پاسخ به یک پرسش
در اردن چه گذشت و چه میگذرد؟
(هیئت دفاع از بازداشتشدگان در پرونده موسوم به «فتنه» در اردن، نارضایتی خود را از آنچه «انکار» حقوق اساسی توسط مقامات خوانده، ابراز کرد... و خواستار اجازه ملاقات با آنها و اطلاع از تحقیقات انجام شده شد... لندن، Arabi21، ۲۰۲۱/۴/۱۹)... (دولت اردن اعلام کرده بود که تمامی متهمان از جمله باسم عوضالله، رئیس سابق دیوان پادشاهی، در برابر قوه قضائیه حاضر خواهند شد، به استثنای شاهزاده حمزه که بحران او در چارچوب خانواده حاکم هاشمی حل خواهد شد... لندن، Arabi21، ۲۰۲۱/۴/۱۴). سؤال این است: در اردن چه گذشت و چه میگذرد؟ آیا این یک تلاش برای کودتا علیه ملک عبدالله دوم بود؟ آیا این ناشی از یک اختلاف داخلی در خاندان حاکم است زیرا شاهزاده حمزه در رأس متهمان قرار دارد، یا آنگونه که وزیر خارجه اردن اعلام کرد، ارتباطات خارجی دارد؟ ماهیت این ارتباطات چیست؟
پاسخ: برای تبیین واقعیت آنچه رخ داده، امور زیر را بررسی میکنیم:
۱- با وجود اینکه مسئولان اردنی و به تبع آنها رسانههای اردن و بسیاری از شبکههای ماهوارهای عربی از نامیدن حوادث اردن به عنوان «تلاش برای کودتا» خودداری کرده و آن را «توطئهای برای بیثبات کردن امنیت و استقرار اردن» نامیدند، اما تمام قراین نشاندهنده یک تلاش برای کودتا بود که در لحظات آخر آمادگی برای آن، در نطفه خفه شد. آنچه نشان میدهد این اتفاق در لحظات آخر رخ داده، انتشار برخی نیروهای امنیتی در برخی مناطق پایتخت است؛ به این معنا که ترس و پیشبینی نسبت به تحرکات قریبالوقوع برخی بخشهای ارتش وجود داشت که فرض بر وفاداری آنها به نامهای ذکر شده در بالا، بهویژه شاهزاده حمزه بود. اما عدم اعلام بازداشت در میان افسران ارتش و تأکید بر آن، نشان میدهد که موضوع در مرحله آمادهسازی و بررسی زمان مناسب برای اجرا بوده است؛ زیرا صحبت از توطئهای با این حجم بدون همکاری افسران ارتش غیرممکن است.
۲- در روز اول، ۳ آوریل ۲۰۲۱، پس از اعلانات دولت اردن، شاهزاده حمزه از طریق یک ویدئو ضبط شده اعلام کرد که در اقامت اجباری قرار گرفته است (شاهزاده حمزه بن الحسین، ولیعهد سابق اردن، روز شنبه پس از تکذیب رسمی، خبر بازداشت و قرار گرفتن در اقامت اجباری خود را پس از عملیات بازداشت باسم عوضالله، رئیس اسبق دیوان پادشاهی و شخصیتهای دیگر تأیید کرد... خبرگزاری Anadolu، ۲۰۲۱/۴/۳). دولت و بیانیههای آن از متهم کردن مستقیم شاهزاده حمزه به دست داشتن در آن توطئه ابا داشتند تا به «ابهت» خاندان حاکم در اردن لطمهای وارد نشود و توطئه اعضای آن علیه یکدیگر آشکار نگردد، اما در روز بعد، بیانیههای رسمی صراحتاً شاهزاده حمزه را متهم کردند: (ایمن الصفدی، معاون نخستوزیر و وزیر امور خارجه اردن در کنفرانسی خبری که امروز برگزار شد، تأکید کرد که نیروهای مسلح و سرویس اطلاعات عمومی، فعالیتها و تحرکات شاهزاده حمزه، شریف حسن بن زید و باسم عوضالله را که امنیت و ثبات اردن را هدف قرار داده بود، زیر نظر داشتند. الصفدی افزود که دستگاههای ذیربط تماسهایی را میان افراد مذکور و طرفهای خارجی درباره زمان مناسب برای اجرای نقشهای جهت بیثبات کردن کشور و امنیت آن رصد کردهاند. BBC، ۲۰۲۱/۴/۴). احتمال میرود که بحث درباره «زمان مناسب» به این معنا باشد که موضوع در مرحله آمادهسازی بوده، اما دولت از قریبالوقوع بودن آن ترسیده و تصمیم به هجوم و بازداشت گرفته است.
۳- اما «طرفهای خارجی» امر پنهانی نیستند، بلکه بیانیههای رسمی اردن به آن نطق میکنند. در سخنان وزیر خارجه، الصفدی آمده است که («تحقیقات تماسهای شاهزاده حمزه با طرفهای خارجی برای بیثبات کردن امنیت کشور را رصد کرده است»... «شخصی که با سرویسهای امنیتی خارجی در ارتباط است، با همسر شاهزاده حمزه تماس گرفته و پیشنهاد تأمین یک هواپیما برای خروج از کشور را به او داده است. تحرکات مذکور بهطور کامل تحت کنترل درآمده و امنیت اردن باثبات و استوار است». I24، ۲۰۲۱/۴/۴)... (الصفدی توضیح داد که رئیس ستاد مشترک ارتش با شاهزاده حمزه دیدار کرده و از او خواسته تحرکاتی که امنیت کشور را هدف قرار میدهد متوقف کند، اما شاهزاده از پاسخ به این درخواست خودداری کرده و با منفیبافی با آن برخورد کرده است... وزیر خارجه اردن در ادامه گفت که تحقیقات اولیه نشان میدهد شاهزاده حمزه در مورد گامهای خود با باسم عوضالله هماهنگی مستمر داشته است... الصفدی همچنین گفت: «ما مداخلات و تماسهایی با طرفهای خارجی درباره زمان مناسب برای شروع گامهایی جهت بیثبات کردن اردن رصد کردیم» و افزود که تلاشهایی برای مهار موقعیت در داخل خانواده هاشمی در جریان است و «هیچکس فراتر از قانون نیست». Al Jazeera Net، ۲۰۲۱/۴/۴). با این بازداشتهای اعلام شده و بازداشتهایی که هنوز اعلام نشده، نظام ملک عبدالله دوم که وابسته به انگلیسیهاست، در آستانه قرار گرفتن در معرض یک تلاش برای کودتا به رهبری برادرش شاهزاده حمزه بود...
۴- اما در مورد اینکه این طرفهای خارجی و بیگانه چه کسانی هستند، شاخصها به ارتباط آمریکا با حوادث اردن اشاره دارند و این موضوع از موارد زیر روشن میشود:
الف- شاهزاده حمزه بن حسین، پسر لیزا نجیب الحلبی، شهروند آمریکایی است که ملک حسین با او ازدواج کرد و به نام «نور الحسین» شناخته شد. او پس از مرگ همسرش در سال ۱۹۹۹ به ایالات متحده بازگشت و فعالیتهایی داشت که نشاندهنده علایق او به عنوان یک شهروند آمریکایی بود، هرچند پیوندهای خود را با اردن قطع نکرد. او بر ملک حسین تأثیر داشت، بهطوری که ملک حسین کمی قبل از مرگش، برادرش حسن را از ولیعهدی برکنار و پسرش عبدالله را ولیعهد کرد تا پس از او پادشاه شود و سپس حمزه ولیعهد جدید باشد... و همینطور هم شد؛ عبدالله پادشاه شد و حمزه در سال ۱۹۹۹ ولیعهد گشت. ملاحظه شده است که آمریکاییها حفاظت و نظارت بر او و تماس مستقیم با او را بر عهده داشتند و وفاداری او به آمریکا آشکار شد؛ اصالت آمریکایی مادرش، تحصیلات عالیاش در آمریکا در دانشگاه Harvard و تماس آمریکاییها با او، وی را متمایل به آنها ساخت. به همین دلیل عبدالله دوم در سال ۲۰۰۴ برادرش حمزه را از ولیعهدی برکنار کرد که این امر باعث حسرت او بر از دست دادن فرصت پادشاهی و ایجاد روحیه انتقامجویی از برادرش شد. منصب ولیعهدی خالی ماند تا اینکه عبدالله دوم پسرش حسین را در سال ۲۰۰۹ به این منصب گماشت. از اینجا بود که یک درگیری پنهان در داخل خانواده حاکم پدید آمد؛ جایی که آمریکاییها موفق شدند شخصیتی را از درون آن بخرند، همانطور که در سرزمین نجد و حجاز رخ داد، هنگامی که آمریکاییها موفق شدند سلمان و پسرش را در خاندان سعودی بخرند؛ خاندانی که از شیر انگلیسیها نوشیده و به دست آنها تربیت شده و با کمک آنها پس از شورش علیه دولت خلافت و پیوند با انگلیسیها به قدرت رسیده بود.
ب- به نظر میرسد ملک عبدالله و انگلیسیهای پشت سر او، متوجه روابط مستحکم آمریکاییها با شاهزاده جوان حمزه بهویژه از طریق مادرش لیزا «نور» شده بودند؛ لذا پادشاه در سال ۲۰۰۴ بدون تعیین جایگزین او را عزل کرد، اما بر اساس مفاهیم نظامهای پادشاهی، پسر بزرگ پادشاه ولیعهد محسوب میشود، امری که با فرمان پادشاهی در سال ۲۰۰۹ تأیید شد. این موضوع میل حمزه را برای ایجاد تغییر در حکومت به سبک سعودی (حرکت پشت سر آمریکا به جای ادامه حرکت پشت سر بریتانیا) افزایش داد. بدین ترتیب حمزه شروع به فعالیت برای تشکیل گروههایی در داخل و خارج با حمایت و هدایت آمریکا کرد... برای پادشاه دشوار بود که حمزه را به دلیل ترس از فشار آمریکا بازداشت کند، لذا زیرکی انگلیسی پشت کاری بود که آمریکا را از مداخله علیه پادشاه هنگام بازداشت حمزه و گروهش شرمزده کند؛ و آن کار «توافقنامه دفاع مشترک» بود. پادشاه این قرارداد را با آمریکا منعقد کرد و هر آنچه آنها میخواستند به آنها داد و حتی پیش از عرضه به مجلس نمایندگان (آنگونه که در این توافقنامهها مرسوم است)، آن را در روزنامه رسمی منتشر کرد!
ج- (این توافقنامه در ۳۱ ژانویه گذشته امضا شد و دولت در ۱۷ فوریه آن را تصویب کرد و اراده پادشاهی برای موافقت با آن صادر شد تا در روزنامه رسمی منتشر شده و لازمالاجرا گردد، بدون اینکه به مجلس امت (نمایندگان و اعیان) ارائه شود... طبق این توافقنامه، اردن مکانهای اختصاصی برای نیروهای آمریکایی شامل ۱۵ پایگاه فراهم میکند که طرف آمریکایی ورود به آنها را کنترل میکند. این نیروها مجازند در حین انجام وظایف رسمی خود در خاک اردن سلاح حمل کنند... و اجازه استفاده از طیف رادیویی و ارتباطات سیمی و بیسیمی بدون نظارت اردن را داد... مدت این توافقنامه ۱۵ سال تعیین شده است، مگر اینکه توسط هر یک از طرفین با اطلاعیه کتبی یک سال قبل از طرف دیگر از طریق مجاری دیپلماتیک لغو شود... Arabi21، جمعه ۲۰۲۱/۳/۱۹). Arabi21 تاریخ انتشار در روزنامه رسمی را ذکر نکرد... اما CNN Arabic در ۲۰۲۱/۳/۲۱ آن را ذکر کرد: [(دولت اردن این توافقنامه را در ۱۷ فوریه گذشته تصویب کرد و اراده پادشاهی برای موافقت با آن و انتشار تصمیم مربوطه در روزنامه رسمی در ۱۶ مارس صادر شد، پس از آنکه در ۳۱ ژانویه گذشته امضا شده بود.)]، همچنین ammannet.com در ۲۰۱۸/۳/۱۸ نقل کرد: [(توافقنامه همکاری دفاعی میان دولت پادشاهی اردن هاشمی و دولت ایالات متحده آمریکا که در روزنامه رسمی شماره (۵۷۰۶) به تاریخ (۲۰۲۱/۳/۱۶) منتشر شد...)] و واضح است که تعجیل در انتشار توافقنامه در روزنامه رسمی بسیار قابل توجه است!
د- سپس دولت شروع به بازداشت (توقیف) حمزه و گروهش در ۲۰۲۱/۴/۳ کرد. در نتیجه، این توافقنامه برای آمریکا تنگنایی ایجاد کرد تا نتواند علیه پادشاه (شریکش در توافقنامه دفاع مشترک که بر اساس آن هر چه میخواستند و حتی فراتر از آن را به آنها داده بود) مداخله کند! گویا آمریکا پس از بازداشت آن گروه و محصور شدن حمزه در خانهاش متوجه این موضوع شد! لذا اظهارنظر خود را درباره حوادث تا ۲۰۲۱/۴/۷ به تأخیر انداخت: (کاخ سفید اعلام کرد که «رئیسجمهور بایدن امروز "۲۰۲۱/۴/۷" با پادشاه اردن، عبدالله دوم صحبت کرد تا حمایت قوی آمریکا از اردن را ابراز کند... France Presse، ۲۰۲۱/۴/۷). او از اردن حمایت میکند و نه از شخص پادشاه. بدین ترتیب واکنش آمریکا به حوادث با تأخیر آمد و لحن آن با لحن واکنش بریتانیا متفاوت بود: (بریتانیا بر ثبات حکومت در اردن تأکید کرد؛ جیمز کلورلی، وزیر دولت بریتانیا در امور خاورمیانه و شمال آفریقا در توییتی در تاریخ ۲۰۲۱/۴/۴ نوشت: «ما حوادث اردن را از نزدیک دنبال میکنیم... اردن شریکی بسیار ارزشمند برای بریتانیا است. پادشاه از حمایت کامل ما برخوردار است»).
هـ- آمریکا از طریق روزنامههایش به اقدامات نظام در اردن طعنه زد. روزنامه New York Times در تاریخ ۲۰۲۱/۴/۶ نوشت: («مکان حضور شاهزاده حمزه، یاسر المجالی مدیر دفتر او و سمیر المجالی پسرعموی دومی تا صبح امروز نامشخص است. عدم افشای مکان حضور شاهزاده و مدیر دفترش نشاندهنده این است که اوضاع متشنج در اردن بهطور کامل از بین نرفته است...») روزنامه Washington Post در تاریخ ۲۰۲۱/۴/۳ اولین رسانهای بود که از این حوادث در اردن پرده برداشت و اعلام کرد که شاهزاده حمزه در خانه یا زندان تحت بازداشت است. این امر مقامات اردنی را ناچار کرد آنچه در جریان است را اعلام کنند. نه وزیر کشور و نه نخستوزیر، بلکه ایمن الصفدی وزیر خارجه را جلو انداختند تا در کنفرانسی خبری اعلام کند: «تعداد افرادی که روز شنبه (۲۰۲۱/۴/۳) بازداشت شدند بین ۱۴ تا ۱۶ نفر است و هیچ فرمانده نظامی بازداشت نشده است. تحرکاتی که شاهزاده حمزه رهبری میکرد بهطور کامل تحت کنترل درآمده و محاصره شده و تحقیقات همچنان ادامه دارد. تلاشهایی برای بیثبات کردن اردن وجود دارد و دستگاههای امنیتی در دوره گذشته تماسهای حلقه نزدیک به شاهزاده حمزه با طرفهای خارجی از جمله معارضان اردنی در خارج را رصد کرده و آنها را به برنامهریزی برای بیثبات کردن اردن متهم کردند. تحقیقات از مدتها پیش در جریان بوده و مقامات پس از آنکه مظنونان از مرحله برنامهریزی به مرحله تعیین زمان تحرک منتقل شدند، وارد عمل شدند» (خبرگزاری Petra اردن، ۲۰۲۱/۴/۴).
و- پس از خنثی کردن آن نقشه، عبدالله دوم در تاریخ ۲۰۲۱/۴/۷ پس از گذشت پنج روز از حوادث، پیامی صادر کرد و گفت: («شاهزاده حمزه امروز با خانوادهاش در قصر خود و تحت مراقبت من است. فتنه به زانو درآمد و کشور امن و باثبات و به اراده اردنیها و فداکاری ارتش و دستگاههای امنیتی مصون است. چالش روزهای گذشته سختترین یا خطرناکترین چالش برای ثبات میهن ما نبود، اما دردناکترین بود؛ چرا که عاملان فتنه هم در داخل خانه ما و هم در خارج از آن بودند. هیچ چیز به اندازه آنچه از شوک، درد و خشم به عنوان برادر و سرپرست خانواده هاشمی و رهبر این ملت احساس کردم، نیست.» او خاطرنشان کرد که «شاهزاده حمزه در برابر خانواده متعهد شده است که در مسیر پدران و پدربزرگان حرکت کند و به رسالت آنها وفادار باشد و مصلحت اردن، قانون اساسی و قوانین آن را فراتر از هر ملاحظه دیگری قرار دهد».)
خلاصه:
۱- پادشاه توانست نقشه آمریکا برای ایجاد تغییر در حکومت با کنار زدن ملک عبدالله و جایگزینی حمزه را خنثی کند. این کار از طریق توافقنامه دفاع مشترک و دادن امتیازات بیسابقه به آمریکا در زمین و آسمان کشور صورت گرفت؛ امری که آمریکا را از مداخله برای حمایت از حمزه علیه پادشاه که شریکش در توافقنامه بود، در تنگنا قرار داد!
۲- میتوان گفت که آرامشی در درگیری آمریکایی-انگلیسی در اردن رخ خواهد داد، اما این آرامش موقتی خواهد بود؛ زیرا آمریکا خود را جانشین استعمار بریتانیا در منطقه میداند و بعید نیست که آمریکا از این توافقنامه برای هدفی غیر از آنچه پادشاه برای آن عجله داشت، استفاده کند!
۳- درگیری بینالمللی در سرزمینهای مسلمانان برای تقسیم سلطه و نفوذ پایان نمییابد مگر با تغییر واقعی، یعنی استئناف زندگی اسلامی از طریق اقامه خلافت راشده که به اسلام و مسلمین عزت میبخشد و ریشه کافران را قطع میکند.
وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً
«و میگویند: این (وعده) کی خواهد بود؟ بگو: امید است که نزدیک باشد.» (اسراء: ۵۱)
۷ رمضان المبارک ۱۴۴۲ هـ ۲۰۲۱/۴/۱۹ م