P

(سلسله پاسخ‌های عالم جلیل‌القدر، شیخ عطاء بن خلیل ابوالرشته، امیر حزب‌التحریر، به پرسش‌های کاربران صفحه‌ی فیس‌بوک ایشان «بخش فقهی»)

پاسخ به سؤال: ماهیت نماز استخاره

به: جود رضوان رضوان

سؤال:

«السلام علیکم، می‌خواهم ماهیت نماز استخاره را بدانم، و آیا شخص استخاره‌کننده بعد از استخاره چیزی در خواب می‌بیند؟ لطفاً در اسرع وقت پاسخ دهید، جزاک الله خیراً.»

پاسخ:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،

پیامبر ﷺ نماز استخاره را به طور کامل و وافی در حدیثی که بخاری و دیگران از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت کرده‌اند، بیان فرموده‌اند. جابر می‌گوید: رسول‌الله ﷺ استخاره در کارها را همانند سوره‌ای از قرآن به ما می‌آموخت و می‌فرمود:

إِذَا هَمَّ أَحَدُكُمْ بِالأَمْرِ، فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ الفَرِيضَةِ، ثُمَّ لِيَقُلْ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَخِيرُكَ بِعِلْمِكَ وَأَسْتَقْدِرُكَ بِقُدْرَتِكَ، وَأَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ العَظِيمِ، فَإِنَّكَ تَقْدِرُ وَلاَ أَقْدِرُ، وَتَعْلَمُ وَلاَ أَعْلَمُ، وَأَنْتَ عَلَّامُ الغُيُوبِ، اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الأَمْرَ خَيْرٌ لِي فِي دِينِي وَمَعَاشِي وَعَاقِبَةِ أَمْرِي - أَوْ قَالَ عَاجِلِ أَمْرِي وَآجِلِهِ - فَاقْدُرْهُ لِي وَيَسِّرْهُ لِي، ثُمَّ بَارِكْ لِي فِيهِ، وَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الأَمْرَ شَرٌّ لِي فِي دِينِي وَمَعَاشِي وَعَاقِبَةِ أَمْرِي - أَوْ قَالَ فِي عَاجِلِ أَمْرِي وَآجِلِهِ - فَاصْرِفْهُ عَنِّي وَاصْرِفْنِي عَنْهُ، وَاقْدُرْ لِي الخَيْرَ حَيْثُ كَانَ، ثُمَّ أَرْضِنِي

«هرگاه یکی از شما تصمیم به کاری گرفت، دو رکعت نماز غیر فریضه (نافله) بخواند و سپس بگوید: بار خدایا! من به واسطه علمت از تو طلب خیر می‌کنم و به واسطه قدرتت از تو توانایی می‌خواهم و از فضل بزرگت می‌طلبم؛ چرا که تو توانایی و من ناتوانم، و تو می‌دانی و من نمی‌دانم، و تو دانای غیب‌هایی. خدایا! اگر می‌دانی که این کار برای دین، زندگی و سرانجام کارم -یا فرمود: برای حال و آینده‌ام- خیر است، آن را برایم مقدر و آسان گردان و سپس در آن برایم برکت ده؛ و اگر می‌دانی که این کار برای دین، زندگی و سرانجام کارم -یا فرمود: برای حال و آینده‌ام- بد است، پس آن را از من و مرا از آن منصرف گردان و خیر را برایم هر جا که باشد مقدر کن و سپس مرا به آن خشنود ساز.» و فرمود: «و حاجت خود را نام ببرد.» (روایت بخاری)

از این حدیث چگونگی نماز استخاره کاملاً روشن است؛ کسی که می‌خواهد استخاره کند، دو رکعت نماز نافله به نیت استخاره می‌خواند و پس از پایان نماز، دعای استخاره‌ای را که در حدیث ذکر شده می‌خواند. با این کار، نماز یا دعای استخاره به پایان می‌رسد. این کیفیت نماز استخاره است... اما مسائل دیگری نیز در رابطه با نماز استخاره وجود دارد که عبارتند از:

۱- هرگاه فردی پس از بررسی جوانب مختلف یک امر، نسبت به انجام آن به نتیجه رسید و قصد انجام آن را کرد (همَّ به)، در آن هنگام دو رکعت نماز خوانده و دعای استخاره را می‌خواند و به آن کار اقدام می‌کند؛ در حالی که به درگاه خداوند سبحان زاری می‌کند که اگر آن کار خیر است برایش میسر گرداند و اگر شر است از او دور سازد. یعنی استخاره را تنها پس از بررسی همه‌جانبه و ترجیح دادنِ اقدام به آن کار انجام می‌دهد. به متن حدیث توجه کنید: «إِذَا هَمَّ أَحَدُكُمْ بِالأَمْرِ» (هرگاه یکی از شما تصمیم به کاری گرفت...)؛ یعنی ابتدا قصد و تصمیم بر انجام کار شکل می‌گیرد، سپس نماز و دعا.

۲- تا جایی که من می‌دانم، با وجود توصیه‌های مکرر پیامبر ﷺ به مردم برای انجام استخاره، هیچ روایت صحیحی از ایشان نرسیده است که استخاره را به دیدن رؤیا در خواب پیوند داده باشند. ایشان نتیجه استخاره را به خواب مربوط نکردند. در حدیث جابر آمده است: «آن را برایم مقدر و آسان گردان، سپس در آن برایم برکت ده» و «آن را از من و مرا از آن منصرف گردان، و خیر را برایم هر جا که هست مقدر کن، سپس مرا به آن خشنود ساز». این کلمات نشان می‌دهند که ایشان استخاره را به خواب پیوند ندادند، بلکه آن را به تسهیل و تقدیر الهی مربوط ساختند؛ یعنی شخص برای انجام کاری که در آن استخاره کرده تلاش می‌کند، اگر خیر باشد خداوند آن را برایش مقدر و آسان می‌کند و در غیر این صورت، آن امر را از او باز می‌دارد. بنابراین، استخاره یعنی واگذاری انتخاب به خداوند سبحان تا او برای استخاره‌کننده برگزیند و آنچه را برایش می‌پسندد آسان گرداند.

۳- برخی از این کلام پیامبر ﷺ در حدیث جابر که می‌فرماید: «فَاصْرِفْهُ عَنِّي وَاصْرِفْنِي عَنْهُ... ثُمَّ أَرْضِنِي» چنین برداشت کرده‌اند که "انشراح صدر" (گشایش سینه و تمایل قلبی) نشانه‌ای برای انتخاب خداوند است؛ به این معنا که اگر سینه گشاده گشت، فرد کار را پیش ببرد و اگر گرفته شد و از آن کار رویگردان گشت، آن را ترک کند. شوکانی در نیل الأوطار از نووی نقل می‌کند که: «شایسته است شخص بعد از استخاره کاری را انجام دهد که نسبت به آن احساس انشراح صدر می‌کند...» اما آنچه من ترجیح می‌دهم این است که این علامت صحیح نیست، زیرا نص صریحی بر آن وجود ندارد. حدیثی که برخی در این باره به آن استناد می‌کنند، سندی بسیار سست دارد. آن حدیث چنین است:

ابن سنی در عمل الیوم واللیلة از انس بن مالک روایت کرده که پیامبر ﷺ فرمودند: «ای انس، هرگاه تصمیم به کاری گرفتی، هفت بار از پروردگارت طلب خیر (استخاره) کن، سپس به آنچه ابتدا به قلبت می‌افتد بنگر که خیر در همان است.» ابن حجر در فتح الباری می‌گوید: «...نووی در الأذکار گفته است که بعد از استخاره کاری را که باعث انشراح صدر می‌شود انجام دهد و به حدیث انس نزد ابن سنی استدلال کرده... اما سند این حدیث بسیار سست (واهی) است...»

بنابراین، تنها همان چیزی باقی می‌ماند که در نکته اول ذکر کردیم؛ اینکه حدیث می‌گوید استخاره پس از "تصمیم جدی" (الهمّ بالأمر) است؛ یعنی پس از اتخاذ تصمیم برای انجام کار بر اساس مطالعه کافی و ترجیح یافتنِ جنبه‌های مثبت آن... مؤید این فهم، حدیثی است که حاکم در مستدرک از ابوایوب انصاری روایت کرده که پیامبر ﷺ فرمودند:

اكْتُمِ الْخطْبَةَ ثُمَّ تَوَضَّأْ فَأَحْسِنِ وُضُوءَكَ، ثُمَّ صَلِّ مَا كَتَبَ اللَّهُ تَعَالَى لَكَ، ثُمَّ احْمَدْ رَبَّكَ وَمَجِّدْهُ، ثُمَّ قُلِ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَقْدِرُ وَلَا أَقْدِرُ، وَتَعْلَمُ وَلَا أَعْلَمُ، وَأَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ، فَإِنْ رَأَيْتَ لِيَ فِي فُلَانَةٍ، - يُسَمِّيهَا بِاسْمِهَا - خَيْرًا لِي فِي دِينِي وَدُنْيَايَ وَآخِرَتِي فَاقْدُرْهَا لِي، فَإِنْ كَانَ غَيْرُهَا خَيْرًا لِي فِي دِينِي وَدُنْيَايَ وَآخِرَتِي فَاقْدُرْهَا لِي

«خواستگاری را پنهان کن، سپس وضو بگیر و نیکو وضو بساز، آنگاه هر چه خدا برایت مقدر کرده نماز بخوان، سپس پروردگارت را حمد و تمجید کن و بگو: بار خدایا! تو توانایی و من ناتوانم، تو می‌دانی و من نمی‌دانم و تو دانای غیب‌هایی؛ پس اگر در فلان زن -نامش را می‌برد- برای دین، دنیا و آخرتم خیر می‌بینی، او را برایم مقدر کن و اگر غیر او برای دین، دنیا و آخرتم بهتر است، آن را برایم مقدر فرما.»

از این حدیث روشن است که استخاره‌کننده عزم بر خواستگاری زنی معین داشته اما آن را آشکار نکرده، سپس استخاره نموده و امر را به دست خدا سپرده است تا اگر خیر است مقدرش کند، و این موضوع را به دیدن خواب یا انشراح صدر پیوند نداده است.

خلاصه آنچه در موضوع استخاره ترجیح می‌دهم این است:

هرگاه فرد پس از مطالعه همه‌جانبه یک امر و ترجیح یافتن انجام آن، تصمیم به انجامش گرفت، دو رکعت نماز بخواند و دعای استخاره را بر زبان جاری کند و به آن کار اقدام نماید، در حالی که از خداوند می‌خواهد اگر خیر است آن را آسان و اگر شر است آن را دور گرداند.

یعنی استخاره را فقط بعد از بررسی جوانب و ترجیحِ اقدام انجام می‌دهد و سپس به کار مشغول می‌شود. به حدیث بخاری توجه کنید: «إِذَا هَمَّ أَحَدُكُمْ بِالأَمْرِ، فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ...»

این آن چیزی است که من از حدیث ترجیح می‌دهم؛ نه اینکه شخص استخاره کند و منتظر بماند تا خوابی ببیند یا منتظر بماند تا ببیند میلش به کدام سمت می‌رود؛ زیرا حدیث می‌گوید «هرگاه یکی از شما تصمیم به کاری گرفت...». همان‌طور که پیش‌تر گفتم، این نظر من است که بر برخی اقوال دیگر ترجیح می‌دهم، و الله اعلم بالصواب.

برادر شما عطاء بن خلیل ابوالرشته

لینک پاسخ در صفحه فیس‌بوک امیر:

لینک پاسخ در صفحه گوگل پلاس امیر:

لینک پاسخ در صفحه توییتر امیر:

لینک پاسخ در سایت امیر