این پرسش دارای دو بخش است:
بخش نخست: ویژگیهای مبارزات انتخاباتی ریاستجمهوری در کنیا از هماکنون نمایان شده است، با وجود اینکه دادگاه عالی، انتخابات را از اوت ۲۰۱۲ به مارس ۲۰۱۳ به تعویق انداخته است. نکته قابل توجه در این مبارزات این است که «روتو» در حال هماهنگی مبارزات انتخاباتی خود با «کنیاتا» علیه «اودینگا» است؛ در حالی که روتو و کنیاتا در انتخابات ۲۰۰۷ رقیب یکدیگر بودند و روتو در کنار گروه اودینگا قرار داشت. علت این تغییر در موضع روتو چیست؟
بخش دوم: دادگاه کیفری بینالمللی، کنیاتا و روتو را در رابطه با حوادث خشونتآمیز پس از انتخابات ۲۰۰۷ متهم کرده است. این اتهام به معنای تقویت موضع اودینگا است. این موضوع را چگونه میتوان درک کرد، با توجه به اینکه گرایش دادگاه کیفری به سمت اروپا است؛ پس چگونه علیه نامزدهایی که با اروپا (بریتانیا) همسو هستند – بهویژه کنیاتا – اتهام صادر میکند که این امر شانس اودینگا (متمایل به آمریکا) را برای پیروزی افزایش میدهد؟
اولاً: برای روشن شدن پاسخ بخش اول پرسش، باید حوادث مرتبط پیشین را مرور کرد:
۱- کیباکی کاندیدای ائتلاف حاکم در انتخابات ریاستجمهوری ۲۷ دسامبر ۲۰۰۷ بود. او از قبیله «کیکویو»، بزرگترین قبیله کنیا است که از زمان استقلال، نقش مسلط سیاسی و اقتصادی در کشور دارد. او دو بار وارد رقابت ریاستجمهوری شده بود اما در سالهای ۱۹۹۲ و ۱۹۹۷ در برابر رئیسجمهور سابق «دانیال آراپ موی» که از ۱۹۷۸ تا ۲۰۰۲ در قدرت بود، شکست خورد. کیباکی که یک سرمایهگذار ثروتمند کشاورزی است، پست معاونت حزب «اتحاد ملی آفریقایی کنیا» (حزب حاکم از زمان استقلال در ۱۹۶۳) را بر عهده داشت و در انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۰۲ پیروز شد.
۲- رایلا اودینگا از قبیله «لوئو» (سومین قبیله مهم کنیا) است. او در سال ۱۹۹۲ نماینده پارلمان از حوزه «لانگاتا» (نایروبی) بود که یکی از بزرگترین حلبیآبادهای آفریقا را در خود جای داده است. اودینگا در طول مسیر طولانی خود، تحرکات سیاسی و ائتلافهایش را فشرده کرد. او استاد دانشگاه و سرمایهگذار صنعتی است که به مهارت و درایت در بستن ائتلافهای انتخاباتی شهرت دارد. اودینگا نخستین بار در سال ۱۹۹۷ وارد رقابت ریاستجمهوری شد اما شکست خورد. او بار دیگر در انتخابات ۲۰۰۷ به عنوان نامزد حزب معارض «جنبش دموکراتیک نارنجی» برای مقابله با موای کیباکی وارد میدان شد.
۳- کنیاتا: متولد ۱۹۶۱ است و از سال ۲۰۰۸ معاون نخستوزیر بود. او فرزند سیاستمدار کهنهکار و وفادار به بریتانیا، «جومو کنیاتا»، نخستین رئیسجمهور کنیا (۱۹۶۴ تا ۱۹۷۸) است. او از قویترین حامیان کیباکی در انتخابات ۲۰۰۷ بود و پس از انتخابات، نقش بزرگی در حوادث خشونتآمیز علیه گروه اودینگا و روتو داشت. او متهم به بسیج گروه «مونکی» (یک باند جنایتکار از قبیله کیکویو به رهبری کنیاتا) برای انجام عملیات انتقامجویانه علیه قبایل «کالنجین» و «لوئو» است که از اودینگا و روتو حمایت میکردند.
۴- روتو: متولد ۱۹۶۶ در روستای Sambu منطقه Uasin Gishu. او به جاهطلبی برای رئیسجمهور شدن شهرت داشت و این دغدغه باعث شد مواضع او با تغییر مراکز قدرت، دگرگون شود. او در انتخابات ۲۰۰۷ از حامیان اودینگا بود و گروهی از قبیله خود (کالنجین) را در حملات علیه قبیله کیکویو و حزب «وحدت ملی» (وابسته به کیباکی و کنیاتا) رهبری کرد. او امیدوار بود اودینگا او را در قدرت شریک کند؛ به این صورت که اودینگا رئیسجمهور و او نخستوزیر شود. اما توافق میان اودینگا و کیباکی مبنی بر اینکه کیباکی رئیسجمهور و اودینگا نخستوزیر باشد، باعث شد روتو تنها به پست وزارت کشاورزی بسنده کند، که با انتظارات او فاصله داشت.
۵- کیباکی که در میان بسیاری از سیاستمداران به گیاه «پارچ» (گیاهی که هر چه به آن نزدیک شود شکار میکند) معروف است، با در نظر گرفتن روحیات روتو، برنامهریزی کرد تا او را به سمت خود بکشد تا حمایت قبیله روتو (کالنجین) را به دست آورد. او میدانست دغدغه روتو منصب است، لذا به نظر میرسد معاملهای را به او پیشنهاد داد: کیباکی از کاندیداتوری روتو برای ریاستجمهوری در کنار کنیاتا حمایت میکند، به شرطی که فرد پیروز رئیسجمهور شود و دیگری را به عنوان نخستوزیر منصوب کند. این معامله با جاهطلبی روتو سازگار بود. کیباکی از این طریق به دنبال کسب حمایت قبیله کالنجین بود تا با همکاری قبیله کیکویو، پیروزی در انتخابات را طبق برنامه تضمین کند.
۶- روتو متقاعد شد؛ زیرا این امر بلندپروازی او برای رئیسجمهور یا نخستوزیر شدن را ارضا میکرد. این نخستین گام برای دوستی میان کیباکی، کنیاتا و روتو بود. به همین دلیل در اواسط مارس ۲۰۱۰ صحنه عجیبی رقم خورد و «ویلیام روتو» وزیر کشاورزی در نمایشگاه Eldoret Ask Showground دست در دست کیباکی دیده شد. این همراهی بار دیگر هنگام سوار شدن روتو در خودروی فرمانده کل نیروهای مسلح در جریان افتتاح جشنی در منطقه شمالی تکرار شد.
۷- پس از آن، اوضاع میان اودینگا و روتو پیچیده شد؛ بهویژه زمانی که اودینگا در آوریل ۲۰۱۰ او را از وزارت کشاورزی به وزارت آموزش عالی منتقل کرد و سپس با فشار اودینگا مجبور به استعفا شد و در اوت ۲۰۱۰ به نقش عادی پارلمانی بازگشت. میتوان گفت دستکم از آن تاریخ، او هماهنگی با کیباکی و کنیاتا را علیه اودینگا آغاز کرد. او اکنون مبارزات انتخاباتی خود را با روتو علیه اودینگا هماهنگ میکند تا طبق شواهد، قدرت را پس از انتخابات تقسیم کنند. از تحرکات بریتانیا پیداست که آنها خواهان ریاستجمهوری کنیاتا پس از کیباکی هستند و پیشبینی میشود هماهنگی با روتو چیزی جز یک فریب سیاسی برای جذب قبیله او (کالنجین) به سبک فریبکاریهای انگلیسی نباشد.
- از آنچه گفته شد، پاسخ بخش اول پرسش درباره علت تغییر موضع روتو روشن میشود.
ثانیاً: برای روشن شدن پاسخ بخش دوم پرسش، باید حوادث پس از انتخابات ۲۰۰۷ را مرور کرد:
۱- کنیا پس از انتخابات ۲۰۰۷ شاهد جنایات بزرگی بود که منجر به کشته شدن حدود ۱۵۰۰ نفر و آوارگی نزدیک به ۲۵۰ هزار نفر شد. این حوادث پیش از توافق میان کیباکی و اودینگا رخ داد؛ توافقی که بر اساس آن کیباکی علیرغم اتهامات تقلب در پست ریاستجمهوری باقی ماند و اودینگا ریاست دولت را بر عهده گرفت. با وجود تمام این جنایات، دادگاه کیفری بینالمللی حرکت مؤثری انجام نداد تا اینکه «کوفی عنان» در مارس ۲۰۱۰ در نایروبی کنفرانس خبری برگزار کرد و اشاره کرد که انتظار میرود دادگاه تحقیقات خود را آغاز کند. کوفی عنان، دبیرکل سابق سازمان ملل، نقش فعالی در توافق تقسیم قدرت داشت. پس از آن، در ۶ سپتامبر ۲۰۱۰، دولت کنیا و دادگاه کیفری توافقی امضا کردند که به دادگاه اجازه میداد دفتری در کنیا باز کند. این امضا پس از سفر «عمر البشیر» رئیسجمهور سودان به نایروبی (به دعوت کیباکی برای مراسم تصویب قانون اساسی جدید) صورت گرفت. دادگاه بینالمللی آن بازدید را چالشی برای خود و تحریکی از سوی کیباکی تلقی کرد، زیرا البشیر از سوی این دادگاه به جنایات جنگی در دارفور متهم بود.
۲- دادستانی دادگاه کیفری در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۰ اتهامات قتل، اخراج اجباری و شکنجه را علیه شش نفر مطرح کرد: ویلیام روتو، هنری کاسگی، محمد حسین علی (فرمانده سابق پلیس)، جاشوا آراپ سانگ، فرانسیس موثاورا و اوهورو کنیاتا. سپس در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۲، دادگاه دستور حضور چهار شخصیت برجسته را صادر کرد: اوهورو کنیاتا (معاون نخستوزیر و وزیر دارایی)، ویلیام روتو (وزیر سابق آموزش)، جاشوا آراپ سانگ (گوینده رادیو) و فرانسیس موثاورا. اما درباره هنری کاسگی و علی حسین، قاضی اعلام کرد شواهد کافی برای محاکمه وجود ندارد.
۳- در پی این اتهامات، مواضع به شرح زیر بود: الف- موای کیباکی اعلام کرد تا زمانی که دادگاه تهمتها را ثابت نکند، نمیتوان متهمان را محاکمه کرد و دولت از حقوق شهروندانش دفاع میکند. ب- اوباما از کنیا خواست با دادگاه همکاری کامل داشته باشد. ج- رئیس قضات دادگاه گفت متهم تا زمان اثبات جرم، بی گناه است. د- دو متهم اصلی (کنیاتا و روتو) اعلام کردند صرفنظر از تصمیم دادگاه، در انتخابات شرکت میکنند. کیباکی حق نامزدی برای بار سوم را ندارد، اما اودینگا میتواند کاندیدا شود.
- با توجه به آنچه گذشت، پاسخ بخش دوم پرسش چنین است:
الف- دادگاه بینالمللی از نظر ریشه و گرایش، اروپایی است. این دادگاه در مداخله تعلل میکرد زیرا گروه کیباکی نقش بیشتری در خشونتها داشتند (بسیج گروه مونکی توسط کنیاتا). اگرچه روتو نیز حملاتی را ترتیب داده بود، اما نقش اصلی بر عهده کنیاتا و طرفداران کیباکی (وابسته به بریتانیا) بود. لذا دادگاه تعلل میکرد تا متحدان بریتانیا را به شدت محکوم نکند.
ب- اما آمریکا خواهان ورود دادگاه بود، به شرطی که تصمیمات قاطعی علیه اودینگا صادر نشود. آمریکا از طریق دو تن از مهرههایش به این هدف رسید: نخست: کوفی عنان (متمایل به آمریکا) با کنفرانس خبری خود در مارس ۲۰۱۰، دادستان و دادگاه را در تنگنا قرار داد تا کار را آغاز کنند. دوم: سفر البشیر (مزدور آمریکا) به کنیا با میزبانی کیباکی، که باعث شد دادگاه علیه گروه کیباکی تحریک شود.
آمریکا در هر دو مورد موفق شد. اظهارات عنان شروع کار دادگاه را تسریع کرد و سفر البشیر دادگاه را علیه کیباکی و گروهش حساس کرد. در نتیجه، تصمیمات دادگاه برخلاف ترس آمریکا (که گمان میکرد دادگاه کاملاً جانب کیباکی را میگیرد)، نیمهمتعادل و حتی به نفع اودینگا صادر شد. چرا که از میان چهار نفر اصلی، کنیاتا (از گروه کیباکی) و روتو (که از ۲۰۱۰ از اودینگا جدا شده بود) در لیست هستند. اگر این اتهامات مانع کاندیداتوری کنیاتا شود، مستقیماً به نفع اودینگا خواهد بود. عامل اصلی، عدم کاندیداتوری کنیاتا است؛ زیرا روتو حتی اگر کاندیدا شود، فردی متزلزل است که هدفش تنها رسیدن به منصب است و اگر وعده پست و مقامی به او داده شود، حل مشکلش با اودینگا دشوار نیست.
بنابراین، تصمیمات دادگاه موجب نگرانی کیباکی و خشنودی اوباما و اودینگا شد. با این حال، انتظار میرود دادگاه به اتهام و تحقیق بسنده کرده و در صدور احکام تعلل کند. لذا به احتمال زیاد هر دو نامزد به فعالیت خود ادامه میدهند، مگر اینکه تحولات جدیدی در صحنه سیاسی رخ دهد. اما در هر حال، آمریکا موفق شد تصمیمات دادگاه را بیش از آنکه متوجه گروه اودینگا باشد، متوجه گروه کیباکی کند؛ در حالی که انتظار میرفت دادگاهی با گرایش اروپایی، صراحتاً به سود متحدان بریتانیا عمل کند.