سلسله پاسخهای دانشمند جلیلالقدر عطاء بن خلیل ابو الرشته، امیر حزبالتحریر، به پرسشهای کاربران صفحه فیسبوک «فکری»
پاسخ به پرسش
به: Anis Tardaeh
پرسش:
السلام علیکم و رحمة الله و برکاته. شیخ جلیلالقدر و امیر فاضل ما، از خداوند برای شما سلامت و عافیت مسئلت دارم.
پرسش من این است: آیا حضرت عیسی علیهالسلام قومی داشتند، با وجود اینکه ایشان پدر نداشتند؟ همانطور که در کتاب نقد اندیشه غربی سرمایهداری صفحه ۱۳۸ آمده است؟
خداوند به شما پاداش خیر دهد و شما را با نصرت خویش یاری فرماید. انیس طرده - فلسطین.
پاسخ:
وعلیکم السلام و رحمة الله و برکاته،
موضعی که درباره آن پرسیدید، این گفته در کتاب نقد اندیشه غربی صفحه ۱۳۸ است که میگوید: «خالق سبحانه و تعالی چگونگی پیوند رابطه خود با مخلوق را تعیین نموده و پیامبرانی را به سوی بشریت فرستاده است؛ از جمله موسی علیهالسلام را به سوی قومش، عیسی علیهالسلام را به سوی قومش و محمد ﷺ را به سوی تمام مردم.» پایان سخن.
شما میپرسید که آیا درست است گفته شود عیسی علیهالسلام قومی دارد، در حالی که او پدر ندارد؟ و به آنچه در کتاب نقد اندیشه غربی سرمایهداری آمده (و عیسی علیهالسلام به سوی قومش) اشاره میکنید؛ گویی به نظر شما این سخن ناصحیح یا نامناسب است...!
برای دانستن پاسخ این پرسش، بگذارید به منابع زیر رجوع کنیم:
۱- لغت:
در لسان العرب (۱۲/ ۴۹۶) آمده است: «... و "القَوْم" به معنای جماعتی از مردان و زنان به طور کلی است، و گفته شده که مخصوص مردان است نه زنان... و قومِ هر مرد، پیروان و عشیره او هستند...» پایان سخن.
در القاموس المحیط (۳/ ۲۷۵): «القَوْم جماعتی از مردان و زنان با هم هستند، یا فقط مردان، و یا زنان نیز به تبعیت [از مردان] داخل آن میشوند... و استقام: یعنی اعتدال یافت. و قوّمته: آن را تعدیل کردم، پس او قویم و مستقیم است...»
در مختار الصحاح (ص: ۲۶۴): «ق و م؛ "القوم" مردان هستند نه زنان و از لفظ خود مفرد ندارد... خداوند تعالی فرموده است: ﴿لا يَسْخَرْ قومٌ من قوم﴾ و سپس فرموده: ﴿ولا نِساءٌ من نِساءٍ﴾. و چه بسا زنان نیز از باب تبعیت در آن داخل شوند، زیرا قومِ هر پیامبری، مردان و زنان هستند... و أقام الشیء یعنی آن را تداوم بخشید، و از آن است سخن خداوند تعالی: ﴿ویقیمون الصلاة﴾...»
بنابراین در لغت، «قوم» به معنای جماعت، یا جماعت مردان بدون زنان، یا پیروان و عشیره مرد است... شکّی نیست که عیسی علیهالسلام به سوی جماعتی از مردم، اعم از مردان و زنانشان یعنی بنیاسرائیل مبعوث شد. نسبت دادن قوم به عیسی علیهالسلام با تعبیر «قومش»، مستلزم آن نیست که حتماً پدرش از بنیاسرائیل باشد تا گفته شود آنها قوم او هستند؛ زیرا نسبت دادن به یک قوم لزوماً به معنای پیوند نسبی نیست، بلکه در ذکر «قومش» همین کافی است که او به سوی آنان مبعوث شده باشد، یعنی آنها جماعتی باشند که او مأمور به ابلاغ رسالت به آنان شده است.
پس «قوم» به معنای (عشیره مرد) تنها یکی از معانی کلمه «قوم» است، اما به معنای جماعت (نفر و گروه) و همچنین پیروان مرد نیز میباشد و این امر مستلزم قرابت نسبی میان آنان نیست...
۲- نصوص شرعی: ذکر «قوم» برای فرستاده خدا عیسی علیهالسلام در نصوص شرعی آشکار است:
- خداوند متعال میفرماید:
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ
«ما هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم تا [حقایق را] برای آنها بیان کند.» (ابراهیم: ۴)
شکّی نیست که عیسی علیهالسلام به سوی قومش که همان بنیاسرائیل بودند فرستاده شد؛ چنانکه خداوند متعال میفرماید:
وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللهِ إِلَيْكُمْ
«و هنگامی که عیسی بن مریم گفت: ای بنیاسرائیل! من فرستاده خدا به سوی شما هستم.» (صف: ۶)
بنابراین، طبق این دو آیه، قوم عیسی علیهالسلام همان بنیاسرائیل هستند.
- بخاری در صحیح خود از جابر بن عبدالله روایت کرده است که پیامبر ﷺ فرمودند:
أُعْطِيتُ خَمْساً لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ وَجُعِلَتْ لِي الْأَرْضُ مَسْجِداً وَطَهُوراً فَأَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِي أَدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ فَلْيُصَلِّ وَأُحِلَّتْ لِي الْمَغَانِمُ وَلَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَأُعْطِيتُ الشَّفَاعَةَ وَكَانَ النَّبِيُّ يُبْعَثُ إِلَى قَوْمِهِ خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً
«به من پنج چیز داده شده است که به هیچکس پیش از من داده نشده بود: با رعب و وحشت [در دل دشمن] از فاصله یک ماه راه یاری شدم؛ زمین برای من سجدهگاه و پاککننده قرار داده شد، پس هر مردی از امت من که وقت نماز بر او فرا رسید، باید نماز بگزارد؛ غنائم برای من حلال شد در حالی که برای هیچکس پیش از من حلال نبود؛ شفاعت به من عطا شد؛ و هر پیامبری تنها به سوی قوم خود مبعوث میشد، اما من به سوی تمامی مردم مبعوث گشتهام.»
این فرموده ایشان ﷺ که: «هر پیامبری تنها به سوی قوم خود مبعوث میشد»، بدون شک شامل عیسی علیهالسلام نیز میشود؛ زیرا او به سوی بنیاسرائیل مبعوث شد، پس آنان طبق این حدیث، قوم او هستند.
- از عرباض بن ساریه سلمی روایت است که گفت: شنیدم رسول خدا ﷺ میفرمود:
إنِّي عَبْدُ اللَّهِ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَخَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَإِنَّ آدَمَ لَمُنْجَدِلٌ فِي طِينَتِهِ وَسأُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِ ذَلِكَ دَعْوَةِ أَبِي إِبْرَاهِيمَ وَبِشَارَةِ عِيسَى قَوْمَهُ وَرُؤْيَا أُمِّي الَّتِي رَأَتْ أَنَّهُ خَرَجَ مِنْهَا نُورٌ أَضَاءَتْ لَهُ قُصُورُ الشَّامِ
«من در امالکتاب نزد خداوند، خاتم پیامبران بودم، آن زمان که آدم هنوز در میان گل خود شکل نگرفته بود؛ و شما را از تأویل آن آگاه میکنم: [من] دعای پدرم ابراهیم، و مژده عیسی به قومش، و رؤیای مادرم هستم که دید نوری از او خارج شد که کاخهای شام از آن روشن گشت.»
این حدیث را احمد در مسند و حاکم در مستدرک روایت کردهاند و حاکم گفته است: «این حدیثی صحیحالاسناد است...». در این حدیث پیامبر ﷺ صراحتاً به قوم عیسی علیهالسلام اشاره کرده و آنان را به او نسبت میدهند، آنجا که میفرمایند: «و مژده عیسی به قومش»؛ که این اشارهای است به سخن خداوند متعال:
وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَابَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ
«و [یاد کن] هنگامی را که عیسی پسر مریم گفت: ای بنیاسرائیل! من فرستاده خدا به سوی شما هستم، در حالی که تورات را که پیش از من بوده تصدیق میکنم و به پیامبری که بعد از من میآید و نامش احمد است مژده میدهم. پس چون برای آنان دلایل روشن آورد، گفتند: این جادویی آشکار است.» (صف: ۶)
- در کتاب دلائل النبوة بیهقی (۵/ ۱۷) از حاطب بن ابیبلتعه روایت شده است که گفت: رسول خدا ﷺ مرا به سوی مقوقس پادشاه اسکندریه فرستاد. حاطب میگوید: من با نامه رسول خدا ﷺ بر او درود فرستادم، او مرا در منزل خود جای داد و نزد او ماندم. سپس مرا خواست در حالی که اسقفهای خود را جمع کرده بود و گفت: من با تو سخنی میگویم و دوست دارم آن را از من بفهمی. حاطب میگوید: گفتم بفرما. مقوقس گفت: از صاحبت (پیامبر) به من خبر بده، آیا او پیامبر نیست؟ گفتم: آری، او فرستاده خداست. گفت: پس چرا وقتی چنین بود، بر قومش آن زمان که او را از شهرش بیرون کردند، دعا نکرد تا نابود شوند؟ حاطب میگوید: گفتم: عیسی بن مریم، آیا گواهی نمیدهی که او فرستاده خداست؟ پس چرا آن زمان که قومش او را گرفتند و خواستند بر او غلبه کنند (او را بکشند)، بر آنان دعا نکرد تا خداوند نابودشان کند، تا اینکه خداوند او را به سوی خود در آسمان دنیا بالا برد؟ مقوقس گفت: تو حکیمی هستی که از نزد حکیمی آمدهای...
این حاطب بن ابیبلتعه، فرستاده رسول خدا ﷺ است که در جریان مناظره با مقوقس درباره عیسی علیهالسلام میگوید: «پس چرا آن زمان که قومش او را گرفتند و خواستند بر او غلبه کنند...»
۳- بدین ترتیب، در لغت هیچ مانعی برای نسبت دادن قوم بنیاسرائیل به عیسی علیهالسلام با گفتن «و عیسی علیهالسلام به سوی قومش» وجود ندارد؛ زیرا آنان جماعتی هستند که او به سویشان مبعوث شده است. و همانطور که در معنای لغوی در بالا توضیح دادیم، نداشتن پدر مانع از این نسبت نمیشود...
قرآن کریم نیز با این آیه اشاره میکند که عیسی علیهالسلام قومی داشته است: ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ﴾... پس عیسی علیهالسلام پیامبری است که به سوی بنیاسرائیل فرستاده شد و آنان قوم او هستند...
رسول خدا ﷺ نیز سخنی میگویند که مستلزم وجود قوم برای عیسی علیهالسلام است: «هر پیامبری تنها به سوی قوم خود مبعوث میشد و من به سوی تمام مردم مبعوث گشتهام». بلکه ایشان ﷺ صراحتاً قوم را به عیسی علیهالسلام نسبت داده و میفرمایند: «و مژده عیسی به قومش»...
همچنین فرستاده رسول خدا ﷺ به سوی مقوقس در مناظره با او درباره عیسی علیهالسلام میگوید: «پس چرا آن زمان که قومش او را گرفتند»...
۴- بنا بر آنچه گفته شد، مطلبی که در کتاب نقد اندیشه غربی سرمایهداری آمده که میگوید (و عیسی علیهالسلام به سوی قومش)، سخنی صحیح و استوار است.
امیدوارم که موضوع روشن شده باشد.
برادرتان عطاء بن خلیل ابو الرشته
۱۳ ذوالقعده ۱۴۴۴ هـ برابر با ۲۰۲۳/۰۶/۰۲ م
لینک پاسخ در صفحه فیسبوک امیر (حفظه الله): فیسبوک