منصوب کنند که با آنچه الله نازل کرده بر آنان حکومت کند و یاریگر آنان برای یک زندگی شرافتمندانه و رسیدن به بهشت باشد، انشاءالله.
يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ * وَأُخْرَى تُحِبُّونَهَا نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ
"تا گناهان تان را بیامرزد و شما را به باغهایی درآورد که از زیر (درختان) آن نهرها جاری است و در خانههای پاکیزه در بهشتهای جاویدان جای دهد؛ این است کامیابی بزرگ. و (نعمتی) دیگر که آن را دوست دارید؛ یاری و نصرتی از سوی الله و پیروزی نزدیکی است، و مؤمنان را بشارت ده." (سوره صف [61]: 12-13)
اول ربیعالاول ۱۴۴۲ هـ ۲۰۲۰/۱۰/۱۸ م