پاسخ به پرسش: دیه در قتل خطأ و قتل عمد

(سلسله پاسخ‌های عالم بزرگوار، عطاء بن خلیل ابوالرشته، امیر حزب‌التحریر، به پرسش‌های کاربران صفحه‌ی فیس‌بوک ایشان تحت عنوان «فقهی»)

به: ابو احمد عبد

پرسش:

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته،

دیه در قتل خطأ واجب است و به خانواده‌ی مقتول پرداخت می‌شود. آنچه در این باره از رسول‌الله ﷺ روایت شده، این است که دیه برای اهل بادیه صد شتر، یا هزار دینار طلا، یا دوازده هزار درهم نقره است. عمرو بن حزم در کتاب خود ذکر کرده که رسول‌الله ﷺ به اهل یمن نوشتند:

«وإن في النفس المؤمنة مائةٌ من الإبل، وعلى أهل الوَرِق ألف دينار»

«و همانا در [کشتن] یک شخص مؤمن، صد شتر است و بر اهل نقره، هزار دینار [واجب] است.» (روایت نسائی)

و ابن عباس روایت کرده است: مردی از بنی‌عدی کشته شد،

«فجعل النبي ﷺ ديته اثني عشر ألفاً»

«پس پیامبر ﷺ دیه‌ی او را دوازده هزار [درهم] قرار داد.» (روایت ابوداوود و ابن‌ماجه)

شعبی روایت کرده که عمر برای اهل طلا، هزار دینار قرار داد. همچنین از عمرو بن شعیب، از پدرش و او از پدربزرگش روایت شده که: عمر به خطابه برخاست و گفت: آگاه باشید که شتر گران شده است؛ پس برای اهل طلا هزار دینار، برای اهل نقره دوازده هزار درهم، برای صاحبان گاو دویست گاو، برای صاحبان گوسفند دو هزار گوسفند و برای صاحبان حُلّه دویست حُلّه ارزش‌گذاری کرد (روایت ابوداوود).

شیخ ما، که خداوند شما را با رهبری امت در دولت خلافت راشده در آینده‌ای نزدیک عزت ببخشد، در اینجا شاهد اختلاف در پرداخت دیه و آنچه عمر بن خطاب به آن امر کرد هستیم؛ آیا این اقدام اجماع صحابه محسوب می‌شود و واجب است به آنچه عمر امر کرده عمل شود؟ و آیا امروزه با توجه به اختلاف فاحش میان قیمت طلا و نقره که به حدود نود درصد رسیده است، پرداخت دیه با نقره (ورق) جایز است؟ به این معنا که دیه با طلا ده برابر بیشتر از دیه با نقره است و در اینجا تفاوت و شکاف بزرگی میان این دو دیه آشکار می‌شود؛ حال قاضی امروزه باید به کدام‌یک حکم کند؟

جزاکم الله خیراً.

پاسخ:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،

دیه هم از احشام (نعم) و هم از پول نقد (نقد) پرداخت می‌شود. اما دیه‌ی احشام بدون تغلیظ (سخت‌گیری)، صد شتر است که در قتل خطأ و آنچه در حکم خطأ باشد، گرفته می‌شود. دلیل آن روایتی است که نسائی از عمرو بن شعیب، از پدرش و او از پدربزرگش نقل کرده که رسول‌الله ﷺ فرمودند:

«مَنْ قُتِلَ خَطَأً فَدِيَتُهُ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ...»

«هر کس به اشتباه (خطأ) کشته شود، دیه‌اش صد شتر است...»

اما در مورد شبه‌عمد، نسائی از عبدالله بن عمرو از پیامبر ﷺ روایت کرده که فرمودند:

«قَتِيلُ الْخَطَإِ شِبْهِ الْعَمْدِ بِالسَّوْطِ أَوِ الْعَصَا، مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ أَرْبَعُونَ مِنْهَا فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا»

«کشته‌ی خطأ شبه‌عمد که با تازیانه یا عصا [کشته شده]، صد شتر است که چهل شتر از آن‌ها باید در شکم خود بچه داشته باشند (آبستن باشند).»

همچنین اگر اولیای مقتول در قتل عمد، به جای قصاص به دیه راضی شوند، دیه همین مقدار است.

اما دیه‌ی نقد، برای اهل طلا هزار دینار و برای اهل نقره دوازده هزار درهم است. نسائی از ابوبکر بن محمد بن عمرو بن حزم، از پدرش و او از پدربزرگش روایت کرده است: «رسول‌الله ﷺ نامه‌ای به اهل یمن نوشتند که در آن فرایض، سنن و دیات آمده بود...» و در آن آمده است:

«...وَعَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفُ دِينَارٍ»

«...و بر اهل طلا، هزار دینار است.»

همچنین ابوداوود در سنن خود از عکرمه از ابن عباس روایت کرده است که مردی از بنی‌عدی کشته شد،

«فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ دِيَتَهُ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا»

«پس پیامبر ﷺ دیه‌ی او را دوازده هزار [درهم] قرار داد.»

دینار شرعی معادل [۴.۲۵] گرم طلا است که همان وزن مثقال شرعی می‌باشد. درهم شرعی نیز معادل [۲.۹۷۵] گرم نقره است. بر این اساس، دیه‌ی مقتول از طلا برابر با [۴۲۵۰] گرم طلا و از نقره برابر با [۳۵۷۰۰] گرم نقره خواهد بود.

در مورد پول‌های کاغذی، در قبال هزار دینار طلا، مبلغی معادل قیمت [۴۲۵۰] گرم طلا و در قبال دوازده هزار درهم نقره، مبلغی معادل قیمت [۳۵۷۰۰] گرم نقره پرداخت می‌شود.

اما پول کاغذی فعلی پشتوانه‌ی طلا یا نقره ندارد، لذا مستقیماً تحت عنوان «اهل طلا» یا «اهل نقره» قرار نمی‌گیرد.

این پول‌ها از طریق قیاس و به دلیل وجود علتی که از نص مستنبط شده است (یعنی نقد بودن)، پول محسوب می‌شوند، همان‌طور که در مبحث مربوطه در کتاب الاموال و دیگر کتاب‌های ما توضیح داده شده است.

ارزش‌گذاری دیه با طلا بر اساس پول کاغذی فعلی، بیشتر از ارزش‌گذاری دیه با نقره بر اساس همان پول است. در نظر گرفتن این اوراق در دیات متوقف بر اجتهاد در این مسئله است؛ و آنچه من می‌بینم این است که اشکالی ندارد در دیه‌ی قتل خطأ، آن را با نقره ارزش‌گذاری کرد، زیرا کسی که قتل خطأ به او نسبت داده شده، گناهی مرتکب نشده است؛ پس دیه در اینجا نه به خاطر انجام کار حرام، بلکه به خاطر حکمتی است که خداوند می‌داند. لذا سبک‌ترین مقدار از میان این دو در پرداخت دیه‌ی خطأ، با مرتکب نشدن حرام توسط قاتل تناسب دارد. اما در دیه‌ی قتل عمد، معتقدم باید با طلا ارزش‌گذاری شود، زیرا قاتل عمد مرتکب حرام شده است و تخفیف برای او مناسب نیست، بلکه سنگین‌ترین مقدار با حال او تناسب دارد.

از خداوند سبحان مسئلت دارم که در این امر مرا به راه صواب موفق بدارد.

برادرتان عطاء بن خلیل ابوالرشته

۰۵ شعبان ۱۴۳۷ هـ مطابق با ۲۰۱۶/۰۵/۱۲ م

لینک پاسخ در صفحه فیس‌بوک امیر: https://www.facebook.com/AmeerhtAtabinKhalil/photos/a.122855544578192.1073741828.122848424578904/475525815977828/?type=3&theater

لینک پاسخ در صفحه گوگل پلاس امیر: https://plus.google.com/u/0/b/100431756357007517653/100431756357007517653/posts/YovUdduyjwg

لینک پاسخ در صفحه توییتر امیر: https://twitter.com/ataabualrashtah/status/730848113561378816?lang=ar

لینک پاسخ در سایت امیر: http://archive.hizb-ut-tahrir.info/arabic/index.php/HTAmeer/QAsingle/3707/