پاسخ به یک پرسش: در مورد نجاست ادرار و فضولات حیوان

(سلسله پاسخ‌های عالم جلیل‌القدر، عطا بن خلیل ابورشته، امیر حزب‌التحریر، به پرسش‌های کاربران در صفحه فیس‌بوک ایشان)

خطاب به (ابوعمر نصار)

پرسش:

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.

شیخ بزرگوار ما، در حدیثی از انس بن مالک آمده است:

قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَوْمٌ مِنْ عُكْلٍ أَوْ عُرَيْنَةَ. فَاجْتَوُوا الْمَدِينَةَ. فَأَمَرَ لَهُمْ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِلِقَاحٍ. وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَشْرَبُوا مِنْ أَبْوَالِهَا وَأَلْبَانِهَا

"گروهی از قبیله عُکْل یا عُرَینه نزد رسول خدا ﷺ آمدند و آب‌وهوای مدینه به آن‌ها نساخت (بیمار شدند). پس رسول خدا ﷺ برای آن‌ها شترانی شیرده را فرمان دادند و امر فرمودند که از ادرار و شیر آن‌ها (به‌عنوان دارو) بنوشند." (صحیح مسلم)

دیدگاه متبنی نزد ما، نجاست ادرار و ممنوعیت مطلق انتفاع از نجاسات است؛ خواه ادرار یا فضولات حیواناتی باشد که گوشت‌شان خورده می‌شود و خواه غیر آن‌ها.

اما دلیل بر حرمت انتفاع از آن‌ها در حدیث پیامبر ﷺ در داستان استنجاء آمده است: (إنه رکس) «این نجس است» و در سنن ابن خزیمه این افزوده آمده است: (إنها ركس إنها روثة حمار) «آن نجس است، آن فضله الاغ است». من در "نیل الاوطار" شوکانی به نقل از تمیمی خوانده‌ام که "روث" (فضله) مخصوص اسب، استر و الاغ است. با جمع‌بندی بین این دو حدیث، به این نتیجه می‌رسیم که فضولات حیواناتی که گوشت‌شان خورده می‌شود، جایز است که مورد استفاده قرار گیرند، مثلاً برای کود دادن به محصولات کشاورزی.

ما را در این مورد راهنمایی کنید، خداوند به شما برکت دهد.

پاسخ:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته

۱- در رابطه با نجاست ادرار و فضولات حیوان:

در نجس بودن آن‌ها اگر متعلق به حیوان حرام‌گوشت باشند، اختلافی نیست؛ اما در مورد حلال‌گوشت، اختلاف نظر وجود دارد. دیدگاه راجح نزد من این است که نجس است و انتفاع از آن جز برای دارو جایز نیست که آن هم با کراهت جایز است، چنان‌که در ادامه تبیین می‌شود. تا زمانی که چیزی نجس باشد، انتفاع از آن جایز نیست؛ چنان‌که مسلم از ابن‌عباس روایت کرده است که به عمر خبر رسید سمره شراب فروخته است، عمر گفت: «خداوند سمره را بکشد، آیا نمی‌دانست که رسول خدا ﷺ فرمود:

لَعَنَ اللهُ الْيَهُودَ، حُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الشُّحُومُ، فَجَمَلُوهَا، فَبَاعُوهَا

"خداوند یهود را لعنت کند، چربی‌ها بر آنان حرام شد، اما آن‌ها را ذوب کردند و فروختند."» بنابراین انتفاع از نجاسات حرام است.

۲- برخی از دلایل نجاست ادرار:

• بخاری در صحیح خود از انس بن مالک روایت کرده است که گفت:

جَاءَ أَعْرَابِيٌّ فَبَالَ فِي طَائِفَةِ المَسْجِدِ، فَزَجَرَهُ النَّاسُ، فَنَهَاهُمُ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا قَضَى بَوْلَهُ أَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِذَنُوبٍ مِنْ مَاءٍ فَأُهْرِيقَ عَلَيْهِ

"یک اعرابی آمد و در گوشه‌ای از مسجد ادرار کرد، مردم بر او بانگ زدند، اما پیامبر ﷺ آن‌ها را نهی فرمود. پس از آن‌که ادرارش تمام شد، پیامبر ﷺ دستور داد دلو آبی آوردند و بر آن ریختند." (صحیح بخاری)

• بخاری در صحیح خود از ابن عباس روایت کرده است که گفت: پیامبر ﷺ از کنار دو قبر گذشتند و فرمودند:

إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ، وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ، أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ لاَ يَسْتَتِرُ مِنَ البَوْلِ، وَأَمَّا الآخَرُ فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ

"این دو شکنجه می‌شوند و برای امر (در نظر مردم) بزرگی شکنجه نمی‌شوند؛ اما یکی از آن‌ها خود را از ادرار نمی‌پوشاند (پاک نگه نمی‌داشت) و دیگری سخن‌چینی می‌کرد." (صحیح بخاری)

• دارقطنی از انس روایت کرده است که گفت: رسول خدا ﷺ فرمودند:

تَنَزَّهُوا مِنَ الْبَوْلِ فَإِنَّ عَامَّةَ عَذَابِ الْقَبْرِ مِنْهُ

"از ادرار دوری گزینید (خود را پاک نگه دارید) که بیشترین عذاب قبر از آن است." (سنن دارقطنی)

ادرار چه از انسان باشد و چه از حیوان، ماهیتش یکی است و دلالت بر نجاست ادرار بر آن صدق می‌کند. بنابراین هر ادراری نجس است، چه از انسان باشد، چه از حیوان حلال‌گوشت و چه از حیوان حرام‌گوشت؛ زیرا ماهیت ادرار یکی است.

• اما حدیث بخاری از انس بن مالک که فرمود گروهی از عُکْل یا عُرَینه آمدند و... «پس پیامبر ﷺ به آنان دستور داد که شترانی بیاورند و از ادرار و شیر آن‌ها بنوشند»، این مورد در موضوع دارو (تداوی) است. با جمع‌بندی این حدیث با حدیث ابن‌ماجه در مورد تداوی با شراب که متن آن چنین است: ابن‌ماجه از طارق بن سوید حضرمی روایت کرده است که گفت: ای رسول خدا، در سرزمین ما انگورهایی است که آن را می‌فشاریم (شراب می‌سازیم)، آیا از آن بنوشیم؟ فرمود: «خیر». دوباره پرسیدم: ما با آن بیماران را درمان می‌کنیم. فرمود:

إِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِشِفَاءٍ، وَلَكِنَّهُ دَاءٌ

"آن شفا نیست، بلکه درد است." (سنن ابن ماجه)

روشن می‌شود که نهی از درمان با نجاسات، نهی غیرجازم (غیر قطعی) است و در نتیجه مکروه می‌باشد. بنابراین درمان با نوشیدن ادرار با کراهت جایز است و این به معنای پاک بودن آن نیست، بلکه صرفاً در درمان، با کراهت جایز می‌باشد.

۳- برخی از دلایل نجاست فضولات (روث):

• بخاری در صحیح خود از عبدالله روایت کرده است که گفت:

أَتَى النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الغَائِطَ فَأَمَرَنِي أَنْ آتِيَهُ بِثَلاَثَةِ أَحْجَارٍ، فَوَجَدْتُ حَجَرَيْنِ، وَالتَمَسْتُ الثَّالِثَ فَلَمْ أَجِدْهُ، فَأَخَذْتُ رَوْثَةً فَأَتَيْتُهُ بِهَا، فَأَخَذَ الحَجَرَيْنِ وَأَلْقَى الرَّوْثَةَ وَقَالَ: هَذَا رِكْسٌ

"پیامبر ﷺ برای قضای حاجت رفتند و به من دستور دادند که سه سنگ برایشان بیاورم. دو سنگ یافتم و سومی را جستجو کردم اما نیافتم، پس تکه‌ای فضله خشکیده برداشتم و نزد ایشان آوردم. ایشان دو سنگ را گرفتند و فضله را دور انداختند و فرمودند: این نجس است." (صحیح بخاری). "رکس" یعنی نجس.

اما در مورد گفته شما که "روث" فقط بر آنچه از حیوان حرام‌گوشت خارج می‌شود اطلاق می‌گردد و استناد به اضافه‌ی ابن‌خزیمه (إنها روثة حمار)، باید گفت که با وجود آن‌که بخاری و بسیاری از صاحبان سنن مانند احمد، نسائی، ترمذی، طبرانی، دارقطنی، بیهقی، بزار و ابویعلی همگی این اضافه (روثة حمار) را ذکر نکرده‌اند، اما در نزد ابن‌خزیمه روایت زیر یافت می‌شود: از ابوهریره از پیامبر ﷺ روایت است که فرمودند:

إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ مِثْلُ الْوَالِدِ لِوَلَدِهِ، فَلَا يَسْتَقْبِلْ أَحَدُكُمُ الْقِبْلَةَ وَلَا يَسْتَدْبِرْهَا - يَعْنِي فِي الْغَائِطِ - وَلَا يَسْتَنْجِ بِدُونِ ثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ لَيْسَ فِيهَا رَوْثٌ وَلَا رِمَّةٌ

"من برای شما مانند پدری برای فرزندش هستم، پس هیچ‌یک از شما هنگام قضای حاجت رو به قبله یا پشت به آن ننشیند و با کمتر از سه سنگ که در میان آن‌ها فضله یا استخوان پوسیده نباشد، استنجاء نکند." (سنن ابن‌خزیمه) و اسناد آن "حسن" است. با این حال، همان‌گونه که در مورد ادرار گفتیم، ماهیت فضله (روث) یکی است، چه از حیوان حلال‌گوشت باشد و چه حرام‌گوشت. لذا حکم بر آن تطبیق می‌شود؛ همان‌طور که فضله الاغ نجس است، فضله گاو نیز نجس است. یعنی فضله به طور کلی، چه از حلال‌گوشت و چه از غیر آن، نجس می‌باشد.

این دیدگاهی است که من ترجیح می‌دهم (راجح می‌دانم) و می‌گویم "ترجیح می‌دهم" چون دیدگاه‌های دیگری نیز وجود دارند که تا حدی معتبر بوده و ادرار و فضولات حیوان حلال‌گوشت را از نجاسات خارج می‌دانند.

برادرتان عطا بن خلیل ابورشته

پیوند پاسخ در صفحه فیس‌بوک امیر: فیس‌بوک

پیوند پاسخ در وب‌سایت امیر: امیر

پیوند پاسخ در صفحه گوگل پلاس امیر: گوگل پلاس