سلسله پاسخهای عالم جلیلالقدر، عطاء بن خلیل ابوالرشته، امیر حزبالتحریر
به پرسشهای کاربران صفحهی فیسبوک ایشان «فقهی»
پاسخ به پرسش
حول (سال شرعی)
خطاب به: Kareim Siam
پرسش:
السلام علیکم و رحمة الله و برکاته،
«حول» به معنای «سنه» یا «عام» (سال) نیست و با آنها تفاوت دارد؛ مدت آن ۱۰ ماه و نیم است. حول بر اساس این فرموده خداوند متعال چنین محاسبه میشود:
وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا
«و دوران بارداری و از شیر باز گرفتن او سی ماه است.» (سوره احقاف [۴۶]: ۱۵)
اگر ۹ ماه بارداری را از آن کم کنیم، ۲۱ ماه باقی میماند، یعنی هر حول ۱۰ ماه و نیم است. همچنین خداوند متعال میفرماید:
يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ
«[مادران] فرزندان خود را دو سال تمام شیر میدهند.» (سوره بقره [۲]: ۲۳۳)
یعنی ۲۱ ماه پس از ولادت... بنابراین زکات باید هر ۱۰ ماه و نیم پرداخت شود و این یعنی در هر ۷ سال، ۸ بار زکات میدهیم.
الجواب:
وعلیکم السلام و رحمة الله و برکاته...
گویا وقت کافی نداشتید که پرسش خود را با تحیت اسلام آغاز کنید! به هر حال اشکالی ندارد، ما به نیابت از شما در متن پرسش و همچنین در پاسخ، سلام کردیم! ای کریم، آیا بهتر نیست که در سلام کردن بخل نورزی؟!
به ذهنم خطور کرد که به دو دلیل پاسخ ندهم: نخست اینکه «حول» به معنای سال، هم در لغت و هم در شرع امری ثابت و قطعی است؛ و دوم اینکه شما برای دانستن پاسخ نمیپرسید، بلکه خودتان حکم صادر کردهاید که حول ده ماه و نیم است و سپس بر اساس آن، عبادتی مانند زکات را بنا کردهاید!
اما پس از تامل، تصمیم گرفتم پاسخ دهم تا پرسش شما باعث تشویش اذهان برخی از مردم نشود؛ پس با توکل به الله میگویم:
اولاً: «حول» در لغت به معنای «سنه» یا «عام» (سال) است. به دلیل شهرت این معنا، برخی لغتنامهها آن را بدون تفسیر و به عنوان یک معنای مسلم، معادل سال به کار بردهاند. در اینجا آنچه در تعدادی از قاموسهای لغت درباره معنای آن آمده را برایت نقل میکنم:
لسان العرب: (العامُ: الحَوْلُ يأْتي عَلَى شَتْوَة وصَيْفَة، وَالْجَمْعُ أَعْوامٌ) «عام همان حول است که شامل یک زمستان و یک تابستان میشود و جمع آن اعوام است.»
الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة: (والحَوْلُ: السنةُ...) «حول یعنی سال...»
القاموس المحيط: (الحَوْلُ: السَّنَةُ، ج: أحْوالٌ وحُؤولٌ وحُوُولٌ). «حول یعنی سال، جمع آن: احوال، حؤول و حوول است.»
تاج العروس: (حَوْلُ: السَّنَةُ اعتِباراً بانقلابِها ودَوَرانِ الشَّمس فِي مَطالِعها ومَغارِبها) «حول یعنی سال؛ به اعتبار دگرگونی آن و گردش خورشید در جایگاههای طلوع و غروبش.»
القاموس الفقهي: (الحول: السنة). «حول یعنی سال.»
ثانياً: از آنجا که قرآن به زبان عربی آشکار است، با زبان عربی نیز تفسیر میشود؛ لذا در تفاسیر چنین آمده است:
تفسیر طبری (جامع البیان، تحقیق شاکر، ۵/ ۳۱): ابوجعفر گوید: اما در مورد سخن خداوند: ﴿حَوْلَيْنِ﴾، مقصود ایشان دو سال است. محمد بن عمرو از ابوعاصم از عیسی از ابن ابینجیح از مجاهد درباره آیه ﴿وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ﴾ روایت کرده که منظور «دو سال» است.
معانی القرآن و اعرابه، زجاج (۱/ ۳۱۲): معنای ﴿حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ﴾ بیست و چهار ماه است، از روز ولادت تا روزی که از شیر گرفته شود...
تفسیر بغوی (۱/ ۲۷۷): سخن خداوند متعال: ﴿حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ﴾ یعنی دو سال، و ذکر کلمه «کاملین» برای تأکید است...
ثالثاً: اما در مورد آنچه درباره آیه ﴿وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا﴾ ذکر کردید و گفتید که بارداری ۹ ماه است پس دوران شیرخوارگی (فصال) ۲۱ ماه میشود، و این ۲۱ ماه را معادل دو «حول» در آیه کریمه ﴿وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ﴾ دانستید؛ در این فهم و محاسبات دچار خطا شدهاید! شما مدت بارداری را ثابت و ۹ ماه فرض کردهاید در حالی که این اشتباه است؛ مدت بارداری ممکن است ۹، ۸، ۷ یا ۶ ماه باشد... اما آنچه ثابت است «حول» (سال) یعنی ۱۲ ماه است. به همین دلیل تفسیر این دو آیه چنین است: ﴿وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ﴾ یعنی مادران دو سال تمام (۲۴ ماه) شیر میدهند... و آیه ﴿وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا﴾ به این معناست که کمترین مدت بارداری ۶ ماه است؛ زیرا کمال شیردهی یعنی تمام آن (۲۴ ماه) است و برای حداقل بارداری ۶ ماه باقی میماند (۶ = ۲۴ - ۳۰)... و این موضوعی مشهور نزد فقهاست که در آن اختلافی ندارند.
رابعاً: بر این اساس، شما در فهم و تخمین خود دقت نکردید؛ امر ثابت (یعنی حول) را متغیر فرض کردید و امر متغیر (یعنی بارداری) را ثابت پنداشتید! بدین ترتیب معنای آیه را معکوس کردید و نتیجه گرفتید که حول ده ماه و نیم است، که این سخن نه تنها اشتباه، بلکه «غلط» است.
امیدوارم موضوع روشن شده باشد... خداوند تو را به راه راست هدایت کند.
برادر شما عطاء بن خلیل ابوالرشته
۱۰ جمادی الثانیه ۱۴۳۸ هـ مطابق با ۲۰۱۷/۰۳/۰۹ م
رابط الجواب من صفحة الأمير على الفيسبوك
رابط الجواب من صفحة الأمير على غوغل بلس