** (سلسله پاسخهای دانشمند گرانقدر عطاء بن خلیل ابورشته، امیر حزبالتحریر، به سؤالات کاربران صفحه فیسبوک ایشان «فقهی») **
جواب سؤال
مورد تکلیف در زکات مال کودک و مجنون
خطاب به: Hamzeh Shihadeh
سؤال:
السلام علیکم، در کتاب «اصول فقه» جملهی زیر آمده است: (و گفته نمیشود که خداوند بر کودک و مجنون، زکات، نفقات و ضمانتها را واجب کرده است، پس آنها مکلف هستند؛ زیرا خداوند آنها را به برخی از احکام مکلف نموده است؛ چنین سخنی گفته نمیشود؛ زیرا این واجبات به فعل کودک و مجنون بستگی ندارد، بلکه به مال و ذمهی آنها تعلق دارد. مال و ذمهی آنها مورد تکلیف است. علاوه بر این، برداشته شدن قلم تکلیف (رفع قلم) با غایتی صریح مشخص شده است: «حتی یبلغ»، «حتی یفیق»؛ پس این بیانگر تعلیل است و علت آن خردسالی و فقدان عقل میباشد، و این موضوع ارتباطی به مال و ذمه ندارد، لذا استثنا نمیشود.) سؤال این است: اینکه مال و ذمهی او «محل تکلیف» است به چه معناست؟
جواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته
متنی که در سؤال خود ذکر کردید، کلماتش با هم تداخل پیدا کرده و چندان واضح نیست؛ متن صحیح آنگونه که در کتاب «الشخصیة الاسلامیة» جلد سوم، صفحه ۳۵ آمده، به شرح زیر است:
(و گفته نمیشود که خداوند بر کودک و مجنون، زکات، نفقات و ضمانتها را واجب کرده است، پس او در این صورت مکلف است؛ زیرا او را به برخی از احکام مکلف نموده است؛ چنین سخنی گفته نمیشود؛ زیرا این واجبات به فعل کودک و مجنون مربوط نیست، بلکه به مال و ذمهی او تعلق دارد. مال و ذمهی او محل تکلیف است. علاوه بر این، برداشته شدن قلم تکلیف با غایتی صریح مشخص شده است:
حَتَّى يَبْلُغَ
«تا اینکه به بلوغ برسد»
حَتَّى يُفِيقَ
«تا اینکه به هوش آید (بهبودی یابد)»
پس این بیانگر تعلیل است و علت آن خردسالی و فقدان عقل میباشد و این موضوع ارتباطی به مال و ذمه ندارد، لذا استثنا نمیشود.) پایان نقلقول.
منظور از اینکه مال و ذمهی او «محل تکلیف» است، این است که تکلیف به ذمه و مال او مرتبط شده و بر آنها واقع شده است، و به فعلِ کودک یا مجنون مرتبط نیست. وجوب زکات برای شخص بالغ و عاقل، تنها به مال و ذمهی او تعلق نمیگیرد، بلکه به «فعل» او نیز تعلق میگیرد؛ یعنی بر او واجب است که خود اقدام به خارج کردن زکات مالش کند (فعل پرداخت را انجام دهد) و اگر انجام ندهد، گناهکار میشود. اما بر کودک و مجنون واجب نیست که خود اقدام به پرداخت زکات کنند، زیرا آنها مکلف نیستند و شارع چیزی را بر آنها (به عنوان فعل) واجب نکرده است، بلکه زکات را تنها در مال و ذمهی آنها واجب نموده است؛ چرا که آنها دارای مال و ذمه (شخصیت حقوقی و مالی) هستند.
بنابراین، وجوب در اینجا مستقیماً بر خودِ زکات در مال و لزوم آن در ذمه متمرکز است، نه بر فعلِ کودک و مجنون. پس آنها مکلف به خارج کردن زکات نیستند، هرچند که زکات در مال و ذمهی آنها واجب است. کسی که زکات مال آنها را پرداخت میکند، ولیّ (سرپرست) آنها یا کسی است که جانشین اوست. اگر زکات پرداخت نشود، کودک و مجنون گناهکار نمیشوند چون مکلف نیستند، اما اگر کوتاهی صورت گیرد، گناه آن متوجه سرپرست و قیم آنها خواهد بود.
برادرتان عطاء بن خلیل ابورشته
رابط جواب در صفحه فیسبوک امیر: فیسبوک
رابط جواب در سایت امیر: سایت امیر
رابط جواب در صفحه گوگل پلاس امیر: گوگل پلاس