(سلسله پاسخهای عالم بزرگوار، عطاء بن خلیل ابوالرشته، امیر حزبالتحریر،
به پرسشهای کاربران صفحهی فیسبوک ایشان)
خطاب به: معاذ خلیل منصور سمامره
پرسش:
السلام علیکم، میخواهم بدانم آیا حزب دربارهی روزه و ماه رمضان در Norway (نروژ) اجتهادی دارد؟ در اینجا نماز فجر ساعت دو صبح، نماز مغرب ساعت یازده شب و عشاء ساعت دوازده نیمهشب است؛ و البته غروبی وجود ندارد، یعنی تمام وقت هوا روشن (روز) است. اجتهادات، آرا و فتواهایی وجود دارد که میگویند امکان روزه گرفتن و افطار کردن با عربستان یا نزدیکترین کشور مسلمان وجود دارد، و برخی دیگر میگویند این کار جایز نیست. در اینجا غروبی به مدت یک ساعت یا نیم ساعت وجود دارد. ما نمیدانیم راه درست چیست و فتواهای «انجمن اسلامی» نیز مانند قرضاوی است.
آیا حزب در این موضوع اجتهادی دارد؟ شاید برادرمان، امیر حزبالتحریر، ما را در این مورد راهنمایی کنند.
بارک الله فیکم برادر شما معاذ سمامره – از پادشاهی نروژ
پاسخ:
وعلیکم السلام و رحمة الله و برکاته.
۱- پرسش شما چندان شفاف نیست و گویی در آن تناقض وجود دارد؛ شما میگویید: «در اینجا غروبی به مدت یک ساعت یا نیم ساعت وجود دارد»، از این جمله چنین فهمیده میشود که طول شب یک ساعت یا نیم ساعت است...
اما پیش از آن گفتهاید: «و البته غروبی وجود ندارد، یعنی تمام وقت هوا روشن است»، یعنی اصلاً شبی وجود ندارد...
سپس باز میگویید: «نماز فجر ساعت دو صبح، نماز مغرب ساعت یازده شب و عشاء ساعت دوازده نیمهشب است»، و این بدان معناست که از ساعت ۱۱ شب تا ۲ صبح، شب است؛ یعنی شبی به مدت ۳ ساعت وجود دارد...
واضح است که تناقضی در اینجا دیده میشود؛ در گفتهی اول «شب حدود یک ساعت یا نیم ساعت است»، در دومی «شبی وجود ندارد» و در سومی «طول شب سه ساعت است». پس لطفاً پرسش را شفاف کنید تا انشاءالله بتوانیم پاسخ دهیم.
۲- با این وجود، پرسشی مشابه از سوی برادر دیگری حدود دو سال پیش از Finland (فنلاند) برای من ارسال شد که به آن پاسخ دادم. آن کشور به محل سکونت شما، نروژ، نزدیک است. در اینجا متن آن پرسش و پاسخ خود را برایتان ذکر میکنم، شاید در این مسئله برای شما مفید باشد. متن پرسش چنین بود:
(السلام علیکم و رحمة الله و برکاته. من در Finland هستم و دربارهی حکم اوقات افطار در اینجا میپرسم؛ چرا که خورشید اگرچه غروب میکند، اما «تاریکی شب» وجود ندارد و وضعیت هوا مانند حالت شفق پس از غروب باقی میماند. لازم به ذکر است که من در منطقهای دورافتاده در شمال Finland زندگی میکنم که ۸۰۰ کیلومتر با پایتخت، Helsinki (هلسینکی)، فاصله دارد و به ندرت جماعتی از مسلمانان در اینجا یافت میشوند.
پرسش این است: چگونه زمان امساک را هنگام فجر تعیین کنیم، در حالی که وقت غروب تقریباً مشخص است (با ملاحظه اینکه «غروب» حدود ساعت ۱۱ شب رخ میدهد). اما تعیین وقت فجر به دلیل نبودن «شب» به معنای متعارف آن، دشوار است. آیا صحیح است که قضای روزهی رمضان را در زمان دیگری به جا آورم؟ و آیا نبودن زمانی مشخص برای امساک (فجر) بر صحت روزه تأثیر میگذارد؟ (تا آنکه رشته سپید از رشته سیاه برایتان آشکار شود). یا اینکه باید از اوقات شرعی مسجد پایتخت، Helsinki، پیروی کنم؟ والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته. ۲۹-۷-۲۰۱۱) پایان.
پاسخ:
اوقات شرعی، «اسباب» (علتهای پدید آورنده) نماز و روزه هستند؛ پس با وجود سبب، حکم پدید میآید و با نبود سبب، حکم نیز منتفی میشود. از این رو در تعریف اصولی «سبب» گفته میشود: «سبب در اصطلاح، هر وصفِ آشکار و منضبطی است که دلیل سمعی (نقل شرعی) بر معرف بودن آن برای وجودِ حکم دلالت کرده است، نه برای تشریعِ حکم.» یعنی اسباب، نشانههایی هستند که شارع برای شناساندن وجودِ حکمِ خود به مکلّف قرار داده است؛ در نتیجه، بر وجود سبب، وجود حکم و بر عدم آن، عدم حکم مترتب میشود.
بنابراین، روزه گرفتن یا نماز خواندن با اوقات شرعی منطقهای دیگر غیر از منطقهی خودتان (از جهت نماز فجر یا ظهر و غیره و از جهت وقت امساک در رمضان و وقت افطار) جایز نیست. پس جایز نیست که با اوقات شرعی مسجد Helsinki در پایتخت روزه بگیرید در حالی که در منطقهای در شمال Finland با فاصلهی ۸۰۰ کیلومتری از پایتخت ساکن هستید. همچنین تا زمانی که توانایی روزه گرفتن دارید، قضای روزهی رمضان در روزهای دیگر برای شما جایز نیست.
برادر گرامی، به نظر میرسد مشکل شما در مورد مغرب و فجر از جهت افطار و امساک است. این مسئله به شرح زیر است:
۱- از آنجا که غروب خورشید مشخص است، روزهدار هنگام غروب افطار میکند، هرچند که حالت شفق باقی مانده باشد؛ زیرا اذان مغرب هنگام غروب خورشید است. در صحیح مسلم، در حدیث پیامبر ﷺ خطاب به مردی که دربارهی اوقات نماز از ایشان پرسیده بود، آمده است:
«...ثمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ بِالْمَغْرِبِ حِينَ وَقَعَتِ الشَّمْسُ»
«سپس به او امر فرمود، پس نماز مغرب را زمانی که خورشید غروب کرد اقامه نمود.»
و در روایتی دیگر:
«ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْمَغْرِبِ حِينَ وَجَبَتِ الشَّمْسُ...»
«سپس به او امر فرمود که مغرب را زمانی که خورشید ساقط (غروب) شد [بخواند]...»
یعنی خورشید پنهان شد؛ و این وقت افطار است، نه زمان ناپدید شدن شفق. ناپدید شدن شفق، وقت نماز عشاء است؛ همانطور که در حدیث مذکور در صحیح مسلم آمده است:
«ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ...»
«سپس به او امر فرمود، پس عشاء را هنگامی که شفق ناپدید شد اقامه نمود...»
و در روایتی دیگر:
«ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْعِشَاءِ حِينَ وَقَعَ الشَّفَقُ...»
«سپس به او امر فرمود که عشاء را زمانی که شفق ساقط (ناپدید) شد [بخواند]...»
بنابراین وجود شفق پس از غروب، تأثیری در افطار ندارد. شفق نزد برخی از فقها، همان سرخی پس از ناپدید شدن خورشید است و نزد برخی دیگر، سپیدی است که پس از سرخی در پی غروب خورشید میآید. بنابراین ناپدید شدن شفق برای نماز عشاء، به معنای ناپدید شدن سرخی پس از غروب، یا ناپدید شدن سپیدی روز پس از سرخی است. ابن اثیر گفته است: (شفق از واژگان متضاد است؛ هم بر سرخی که پس از غروب خورشید در مغرب دیده میشود اطلاق میگردد که شافعی این نظر را برگزیده، و هم بر سپیدی باقیمانده در افق غربی پس از سرخی مذکور اطلاق میشود که ابوحنیفه این نظر را برگزیده است).
اما فجری که امساک در آن واجب است، همان وقت اذان فجر و نماز است. در حدیث مسلم که ذکر شد آمده است:
«فَأَقَامَ الْفَجْرَ حِينَ انْشَقَّ الْفَجْرُ...»
«پس فجر را هنگامی که سپیده دم شکافت اقامه کرد...»
و در روایتی:
« فَأَمَرَ بِلَالًا فَأَذَّنَ بِغَلَسٍ، فَصَلَّى الصُّبْحَ حِينَ طَلَعَ الْفَجْرُ...»
«سپس به بلال امر کرد، پس او در غلس (تاریکی مخلوط با نور صبح) اذان گفت و صبح را هنگامی که فجر طلوع کرد، نماز گزارد...»
و در حدیث ترمذی، زمانی که جبرئیل امامت رسول خدا ﷺ را بر عهده داشت، آمده است:
«ثُمَّ صَلَّى الفَجْرَ حِينَ بَرَقَ الفَجْرُ، وَحَرُمَ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ...»
«سپس فجر را زمانی که سپیده دمید، نماز گزارد و در آن هنگام غذا بر روزهدار حرام شد...»
معنای «بِغَلَسٍ» را ابن اثیر چنین گفته است: غلس همان تاریکی شب است هنگامی که با روشنایی صبح آمیخته شود.
فجر در اینجا، همان «فجر صادق» است؛ یعنی تغییری در تاریکی شب به سمت سپیدی، حتی اگر تاریکی شب مانند منطقهی شما جزئی باشد. پس اگر این تاریکی به سپیدیای تغییر یابد که در افق به صورت عرضی منتشر میشود، همان فجر صادق است که هنگام آن باید امساک کرد و نماز خواند. این با «فجر کاذب» متفاوت است؛ فجر کاذب نیز تغییری در تاریکی شب به سمت سپیدی است، اما سپیدیای است که به صورت عمودی به سمت آسمان بالا میرود و به صورت افقی منتشر نمیشود. در فجر کاذب نماز جایز نیست، زیرا هنوز شب محسوب میشود و میتوانید بخورید و بیاشامید... یعنی واجب نیست که در آن زمان امساک کنید.
سپیدیای که در فجر صادق با تاریکی شب آمیخته میشود، به این معنا نیست که همه چیز را ببینید؛ بلکه زمانی که افق را در سمت مشرق زیر نظر میگیرید، میبینید که تاریکی «جزئی» شروع به برچیده شدن کرده است، یعنی بینایی در افق به سمت راست و چپ، به گونهای متفاوت از قبل شروع به گسترش میکند.
ابن حجر در فتح الباری در شرح حدیث مسلم از عبدالله بن مسعود از پیامبر ﷺ روایت کرده که فرمود:
«لاَ يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ - أَوْ أَحَدًا مِنْكُمْ - أَذَانُ بِلاَلٍ مِنْ سَحُورِهِ، فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ - أَوْ يُنَادِي بِلَيْلٍ - لِيَرْجِعَ قَائِمَكُمْ، وَلِيُنَبِّهَ نَائِمَكُمْ، وَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ الفَجْرُ - أَوِ الصُّبْحُ -»
«اذان بلال هیچیک از شما را از خوردن سحری باز ندارد، چرا که او در شب اذان میگوید (یا ندا میدهد) تا نمازگزارانِ شما (که نماز شب میخوانند) بازگردند و خوابیدگانتان بیدار شوند، و [هدف این نیست] که بگوید فجر -یا صبح- شده است.»
و ایشان با انگشتان خود اشاره کرده و آنها را بالا بردند و سپس به سمت پایین آوردند تا اینکه فرمودند اینگونه؛ و زهیر گفت: «با دو انگشت سبابهاش، یکی بالای دیگری، سپس آن را به سمت راست و چپ خود کشید». ابن حجر میگوید: (... و صبح غالباً در پی خواب میآید، پس شایسته است کسی گمارده شود تا مردم را پیش از دخول وقت بیدار کند تا آماده شوند و فضیلتِ ابتدای وقت را دریابند، و الله اعلم... و همچنین گفتهی ایشان که «با انگشتانش اشاره کرد و آنها را بالا برد» یعنی اشاره نمود... «إلى فوق» و «أسفل» با ضمه به دلیل مبنی بودن... و گویا ایشان دو انگشت خود را جمع کرد و سپس آنها را از هم جدا نمود تا ویژگی فجر صادق را حکایت کند، زیرا فجر صادق به صورت عرضی (افقی) طلوع میکند و سپس در افق به سمت راست و چپ گسترش مییابد، برخلاف فجر کاذب که اعراب آن را «دم گرگ» (ذنب السرحان) مینامند؛ چرا که در بالای آسمان ظاهر شده و سپس پایین میآید، و به همین دلیل با بالا و پایین بردن دست به آن اشاره نمود...). و منظور از معترضاً، همان پهنای افقی است.
خلاصه: از آنجا که تقویم (امساکیه) معتبری برای منطقهی شما وجود ندارد، به شرح زیر عمل کنید:
• هنگام غروب خورشید، افطار کنید...
• و با ظهور سپیدی افقی که بیشتر از حالت تاریکی «جزئی» شبِ شما باشد (یعنی وقتی تغییری محسوس به سمت سپیدی افقی در سمت راست و چپ مشرق دیدید)، آن فجر صادق است؛ پس امساک کنید و نماز فجر را بخوانید...
• در این باره تا جایی که میتوانید اجتهاد کنید و نهایت کوشش خود را به کار بندید، از برادرانی که نزد شما هستند کمک بگیرید و با آنها مشورت کنید، و بر همین اساس افطار و امساک نمایید. هنگام امساک و افطار احتیاط کنید، و خداوند آمرزنده و مهربان است.
إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ
«و در دین بر شما سختی و تنگنایی قرار نداد.» (سوره حج [۲۲]: ۷۸)
و پیامبر ﷺ در آنچه بیهقی در سنن کبری خارج کرده، فرموده است:
«إِنَّ هَذَا الدِّينَ مَتِينٌ، فَأَوْغِلْ فِيهِ بِرِفْقٍ»
«همانا این دین استوار و محکم است، پس با ملایمت و نرمی در آن نفوذ کنید.»
خداوند روزه و نمازهای ما، شما و همهی مسلمانان را قبول بفرماید، و خدا با شما باشد. ۱۰/۸/۲۰۱۱) پایان پاسخ من به سؤال برادر فنلاندی.
به هر حال، اگر اطلاعات منطقهی خود را به طور شفاف ارسال کنید، انشاءالله پاسخ خواهم داد.
برادر شما، عطاء بن خلیل ابوالرشته
لینک پاسخ در صفحهی امیر در فیسبوک
لینک پاسخ در سایت امیر
لینک پاسخ در صفحهی امیر در گوگل پلاس