پاسخ به یک پرسش
واگذاری زمین (إقطاع) در زمینهای خراجی
پرسش:
در کتاب الاموال صفحه ۷۹، از سطر هفتم مانده به آخر تا سطر سوم مانده به آخر چنین آمده است: «اگر زمین مواتی باشد که سابقه کشت یا آبادانی در طول روزگار نداشته است، یا پیش از این آباد بوده و در آن کشت میشده اما پیش از آنکه بر آن خراج وضع شود، ویران گشته و به زمین موات تبدیل شده باشد، و دولت آن را به روشی شرعی در اختیار گرفته و سپس آن را به یکی از شهروندان واگذار (إقطاع) کرده باشد، در این صورت احکام "احیای موات در زمینهای خراجی" بر این زمینها صدق میکند؛ به این معنا که اگر احیاکننده مسلمان باشد، مالک منفعت و عین (رقبه) آن میشود و بر او واجب است که زکات آن را به صورت "عشر" (یکدهم) یا "نصفعشر" (یکبیستم) بپردازد.» پایان نقلقول.
پرسش این است که: آیا کلمه «عشری» به جای کلمه «خراجی» که زیر آن خط کشیده شده، صحیحتر نیست؟
پاسخ:
- به نظر میرسد این ابهام از آنجا ناشی شده که شما گمان کردهاید احیای موات در زمینهای خراجی که پیش از این خراجی بر آنها وضع نشده است، به زمین عشری تبدیل میشوند. موضوع اینگونه نیست، بلکه این زمین برای مسلمان "عشری" محسوب میشود، اما نسبت به کافر بر اصل خود یعنی "خراجی" باقی میماند.
اما زمینهای مواتی که پیش از این بر آنها خراج وضع شده است، احیای مجدد آنها صفت خراجی را از آنها سلب نمیکند، خواه احیاکننده مسلمان باشد یا کافر.
در کتاب النظام الاقتصادی صفحات ۱۳۳ - ۱۳۴ چنین آمده است:
«هر کس زمین مواتی را در سرزمینهای عشری زنده کند، مالک عین و منفعت آن میشود، خواه مسلمان باشد یا کافر؛ بر مسلمان در آن زمین "عشر" (زکات بر زراعت و میوهها در صورتی که به نصاب برسد) واجب است، اما بر کافر "خراج" واجب میشود و نه عشر؛ چرا که او اهل زکات نیست و زمین نیز نباید بدون وظیفه مالی (عشر یا خراج) رها شود.
و هر کس زمین مواتی را در سرزمینهای خراجی زنده کند که پیش از آن خراجی بر آن وضع نشده باشد، اگر مسلمان باشد مالک عین و منفعت آن میشود، و اگر کافر باشد تنها مالک منفعت آن میگردد. بر مسلمان در این زمین عشر واجب است و خراجی بر او نیست، اما بر کافر خراج واجب میشود؛ همانگونه که در زمان فتح، بر اهل آن زمین که کافر بودند و بر ملکیت خود باقی ماندند، خراج وضع شد.
و هر کس زمین مواتی را در سرزمینهای خراجی زنده کند که پیش از موات شدن، بر آن خراج وضع شده بود، تنها مالک منفعت آن میشود و نه عین آن، خواه مسلمان باشد یا کافر؛ و بر او خراج واجب میگردد؛ زیرا حکم "زمین مفتوحه" (فتح شده با جنگ) بر آن صدق میکند که بر آن خراج وضع شده است، لذا باید خراج آن تا ابد باقی بماند، خواه مالکش مسلمان باشد یا کافر.» پایان نقلقول.
همچنین در کتاب المقدمة در شرح ماده ۱۳۳ چنین آمده است:
(هر کس زمین مواتی را در سرزمین خراجی زنده کند که پیش از آن خراجی بر آن وضع نشده باشد، اگر احیاکننده مسلمان باشد، آن زمین "عشری" (دارای زکات) میشود و اگر احیاکننده از اهل ذمه (غیرمسلمان) باشد، زمین "خراجی" (دارای خراج) خواهد بود.
و هر کس زمین مواتی را در سرزمین خراجی زنده کند که پیش از موات شدن، بر آن خراج وضع شده بود، آن زمین "خراجی" خواهد بود، خواه احیاکننده مسلمان باشد یا از اهل ذمه.) پایان نقلقول.
در کتاب الاموال صفحه ۴۲، در بیان زمینهای عشری چنین آمده است:
(هر زمین مواتی که یک مسلمان آن را زنده کند؛ چرا که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند:
مَنْ أَحْيَا أَرْضاً لَيْسَتْ لِأَحَدٍ فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا
«هر کس زمین مردهای را که متعلق به کسی نیست زنده کند، به آن سزاوارتر است.» و بخاری آن را با این لفظ روایت کرده است:
مَنْ أَعْمَرَ أَرْضاً لَيْسَتْ لِأَحَدٍ فَهُوَ أَحَقُّ
«هر کس زمین مردهای را که متعلق به کسی نیست آباد کند، به آن سزاوارتر است.»
این عشر، به صورت عشر باقی میماند و به خراج تبدیل نمیشود، مگر در حالتی که یک کافر، زمین عشری را از یک مسلمان خریداری کند. در این صورت او باید خراج بپردازد و نه عشر؛ زیرا عشر زکات است و کافر اهل زکات نیست (چرا که زکات صدقه و مایه پاکی برای مسلمان است) و از آنجا که زمین نباید بدون وظیفه مالی (عشر یا خراج) بماند، بر آن خراج وضع میشود.) پایان نقلقول.
بنابراین، در مورد آنچه در پرسش شما آمده که «آیا کلمه عشری به جای خراجی صحیحتر نیست؟»، باید گفت: خیر، بلکه صحیح همان است که کلمه «خراجی» باقی بماند؛ زیرا سخن درباره واگذاری زمین (إقطاع) در "سرزمینهای خراجی" است، در صورتی که آن زمین موات بوده و پیش از آن خراجی بر آن فرض نشده باشد.
پاراگرافی که درباره آن پرسیدید در همین باب آمده است و چند سطر قبل از آن چنین ذکر شده: «اما اگر واگذاری (إقطاع) در زمین خراجی باشد -که شامل هر زمینی است که با قهر و غلبه فتح شده مانند عراق، شام و مصر- بررسی میشود...» و سپس به تفصیل پرداخته است. پس موضوع بحث، واگذاری زمین در "سرزمینهای خراجی" است.
با این آگاهی که احیای موات در زمین خراجی یا در زمین عشری، در صورتی که احیاکننده مسلمان باشد، آن زمین را (از نظر مالی) به زمین عشری تبدیل میکند.
اما اگر احیاکننده کافر باشد، زمین خراجی، خراجی باقی میماند و زمین عشری نیز (از نظر ماهیت) عشری است، اما در هر دو حالت او خراج میپردازد؛ زیرا عشر زکات است و از کافر پذیرفته نمیشود و چون زمین نباید بدون وظیفه مالی رها شود، از کافر خراج گرفته میشود.