سلسله پاسخهای عالم جلیلالقدر عطاء بن خلیل ابوالرشته، امیر حزبالتحریر، به پرسشهای کاربران صفحهی فیسبوک ایشان «فقهی»
پاسخ به پرسش
به: یحیی ولید جنینه
پرسش:
السلام عليكم ورحمة الله وبركاته،
شیخ محبوب ما، از محضر جنابعالی تقاضا دارم احکام جمع بین دو نماز در فصل زمستان و ضابطه آن را بیان فرمایید. آیا سرما بدون باد شدید، عذری است که جمع بین دو نماز را مباح کند؟ و اگر باران پیش از استفاده از رخصت قطع شود، آیا جمع نماز جایز است؟
با سپاس فراوان، ما را از جزئیات بهرهمند سازید، بارک الله فیکم.
پاسخ:
وعلیکم السلام و رحمة الله و برکاته،
همانطور که میدانید، ما در مسائل عبادی جز در مواردی که با وحدت امت و امثال آن مرتبط است، تبنی (اتخاذ رأی رسمی) نمیکنیم؛ و آن هم بر اساس دلایل شرعی مانند عید، زکات و غیره میباشد. با این حال، احکام نماز مربوط به سؤال شما را از کتاب «احکام نماز» (أحكام الصلاة) که پیشتر حزب با نام علی راغب منتشر کرده است، نقل میکنم. این کتاب جزو کتب متبنی نیست، اما مطالب آن دارای دلایل معتبر است:
[جمع بین دو نماز...
۱- جمع بین ظهر و عصر، و بین مغرب و عشاء در سفری که نماز در آن قصر (شکسته) میشود، جایز است. جمع بین عصر و مغرب، یا عشاء و صبح، و یا صبح و ظهر جایز نیست؛ زیرا از ابن عمر روایت شده است که گفت:
كَانَ رَسُولُ اللهِ ﷺ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ
«رسولالله ﷺ هرگاه در راه رفتن شتاب داشتند، بین مغرب و عشاء جمع میکردند.»
و از انس رضیاللهعنه روایت شده است که پیامبر ﷺ:
كَانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ
«همواره بین ظهر و عصر جمع میکردند.»
از پیامبر ﷺ روایت نشده است که در غیر از این دو حالت (ظهر با عصر یا مغرب با عشاء) بین نمازها جمع کرده باشند. عبادات «توقیفی» هستند؛ یعنی باید به آنچه در نص آمده بسنده کرد و در مرز آن توقف نمود. بنابراین، جمع در غیر از نمازهایی که در نص آمده جایز نیست. جمع بین آنها (ظهر و عصر، مغرب و عشاء) به صورت «جمع تقدیم» و «جمع تأخیر» جایز است؛ یعنی میتوان هر دو را در وقت نماز اول یا در وقت نماز دوم به جا آورد. با این حال، اگر شخص در وقت نماز اول در جایی مستقر (نازل) بود، بهتر است نماز دوم را در وقت اول بخواند (جمع تقدیم) و اگر در حال حرکت بود، بهتر است نماز اول را تا وقت دوم به تأخیر بیندازد (جمع تأخیر)؛ چنانکه از ابن عباس روایت شده است:
أَلاَ أُخْبِرُكُمْ عَنْ صَلاَةِ رَسُول اللَّهِ ﷺ؟ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَهُوَ فِي الْمَنْزِل قَدَّمَ الْعَصْرَ إِلَى وَقْتِ الظُّهْرِ وَيَجْمَعُ بَيْنَهما فِي الزَّوَال، وَإِذَا سَافَرَ قَبْل الزَّوَال أَخَّرَ الظُّهْرَ إِلَى وَقْتِ الْعَصْرِ ثُمَّ جَمَعَ بَيْنَهُمَا فِي وَقْتِ الْعَصْرِ
«آیا شما را از نماز رسولالله ﷺ باخبر نسازم؟ هرگاه خورشید مایل میشد (وقت ظهر) و ایشان در منزل بودند، عصر را در وقت ظهر میخواندند و در هنگام زوال بین آن دو جمع میکردند؛ و هرگاه پیش از زوال خورشید سفر میکردند، ظهر را تا وقت عصر به تأخیر میانداختند و سپس در وقت عصر بین آن دو جمع میکردند.»
در جمع تقدیم، نیت جمع در ابتدای نماز اول و پیدرپی خواندن آن دو نماز (موالات) ضروری است. اگر کسی جمع تقدیم انجام داد و پیش از فرا رسیدن وقت نماز دوم به محل اقامت خود رسید، چنانچه هر دو نماز را تمام کرده باشد، جمع او صحیح است وگرنه فقط نمازی که تمام کرده صحیح میباشد.
۲- جمع در نماز با سنت صحیح ثابت شده است. از انس روایت شده که گفت:
كَانَ رَسُولُ اللهِ ﷺ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ أَنْ تَزيغَ الشَّمْسُ أَخَّرَ الظُّهْرَ إِلَى وَقْتِ الْعَصْرِ، ثُمَّ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا، فَإِنْ زَاغَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ يَرْتَحِلَ صَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ رَكِبَ
«رسولالله ﷺ هرگاه پیش از مایل شدن خورشید حرکت میکردند، ظهر را تا وقت عصر به تأخیر میانداختند، سپس (در وقت عصر) پیاده شده و بین آن دو جمع میکردند؛ اما اگر پیش از حرکت، خورشید مایل میشد، ابتدا نماز ظهر را میخواندند و سپس سوار میشدند.»
و از انس از پیامبر ﷺ روایت شده:
أَنَّهُ إِذَا عَجِلَ عَلَيْهِ السَّفَرُ يُؤَخِّرُ الظُّهْرَ إِلَى أَوَّلِ وَقْتِ الْعَصْرِ فَيَجْمَعُ بَيْنَهُمَا، وَيُؤَخِّرُ الْمَغْرِبَ حَتَّى يَجْمَعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْعِشَاءِ حِينَ يَغِيبُ الشَّفَقُ
«ایشان هرگاه در سفر شتاب داشتند، ظهر را تا ابتدای وقت عصر به تأخیر میانداختند و بین آن دو جمع میکردند، و مغرب را نیز به تأخیر میانداختند تا زمانی که شفق پنهان شود و بین آن و عشاء جمع میکردند.»
و از معاذ رضیاللهعنه روایت شده که رسولالله ﷺ:
كَانَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ يَرْتَحِلَ جَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ، وَإِنِ ارْتَحَلَ قَبْلَ أَنْ تَزِيغَ الشَّمْسُ أَخَّرَ الظُّهْرَ حَتَّى يَنْزِلَ لِلْعَصْرِ، وَفِي الْمَغْرِبِ مِثْلُ ذَلِكَ؛ إِنْ غَابَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ يَرْتَحِلَ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، وَإِنِ ارْتَحَلَ قَبْلَ أَنْ تَغِيبَ الشَّمْسُ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى يَنْزِلَ لِلْعِشَاءِ ثُمَّ جَمَعَ بَيْنَهُمَا
«در غزوه تبوک، اگر خورشید پیش از حرکت ایشان مایل میشد، بین ظهر و عصر جمع میکردند و اگر پیش از مایل شدن خورشید حرکت میکردند، ظهر را به تأخیر میانداختند تا برای عصر فرود آیند. در مورد مغرب نیز همینگونه بود؛ اگر خورشید پیش از حرکت غروب میکرد، بین مغرب و عشاء جمع میکردند و اگر پیش از غروب حرکت میکردند، مغرب را به تأخیر میانداختند تا برای عشاء فرود آیند و سپس بین آن دو جمع میکردند.»
همه این احادیث صحیح هستند و به روشنی بر جواز جمع بین ظهر و عصر (تقدیم و تأخیر) و بین مغرب و عشاء (تقدیم و تأخیر) دلالت دارند.
۳- اما این جمع کردن جایز نیست مگر در روز عرفه در عرفات، در شب مزدلفه در مزدلفه، در سفری که نماز در آن قصر میشود و در هنگام باران. عرفه و مزدلفه به این دلیل است که پیامبر ﷺ در آنجا جمع کردند. اما سفر به این دلیل است که احادیثِ دال بر جمع در غیر باران، تنها بر وقوع آن در سفر دلالت دارند. این مطلب از الفاظ احادیث متعدد روشن میشود؛ چنانکه در نصوص آمده است: «هرگاه در راه رفتن شتاب داشت»، «هرگاه حرکت کرد»، «هرگاه در سفر شتاب داشت» و سایر احادیثی که بر سفر دلالت دارند. برخی روایات در مورد سفر صریح هستند، مانند حدیث ابن عباس:
كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَجْمَعُ في السَّفَرِ بَيْنَ صَلَاةِ الظُّهْرِ والعَصْرِ إِذَا كَانَ عَلَى ظَهْرِ سَيْرٍ، ويَجْمَعُ بَيْنَ المَغْرِبِ والعِشَاءَ
«رسولالله ﷺ در سفر، هرگاه در حال حرکت بودند، بین نماز ظهر و عصر و همچنین بین مغرب و عشاء جمع میکردند.»
و از ابن عباس از پیامبر ﷺ:
كَانَ إِذَا زَاغَتْ الشَّمْسُ فِي مَنْزِلِهِ جَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ قَبْلَ أَنْ يَرْكَبَ، وَإِذَا لَمْ تَزِغْ لَهُ فِي مَنْزِلِهِ سَارَ حَتَّى إِذَا حَانَتْ الْعَصْرُ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ، وَإِذَا حَانَتْ الْمَغْرِبُ فِي مَنْزِلِهِ جَمَعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْعِشَاءِ، وَإِذَا لَمْ تَحِنْ فِي مَنْزِلِهِ رَكِبَ حَتَّى إِذَا حَانَتْ الْعِشَاءُ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا
«ایشان هرگاه خورشید در منزل (محل استقرار) مایل میشد، پیش از سوار شدن بین ظهر و عصر جمع میکردند و اگر در منزل مایل نمیشد، حرکت میکردند تا وقت عصر فرا رسد، آنگاه فرود آمده و بین ظهر و عصر جمع میکردند. و هرگاه وقت مغرب در منزل فرا میرسید، بین آن و عشاء جمع میکردند و اگر در منزل فرا نمیرسید، سوار میشدند تا وقت عشاء فرود آمده و بین آن دو جمع میکردند.»
در تمام این موارد، جمع با قید سفر همراه شده است. منظور در اینجا سفری است که نماز در آن شکسته میشود، زیرا «ال» در کلمه «السفر» برای عهد است، یعنی همان سفر معهود شرعی که در قصر نماز معتبر است.
۴- اما در مورد جمع در باران، به دلیل روایتی است که ابوسلمه بن عبدالرحمن گفت:
إِنَّ مِنَ السُّنَّةِ إِذَا كَانَ يَوْمٌ مَطِيرٌ أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ
«از سنت است که وقتی روز بارانی است، بین مغرب و عشاء جمع شود.»
این را اثرم روایت کرده است. عبارت «از سنت است» به سنت رسولالله ﷺ برمیگردد، لذا حدیث محسوب میشود. هشام بن عروه گفته است: «ابان بن عثمان را دیدم که در شب بارانی بین دو نماز مغرب و عشاء جمع میکرد و عروة بن زبیر، ابوسلمه بن عبدالرحمن و ابوبکر بن عبدالرحمن با او نماز میخواندند و آن را انکار نمیکردند و کسی هم در زمان آنها به عنوان مخالف شناخته نشد، پس این یک اجماع بود.» (رواه الاثرم). همچنین از ابن عمر روایت شده است:
أنَّ النبىَّ ﷺ جَمَع في المَدِينَةِ بينَ الظُّهْرِ والعَصْرِ فِي المَطرَ
«پیامبر ﷺ در مدینه در هنگام باران، بین ظهر و عصر جمع کردند.»
و از جابر بن زید از ابن عباس روایت شده:
أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى بِالْمَدِينَةِ سَبْعاً وَثَمَانِياً الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ فَقَالَ أَيُّوبُ لَعَلَّهُ فِي لَيْلَةٍ مَطِيرَةٍ قَالَ عَسَى
«پیامبر ﷺ در مدینه هفت و هشت رکعت (یعنی مغرب و عشاء، و ظهر و عصر) را با هم خواندند. ایوب گفت: شاید در یک شب بارانی بوده است؟ جابر گفت: شاید چنین باشد.» (رواه البخاری).
یعنی ابوایوب سختیانی به جابر بن زید (ابوالشعثاء) گفت شاید این جمع در شب بارانی بوده و او پاسخ داد: شاید همانطور باشد که گفتی. احتمال باران را مالک نیز پس از نقل این حدیث بیان کرده است. مجموع این ادله بر جواز جمع در باران (تقدیم و تأخیر) دلالت دارد. منظور از باران، چیزی است که بر آن نام باران اطلاق شود و آن بارانی است که لباس را خیس کند؛ صرفنظر از اینکه مشقتی داشته باشد یا نه، زیرا روایت شده که پیامبر ﷺ در باران جمع کردند در حالی که بین حجره ایشان و مسجد چیزی (فاصلهای که موجب مشقت شود) نبود. همچنین فرقی نمیکند که در مسجد باشد یا در خانه، و فرقی ندارد که باران هنگام تکبیرةالاحرام ببارد یا نه؛ زیرا حدیث با «مشقت» معلل نشده است، پس به صورت تعبدی (توقیفی) پذیرفته میشود. همچنین چون در نص نیامده که حتماً باید در مسجد باشد، پس حکم بر اطلاق خود باقی میماند. علاوه بر این، ثابت شده که پیامبر ﷺ:
كَانَ يَجْمَعُ فِي بُيُوتِ أَزْوَاجِهِ إلَى الْمَسْجِدِ
«در خانههای همسرانشان که متصل به مسجد بود، جمع میکردند.»
و چون حدیث میگوید: «روز بارانی»، «در باران»، و در احتمال ایوب سختیانی آمده: «شب بارانی». پس مقصود این است که آن زمان، زمانِ بارانی باشد، نه اینکه لزوماً هنگام احرامِ نماز، باران در حال نزول باشد. از آنجا که سبب جمع (یعنی عذر مباحکننده جمع) هرگاه یافت شود، جمع مطلقاً جایز است (مانند سفر)، پس باران نیز هرگاه یافت شود، جمع مطلقاً جایز است؛ خواه مشقتی باشد یا نه، و خواه در مسجد باشد یا غیر آن...
۵- اما در غیر از عرفه، مزدلفه، سفر و باران، جمع به هیچ وجه جایز نیست و موارد دیگر را نمیتوان به بهانه مشقت بر آنها قیاس کرد؛ زیرا علتی برای جمع (در نصوص) وجود ندارد و مشقت در نصوص به عنوان علت شرعی (علة شرعیه) ذکر نشده است. قیاس بدون وجود علت (علت شرعی) جاری نمیشود، بماند که در عبادات نه تعلیل (آوردن علت عقلی) جایز است و نه قیاس بر آنها...] پایان نقل قول از کتاب.
امیدوارم این مقدار کافی باشد. والله أعلم وأحکم.
برادرتان عطاء بن خلیل ابوالرشته
۲۳ ربیعالثانی ۱۴۴۴ هـ برابر با ۲۰۲۲/۱۱/۱۷ م
لینک پاسخ در صفحه فیسبوک امیر (حفظه الله): الفيسبوك