** (سلسله پاسخهای عالم جلیلالقدر عطاء بن خلیل ابو الرشته، امیر حزبالتّحریر، به پرسشهای کاربران صفحه فیسبوک ایشان «بخش فقهی»)**
پاسخ به یک پرسش
خطاب به Mohamad Sukker
پرسش:
میدانیم که سرورمان محمد ﷺ به صحابی بزرگوار تمیم الداری، زمینی را در الخلیل که امروزه به زمین «مسکوبیه» معروف است، بخشیدند. در طبقهبندی این زمین دچار سردرگمی شدهایم که آیا این زمین عشری است یا خراجی؟ با توجه به اینکه در حالاتِ در نظر گرفته شده برای زمین عشری در کتاب الأموال، موردی ذکر نشده که زمینی که به شخصی بخشیده میشود (اقطاع) عشری گردد، بلکه اقطاع ممکن است در زمینهای عشری یا خراجی صورت گیرد. اما برخی از جوانان اطلاعاتی دارند مبنی بر اینکه زمین تمیم الداری زمین عشری است؛ آیا این سخن سند خاصی دارد که در کتاب الأموال ذکر نشده است؟ خداوند از جانب ما و همه مسلمانان به شما خیر فراوان دهد و چشمان شما و همه مسلمانان را به زودی به اذن خود با پیروزی و قدرت گرفتن در سایه خلافتی بر روش نبوت روشن گرداند.
پاسخ:
(وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته)
درست است که موضوع زمینی که رسولالله ﷺ پیش از فتح، به تمیم الداری بخشیده بود در کتاب الأموال به تفصیل نیامده است، بلکه در آنجا تنها انواع زمینهای عشری ذکر شده است؛ اما این موضوع با تفصیل و وضوح بیشتری در کتاب الشخصیة الإسلامیة جلد دوم، باب «زمینهای عشر، خراج و صلح» صفحات ۲۳۵ - ۲۳۷ آمده است. در بیان انواع زمینهای عشری چنین ذکر شده است:
«...اما زمین عشری، زمینی است که از آن عشر (دهیک) یا نصفعشر به عنوان زکات تولیداتش گرفته میشود؛ لذا به اعتبار عشری که به عنوان زکات از محصول زمین گرفته میشود، به این نام نامیده شده است.
این شامل هر زمینی است که اهل آن در ابتدا [بدون جنگ] اسلام آوردهاند، مانند زمین مدینه منوره و اندونزی...
همچنین زمین عشری شامل تمام جزیرة العرب میشود، خواه اهل آن با میل خود اسلام آورده باشند مانند مدینه، یا با قهر و غلبه فتح شده باشد مانند مکه...
و ملحق به زمینهای عشری میشود و زمین عشری محسوب میگردد هر زمینی که مسلمانان با قدرت سلاح فتح کرده و امام آن را میان جنگجویان تقسیم کرده باشد، مانند زمین خیبر. یا اینکه امام آنها را بر بخشی از آن ابقا کرده باشد...
همچنین اراضی "قطائع" (زمینهای اهدایی) که امام از زمینهای مفتوحه عنوه (فتح شده با جنگ) به مردم میبخشد، ملحق به زمینهای عشری است...
و به همین ترتیب، آنچه امام از زمینهایی که هنوز فتح نشدهاند میبخشد تا پس از آنکه خداوند فتح آنها را نصیب مؤمنان کرد به عنوان پاداش به فرد بخشیده شده تعلق گیرد، زمین عشری محسوب میشود؛ مانند بخشش زمینهای حبری، حبرون، مرحون و عینون در الخلیل توسط رسولالله ﷺ به تمیم الداری. چرا که تمیم الداری هنگامی که همراه گروهش نزد رسولالله ﷺ آمد، از ایشان خواست که اگر خداوند این مناطق را برای مسلمانان فتح کرد، آنها را به وی ببخشد و پیامبر ﷺ نیز آنها را به او بخشید و در این باره نوشتهای برایش نوشت. عمر رضی الله عنه از شاهدان آن نوشته بود و هنگامی که در زمان خلافت عمر خداوند آنجا را برای مسلمانان فتح کرد، تمیم آن را از عمر درخواست نمود و عمر نیز جهت وفای به بخشش رسولالله ﷺ، آن را به وی تحویل داد...» (پایان نقل قول)
بنابراین، زمینی که رسولالله ﷺ به تمیم الداری رضی الله عنه بخشیدند، زمین عشری است و در روایتهای مربوط به این موضوع، اینگونه مشخص شده است: ابو احمد حمید بن مخلد بن قتیبة بن عبدالله خراسانی معروف به ابن زنجویه (متوفای ۲۵۱ هـ) در کتاب خود الأموال از زُهری و ثور بن یزید، از راشد بن سعد روایت کرده است که گفتند: تمیم الداری که همان تمیم بن اوس مردی از قبیله لخم بود، برخاست و گفت: ای رسول خدا، من در فلسطین همسایگانی از رومیان دارم که روستایی به نام حبری و روستای دیگری به نام بیت عینون دارند؛ اگر خداوند شام را برای شما فتح کرد، آن دو را به من ببخشید. پیامبر ﷺ فرمودند:
هُمَا لَكَ
"آن دو متعلق به تو هستند."
تمیم گفت: پس برای من در این باره نوشتهای بنویس؛ پس ایشان چنین نوشتند:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا كِتَابٌ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ، لِتَمِيمِ بْنِ أَوْسٍ الدَّارِيِّ، أَنَّ لَهُ قَرْيَةَ حَبْرَى وَبَيْتَ عَيْنُونَ...
"به نام خداوند بخشنده مهربان؛ این نوشتهای است از سوی محمد فرستاده خدا برای تمیم بن اوس الداری، که روستای حبری و بیت عینون متعلق به اوست..."
و مشابه این را ابوعبید در الأموال و ابویوسف در الخراج نقل کردهاند.
امیدوارم پاسخ به خواست خداوند واضح و کافی باشد.
برادر شما عطاء بن خلیل ابو الرشته
لینک پاسخ در صفحه فیسبوک امیر: فیسبوک
لینک پاسخ در سایت امیر: امیر
لینک پاسخ در صفحه گوگل پلاس امیر: گوگل پلاس