سلسله پاسخهای عالم جلیلقدر عطاء بن خلیل ابوالرشته، امیر حزبالتحریر، به سؤالات کاربران صفحه فیسبوک ایشان «بخش فقهی»
پاسخ به یک سؤال
اجاره زیورآلات طلا
خطاب به شیخ حسام ابو محمود
سؤال:
السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته، خداوند به شما پاداش خیر دهد و درهای خیر را بر روی شما بگشاید.
اگر امکان دارد میخواستم سؤالی بپرسم: حکم اجاره کردن طلا چیست؟ چرا که برخی افراد برای یک روز یا بیشتر طلا اجاره میکنند و این عادت در برخی کشورها رایج شده است. خداوند به شما پاداش خیر دهد.
پاسخ:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،
اجاره، عقدی است بر منفعت در برابر عوض (مزد یا بها)، و اجاره شامل مواردی میشود که عقد در آنها بر منافع اشیاء (اعیان) واقع میگردد؛ مانند اجاره خانهها، چهارپایان، وسایل نقلیه و امثال آن. ما این موضوع را در کتاب شخصیت اسلامی (الشخصية الإسلامية) جلد دوم، باب «اجاره» تبیین کردهایم که در آن آمده است:
«اجاره عقدی است بر منفعت در برابر عوض، و سه نوع را شامل میشود:
نوع اول - مواردی که عقد در آنها بر منافع اشیاء (اعیان) واقع میشود، مانند اجاره خانهها، چهارپایان، وسایل نقلیه و امثال آن.
نوع دوم - مواردی که عقد در آنها بر منفعتِ کار واقع میشود، مانند اجاره صاحبان حِرَف و صنایع برای کارهای معین؛ در اینجا مورد معامله، منفعتی است که از کار حاصل میشود، مثل اجاره رنگرز، آهنگر، نجار و امثال آنها.
نوع سوم - مواردی که عقد در آنها بر منفعتِ شخص واقع میشود، مانند اجاره خدمتکاران، کارگران و امثال آنها.
اجاره با تمام انواع آن شرعاً جایز است. الله متعال میفرماید:
وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضاً سُخْرِيّاً وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ
«و درجات برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری دادیم تا برخی از آنها برخی دیگر را به خدمت گیرند، و رحمت پروردگار تو از آنچه آنان میاندوزند بهتر است.» (سوره زخرف: ۳۲)
بیهقی از طریق ابوهریره روایت کرده است که پیامبر ﷺ فرمودند:
«مَنْ اسْتَأْجَرَ أَجِيراً فَلْيُعْلِمْهُ أَجْرَهُ»
«هر کس کارگری را به خدمت گرفت، باید مزدش را به او اعلام کند.»
و بخاری روایت کرده است:
«أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَالصِّدِّيقَ اسْتَأْجَرَا رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيلِ هَادِياً خِرِّيتاً»
«پیامبر ﷺ و ابوبکر صدیق، مردی از بنیدیل را که راهنمایی ماهر بود، به اجاره گرفتند.» (پایان نقل قول).
پس همانطور که میبینید، هر چیزی که منفعت آن مباح باشد، اجاره کردن آن با اجرت معلوم و مدت زمان مشخص جایز است؛ بنابراین میتوان خودرویی را با مبلغی معین، برای مدتی مشخص و جهت استفادهای معین اجاره کرد... اما اجاره کردن طلا و نقره با مبلغی معین و برای مدتی مشخص تا زن خود را با آن بیاراید، در این باره در قلبم تردیدی وجود دارد؛ زیرا طلا و نقره پایه و اساس پول (نقد) در اسلام هستند، پس چگونه پول در برابر پول اجاره داده میشود؟! یعنی چگونه پول (نقدینه) با همجنس خودش اجاره داده میشود؟ به هر حال، این مسئله نیازمند بررسی عمیقتری است و شاید در آینده -انشاءالله- انجام شود...
اما من برخی از آراء فقهی را برای شما نقل میکنم تا از هر کدام که قلبتان به آن اطمینان مییابد، تقلید کنید:
۱- در کتاب المغنی تألیف ابن قدامه (۵/ ۴۰۳):
[(۴۳۰۵) فصلی در آنچه اجارهاش جایز است: اجاره هر عینی که امکان بهرهمندی از آن با منفعتی مباح، همراه با باقی ماندن اصل آن وجود داشته باشد، جایز است؛ مانند زمین، خانه... و اجاره زیورآلات جایز است. احمد در روایت پسرش عبدالله بر این مطلب تصریح کرده است. ثوری، شافعی، اسحاق، ابوثور و اصحاب رأی نیز همین نظر را دارند. از احمد روایت شده که در مورد اجاره زیورآلات گفته است: نمیدانم آن چیست؟ قاضی گفته است: این سخن بر اجاره دادن آن به اجرتی از همجنس خودش حمل میشود، اما با غیرِ همجنس آن اشکالی ندارد، زیرا احمد به جواز آن تصریح کرده است.
مالک در مورد اجاره زیورآلات و لباس گفته است: این از امور مشتبه است. و شاید نظرش بر این باشد که مقصود از آن زینت است و زینت از مقاصد اصلی نیست...]
۲- امام نووی گفته است: [صیمری و سپس ماوردی و پیروان آنها در اینجا ذکر کردهاند که افضل آن است که اگر زیورآلات طلا یا نقره را اجاره میدهد، آن را با همجنس خودش اجاره ندهد، بلکه طلا را با نقره و نقره را با طلا اجاره دهد. اگر طلا را با طلا یا نقره را با نقره اجاره داد، دو دیدگاه وجود دارد: (یکی) باطل بودن آن به جهت دوری از ربا؛ اما صحیح، جواز آن مانند سایر اجارههاست. ماوردی گفته است: قول اول باطل است، زیرا ربا وارد عقد اجاره نمیشود و به همین دلیل اجاره زیورآلات طلا با درهمهای نسیه به اجماع مسلمین جایز است، و اگر ربا در اینجا راه داشت، این کار جایز نمیبود.] (المجموع ۶/ ۴۶).
۳- در الموسوعة الفقهية الكويتية (۱۲/ ۲۸۳):
[اجاره برای تزیین: ۲۵- اصل بر اباحه اجاره هر عینی است که استفاده از آن با منفعتی مباح همراه با ماندگاریاش ممکن باشد؛ به همین دلیل شافعیها و حنبلیها به جواز اجاره لباس و زیورآلات برای تزیین تصریح کردهاند، زیرا بهرهمندی از آنها مباح و مقصود است در حالی که عین آنها باقی میماند، و زینت از مقاصد مشروع است. الله متعال میفرماید: ﴿قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ الّتي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ﴾. و جواز اجاره زیورآلات طلا و نقره با غیر همجنس خود، محل اتفاق آنهاست...
احمد در صورتی که اجرت از همان جنس باشد تردید کرده است، و از او جواز مطلق نیز روایت شده است...
اما حنفیها به فسادِ اجاره امثالی مانند لباس و ظروف برای تزیین تصریح کردهاند و گفتهاند: اگر لباس یا ظروفی را برای تجمل اجاره کند یا چهارپایی را تا پیش رویش حرکت دهد، یا خانهای را نه برای سکونت... اجاره در همه اینها فاسد است و اجرتی به آن تعلق نمیگیرد، زیرا این منفعتی است که از آن عین مقصود نیست. و اجاره لباس برای پوشیدن، اسلحه برای جهاد، خیمه برای سکونت و امثال آن تا مدتی معین در برابر عوضی معلوم جایز است، و زیورآلات نزد آنان حکم لباس را دارد...
مالکیها اجاره زیورآلات را مکروه دانستهاند، زیرا این کار در میان مردم مرسوم نیست، و گفتهاند: بهتر آن است که به عاریه داده شود زیرا از کارهای نیک (معروف) است...
- الموسوعة الفقهية الكويتية (۲۲/ ۲۹۴):
استجاره آنچه از طلا مورد نیاز است: ۳۰- حنبلیها تصریح کردهاند که اجاره کردن دنانیر طلا برای مدتی معین جهت زینت و وزن کردن صحیح است، و همچنین هر چه که به آن نیاز باشد مانند بینی مصنوعی از طلا، زیرا این نفعی مباح است که با بقای عین حاصل میشود و هر چه چنین باشد، اجارهاش بدون خلاف جایز است.
شافعیها اجاره دنانیر برای تزیین را منع کرده و بر جواز اجاره زیورآلات تصریح نمودهاند.] (پایان نقل قول).
۴- در کتاب جواهر العقود تألیف شمسالدین محمد اسیوطی شافعی (متوفی ۸۸۰ هـ) جلد ۱ صفحه ۲۱۶ آمده است:
(در اجاره زیورآلات -طلا با طلا، یا نقره با نقره- اختلاف کردهاند که آیا مکروه است؟ ابوحنیفه، شافعی و مالک گفتهاند: مکروه نیست. و احمد آن را مکروه دانسته است.)
۵- در کتاب الفقه علی المذاهب الاربعة (۳/ ۶۰):
(اما بخش سوم: مواردی که مکروه است، از جمله: اجاره زیورآلات که مکروه میباشد، خواه طلا باشد یا نقره...
و از این دانسته میشود که آنچه اجارهاش مکروه است، زیورآلاتی است که استفاده از آنها مباح است، اما زیورآلات حرام، اجاره دادنشان ممنوع است؛ پس اگر مردی زیورآلاتی را اجاره کند، اجاره صحیح نیست. برخی نیز معتقدند اجاره آن مکروه است، خواه استفادهاش حلال باشد یا ممنوع.) (پایان نقل قول).
برای اطلاع، نسائی در سنن خود از ابوموسی روایت کرده است که رسولالله ﷺ فرمودند:
«أُحِلَّ الذَّهَبُ وَالْحَرِيرُ لِإِنَاثِ أُمَّتِي وَحُرِّمَ عَلَى ذُكُورِهَا»
«طلا و ابریشم برای زنان امتم حلال و بر مردان آن حرام گشته است.»
بنابراین، از هر نظری که به آن اطمینان دارید تقلید کنید. خداوند با شما باشد.
برادرتان عطاء بن خلیل ابوالرشته
۱۳ صفر الخیر ۱۴۴۵ هـ برابر با ۲۰۲۳/۰۸/۲۹ م
لینک پاسخ در صفحه فیسبوک امیر (حفظه الله): فیسبوک