سلسله پاسخهای عالم جلیلالقدر عطاء بن خلیل ابوالرشته، امیر حزبالتحریر به سؤالات کاربران صفحه فیسبوک ایشان «فقهی»
پاسخ به سؤال
خطاب به Said Abu-unus
سؤال:
السلام علیکم و رحمة الله و برکاته فضیلت شیخ؛ من هنوز به زبان عربی مسلط نیستم، اما سؤالی دارم: حکم کسی که در دولت اسلامی از اهل ذمه است، مثلاً نصرانی (مسیحی) است و به دین یهود درمیآید یا برعکس، چیست؟ این شخص مرتد نامیده نمیشود، اما آیا حکم مرتد را دارد و آیا چیزی جز اسلام از او پذیرفته نمیشود؟
پاسخ:
وعلیکم السلام و رحمة الله و برکاته، سؤال شما واضح است؛ خداوند به شما برکت دهد که برای نوشتن سؤال به زبان عربی تلاش کردید.
پاسخ سؤال شما به شرح زیر است:
پیش از این پاسخی در این باره صادر شده بود که حدیث «مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ» تنها بر مسلمانی تطبیق میشود که از اسلام مرتد شود و بر کافری که دین خود را به قصد دین کفر دیگری ترک میکند، تطبیق نمیگردد... برای توضیح بیشتر میگویم و توفیق از جانب خداست:
۱- مرتد در شرع «هُوَ الرَّاجِعُ عَنْ دِينِ الإْسْلاَمِ» (کسی است که از دین اسلام بازگشته است). خداوند متعال میفرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
"ای کسانی که ایمان آوردهاید! هر کس از شما از دین خود برگردد، خداوند به زودی گروهی را میآورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز او را دوست دارند؛ [در برابر] مؤمنان فروتن و [در برابر] کافران سرافراز و مقتدرند؛ در راه خدا جهاد میکنند و از ملامت هیچ ملامتگری نمیهراسند. این فضل خداست که به هر کس بخواهد میدهد و خداوند گشایشگر داناست." (مائده: ۵۴)
و میفرماید:
وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
"و آنان همواره با شما میجنگند تا اگر بتوانند شما را از دینتان برگردانند؛ و هر کس از شما که از دین خود برگردد و در حال کفر بمیرد، آنان اعمالشان در دنیا و آخرت تباه شده و آنان اهل آتشند و در آن جاودانهاند." (بقره: ۲۱۷)
بنابراین لفظ مرتد، خاصِ شخص مسلمانی است که اسلام را به قصد غیر آن ترک میکند.
۲- اما کسی که در حالی که غیرمسلمان است، دین خود را به قصد دینی دیگر یا بیدینی ترک میکند، نزد فقها لفظ «منتقل» بر او اطلاق میشود... در الموسوعة الفقهیة الکویتیة آمده است: (... رابطه میان «منتقل» و «مرتد» در این است که هر دوی آنها از دین خود خارج شدهاند؛ با این تفاوت که مرتد از دین حق به سوی باطل خارج شده، اما منتقل از باطل به سوی باطل خارج شده است).
۳- حکم مرتد با این معنا، یعنی کسی که دین اسلام را به قصد کفر ترک میکند، قتل است که پس از طلب توبه (استتابه) توسط حاکم اجرا میشود. در مورد کشتن او احادیث واضح و روشنی وارد شده است، از جمله:
- بخاری از عکرمه از ابن عباس روایت کرده که رسولالله ﷺ فرمودند:
مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ
"هر کس دین خود را تغییر داد، او را بکشید."
- بخاری از عبدالله روایت کرده که رسولالله ﷺ فرمودند:
لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ النَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالثَّيِّبُ الزَّانِي وَالْمَارِقُ مِنْ الدِّينِ التَّارِكُ لِلْجَمَاعَةِ
"خون هیچ فرد مسلمانی که شهادت میدهد معبودی جز الله نیست و من فرستاده خدایم حلال نیست، مگر در سه مورد: قصاص نفس، زنای فرد محصن، و کسی که از دین خارج شده و جماعت را ترک کرده است."
و در روایت مسلم از این حدیث آمده است:
لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ الثَّيِّبُ الزَّانِي وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ
"خون هیچ فرد مسلمانی که شهادت میدهد معبودی جز الله نیست و من فرستاده خدایم حلال نیست، مگر در سه مورد: زنای فرد محصن، قصاص نفس، و کسی که دین خود را ترک کرده و از جماعت جدا شده است."
۴- احادیث ذکر شده در بند «۳» بر کسی که از یک دین کفر به دین کفر دیگر یا به بیدینی منتقل شده، صدق نمیکند... مقصود از سخن پیامبر ﷺ: «مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ»، هر کسی که هر دینی را تغییر دهد نیست، بلکه مقصود کسی است که دین اسلام را تغییر داده و از آن به غیر آن بازگشته است؛ و دلایل زیر این مطلب را تأیید میکند:
سخن پیامبر ﷺ در روایت بخاری: «وَالْمَارِقُ مِنْ الدِّينِ التَّارِكُ لِلْجَمَاعَةِ» و سخن ایشان در روایت مسلم: «وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ». تارک جماعت، کسی است که جماعت مسلمین را ترک کرده است؛ یعنی همان مسلمانی که از دین اسلام مرتد شده است.
طبرانی در الکبیر از بهز بن حکیم، از پدرش، از جدش روایت کرده که رسولالله ﷺ فرمودند:
مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ، لا يَقْبَلُ اللَّهُ تَوْبَةَ عَبْدٍ كَفَرَ بَعْدَ إِسْلامِهِ
"هر کس دین خود را تغییر داد او را بکشید؛ خداوند توبه بندهای را که بعد از اسلامش کافر شده، نمیپذیرد."
هیثمی درباره این حدیث گفته است: راویان آن مورد اعتمادند. در این روایت، انتهای حدیث ابتدای آن را تفسیر میکند؛ یعنی کسی که دینش را تغییر داده همان کسی است که بعد از اسلامش کافر شده است.
- طبرانی در الکبیر از معاذ بن جبل روایت کرده که رسولالله ﷺ هنگامی که او را به یمن فرستاد، به او فرمود:
أَيُّمَا رَجُلٍ ارْتَدَّ عَنِ الإِسْلامِ فَادْعُهُ، فَإِنْ تَابَ، فَاقْبَلْ مِنْهُ، وَإِنْ لَمْ يَتُبْ، فَاضْرِبْ عُنُقَهُ...
"هر مردی که از اسلام مرتد شد او را [به توبه] فراخوان، پس اگر توبه کرد از او بپذیر، و اگر توبه نکرد گردنش را بزن..."
ابن حجر در فتح الباری با ذکر حدیث معاذ میگوید: (در حدیث معاذ آمده است که پیامبر ﷺ هنگامی که او را به یمن فرستاد به او فرمود: «أَيُّمَا رَجُلٍ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ فَادْعُهُ فَإِنْ عَادَ وَإِلَّا فَاضْرِبْ عُنُقَهُ وَأَيُّمَا امْرَأَةٍ ارْتَدَّتْ عَنِ الْإِسْلَامِ فَادْعُهَا فَإِنْ عَادَتْ وَإِلَّا فَاضْرِبْ عُنُقَهَا» "هر مردی که از اسلام مرتد شد او را فراخوان، پس اگر بازگشت [که هیچ] وگرنه گردنش را بزن؛ و هر زنی که از اسلام مرتد شد او را فراخوان، پس اگر بازگشت [که هیچ] وگرنه گردنش را بزن" و سند آن نیکو (حسن) است). از این حدیث به وضوح پیداست که سخن درباره مسلمانی است که از دین اسلام مرتد میشود.
۵- بر این اساس، احکام ارتداد از اسلام بر کسی که از یک دین کفر به دین کفر دیگر یا بیدینی منتقل شده، تطبیق نمیشود. بنابراین، فردی که از یهودیت به نصرانیت یا هر دین کفر دیگری منتقل شده، به خاطر این انتقال از کفر به کفر مجازات نمیشود... همچنین به گرویدن به اسلام مجبور نمیگردد مگر آنکه با اختیار خود اسلام بیاورد... با این ملاحظه که اگر فردی از اهل کتاب (یهود و نصاری) از دین خود به غیر یهودیت یا نصرانیت منتقل شود، مثلاً به مجوسیت درآید یا دین خود را به قصد بیدینی ترک کند، در این حالت برای مسلمانان جایز نیست که از ذبیحه او بخورند؛ و اگر فردِ منتقل شده از اهل کتاب به دین کفر دیگری غیر از اهل کتاب برود، اگر زن باشد، ازدواج مسلمان با او جایز نیست... دلیل آن است که کسانی که خوردن ذبیحه و ازدواج با زنانشان برای غیرمسلمانان جایز است، تنها اهل کتاب یعنی یهود و نصاری هستند؛ و تا زمانی که فرد از یهودیت یا نصرانیت به سایر ادیان کفر منتقل شود، از دایره کسانی که خوردن ذبیحه و ازدواج با زنانشان حلال است خارج میشود. خداوند متعال میفرماید:
الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ
"امروز چیزهای پاکیزه برای شما حلال شده است؛ و طعام کسانی که به آنان کتاب داده شده برای شما حلال است و طعام شما برای آنان حلال است؛ و نیز زنان پاکدامن از مؤمنان و زنان پاکدامن از کسانی که پیش از شما به آنان کتاب داده شده، هرگاه مهرشان را به آنان بدهید، در حالی که پاکدامن باشید نه زناکار و نه گیرنده دوستان پنهانی." (مائده: ۵)
۶- رأی مختار ما در این مسئله در مورد «منتقل» با معنای تبیین شده، همان چیزی است که در بالا ذکر کردیم. نظرات دیگری نیز از فقها در این مسئله وجود دارد که میتوانید در کتابهای فقهی به آنها رجوع کنید... اما همانطور که پیشتر گفتم، آنچه ما در مورد منتقل ترجیح میدهیم، بر اساس دلایلی است که بیان کردیم. امیدوارم مسئله روشن شده باشد.
برادر شما عطاء بن خلیل ابوالرشته
۱۵ رمضان ۱۴۴۰هـ مصادف با ۲۰۱۹/۰۵/۲۰م
لینک پاسخ در صفحه فیسبوک امیر (حفظه الله): فیسبوک لینک پاسخ در سایت امیر (حفظه الله): وب