سلسله پاسخهای دانشمند جلیلالقدر، عطاء بن خلیل ابو الرشته، امیر حزبالتحریر، به پرسشهای کاربران صفحه فیسبوک ایشان «فقهی»
پاسخ به سؤال
خطاب در آیه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ» متوجه کیست؟
خطاب به محمد علی بوعزیزی (Mohamed Ali Bouazizi)
پرسش:
السلام علیکم
خداوند همگان را در آنچه خیر اسلام و مسلمین در آن است، توفیق دهد.
سؤال: خداوند متعال میفرماید:
إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ
«اگر [دین] خدا را یاری کنید، او شما را یاری میکند و گامهایتان را استوار میسازد.» (سوره محمد [۴۷]: ۷)
آیا این خطاب تنها متوجه امت است؟ یعنی زمانی که اسلام در میان امت تطبیق شود، خداوند آنها را یاری میکند؟ به عبارت دیگر، آیا زمانی که به "کتله" (گروه) فعال برای ازسرگیری حیات اسلامی "نصرت" داده شود و خلیفه شروع به تطبیق اسلام کند، نصرت الهی آغاز میشود؟
یا اینکه خطاب در این آیه شامل همان کتلهای که برای ازسرگیری حیات اسلامی فعالیت میکند نیز میشود و نصرت الهی برای آنها همان پاسخ مثبتِ "اهل نصرت" است؟ چنانکه در سیره ذکر شده است که وقتی خداوند اراده کرد بنده خود (محمد ﷺ) را یاری دهد، گروهی از اوس و خزرج را به سوی ایشان سوق داد.
پاسخ:
وعلیکم السلام و رحمة الله و برکاته
متن کامل آیات کریمه چنین است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ * ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! اگر [دین] خدا را یاری کنید، او شما را یاری میکند و گامهایتان را استوار میسازد. و کسانی که کافر شدند، نگونساری بر آنان باد و [خدا] اعمالشان را تباه کرد. این بدان سبب است که آنان آنچه را خدا نازل کرده است خوش نداشتند، پس [خدا نیز] اعمالشان را باطل کرد.» (سوره محمد [۴۷]: ۷-۹)
این خطاب عام است (الَّذِينَ آمَنُوا)؛ بنابراین متوجه همه مؤمنان است و تنها منحصر به جنگجویان نیست. یعنی هم شامل حال قتال (جنگ) میشود و هم غیر قتال؛ و هم بر ارتش در میدان نبرد و هم بر حزبی که حامل دعوت است، منطبق میگردد. این خطاب مانند آیاتی که صراحتاً به قتال امر میکنند نیست؛ آیاتی همچون:
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ
«و با آنان بجنگید تا دیگر ففتنهای نباشد و دین، مخصوص خدا گردد؛ پس اگر بازایستادند، تجاوز جز بر ستمکاران روا نیست.» (سوره بقره [۲]: ۱۹۳)
قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ
«با آنان بجنگید تا خدا آنان را به دست شما عذاب کند و خوارشان سازد و شما را بر آنان پیروز گرداند و دلهای گروهی مؤمن را شفا بخشد.» (سوره توبه [۹]: ۱۴)
بنابراین، خطاب در آیه مورد سؤال، نصّ صریحی در قتال نیست که شامل غیر آن نشود، بلکه مانند این گفته خداوند سبحان است:
إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ
«ما قطعاً پیامبران خود و کسانی را که ایمان آوردهاند، در زندگی دنیا و روزی که گواهان [برای شهادت] برمیخیزند، یاری میدهیم.» (سوره غافر [۴۰]: ۵۱)
خداوند نه تنها پیامبرانش را، بلکه «وَالَّذِينَ آمَنُوا» (کسانی که ایمان آوردهاند) را نیز یاری میکند؛ و این نصرت تنها «وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ» یعنی در آخرت (با رضوان الهی و بهشت فردوس) نیست، بلکه «فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا» (در زندگی دنیا) نیز با عزت و تمکین همراه است.
ممکن است گفته شود واژه «نصرت» و «تثبیت اقدام» (استوار کردن گامها) بیانگر پیروزی در جنگ است؛ این سخن صحیح است، اما پیروزی حامل دعوت در تحقق هدفش را نفی نمیکند. یعنی همانطور که در بالا تبیین کردیم، به دلیل عام بودن خطاب، این نصرت شامل پیروزی در دنیا و آخرت برای او نیز میشود؛ چرا که همه اینها نصرت و رستگاری محسوب میشود. همچنین استوار کردن گامها میتواند به معنای ثبات بر سخن حق باشد، چنانکه در این آیه آمده است:
يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ
«خدا کسانی را که ایمان آوردهاند، به خاطر گفتار استوار [و عقیده پایدارشان] در زندگی دنیا و در آخرت ثابتقدم میدارد.» (سوره ابراهیم [۱۴]: ۲۷)
- در تفسیر ابنکثیر درباره آیات کریمه سوره محمد آمده است:
«خداوند میفرماید: (ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر خدا را یاری کنید شما را یاری میکند و گامهایتان را استوار میسازد)، همانند این آیه: (و قطعاً خدا به کسی که [دین] او را یاری میدهد، یاری میرساند) [حج: ۴۰]، چرا که پاداش از جنس عمل است؛ و از همین رو فرمود: (و گامهایتان را استوار میسازد). چنانکه در حدیث آمده است: «مَنْ بَلَّغَ ذَا سُلْطَانٍ حَاجَةَ مَنْ لَا يَسْتَطِيعُ إِبْلَاغَهَا، ثَبَّتَ اللَّهُ قَدَمَهُ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» (هر کس نیاز کسی را که نمیتواند آن را به صاحب قدرتی برساند، [به او] برساند، خداوند قدم او را در روز قیامت بر صراط استوار میسازد)...
(ای کسانی که ایمان آوردهاید اگر خدا را یاری کنید) یعنی دین خدا و رسولش را، (شما را یاری میکند) بر دشمنانتان و برایتان پیروزی میآورد، (و گامهایتان را استوار میسازد) در میدانهای جنگ یا در راه روشن اسلام.» بنابراین تثبیت و استواری، هم در جنگ است و هم در دعوت به سوی اسلام.
- همچنین در تفسیر قرطبی ذیل آیه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ» آمده است: یعنی اگر دین خدا را یاری کنید، شما را بر کافران پیروز میگرداند. نظیر آیه «وَلَيَنْصُرَنَّ اللهُ مَنْ يَنْصُرُهُ».
قطرب میگوید: «اگر پیامبر خدا را یاری کنید، خدا شما را یاری میکند» و معنای هر دو یکی است. «وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» یعنی هنگام کارزار. و گفته شده: بر دین اسلام. و گفته شده: بر صراط. و نیز گفته شده: مراد استواری دلها با امنیت است...
و استوار کردن گامها: کنایه از یقین و عدم سستی است، مانند حالتی که پای کسی در زمین استوار باشد و نلغزد؛ چرا که لغزش، سستی است که صاحبش را به زمین میزند. از همین رو شکست، ناکامی و خطا به لغزش پا تشبیه شده است؛ چنانکه خداوند میفرماید: (تا مبادا گامی پس از استوار شدنش بلغزد) [نحل: ۹۴].
خلاصه اینکه: این آیه کریمه اگرچه افادهگر نصرت در جنگ و ثبات قدم در میدان نبرد است، اما نصرت دین خدا در حمل دعوت و استواری بر حق را نفی نمیکند؛ تا گامها نلغزد و حامل دعوت در راه خدا از سرزنش هیچ ملامتگری نهراسد.
امیدوارم این توضیح کافی باشد. خداوند داناتر و حکیمتر است.
برادرتان عطاء بن خلیل ابو الرشته
۲۵ رجبالخیر ۱۴۴۳ هـ برابر با ۲۰۲۲/۰۲/۲۶ م
لینک پاسخ در صفحه فیسبوک امیر (حفظه الله): فیسبوک