سلسله پاسخهای عالم جلیلالقدر، شیخ عطا بن خلیل ابوالرشته، امیر حزبالتحریر، به پرسشهای کاربران صفحهی فیسبوک ایشان تحت عنوان «فقهی»
الحمد لله و الصلاة و السلام علی رسول الله و علی آله و صحبه و من والاه، و بعد:
خطاب به برادرانی که در صفحهی ما دربارهی رؤیت هلال و محاسبات نجومی پرسشهایی ارسال کردهاند...
السلام علیکم و رحمة الله و برکاته،
پرسشهای شما را در مورد رؤیت و محاسبات نجومی ملاحظه کردم؛ ما بارها در این باره مطالبی صادر کردهایم، اما اشکالی ندارد، دوباره برای توضیح و تأکید بیشتر مطالبی را بیان میکنم و امیدوارم برادران با آرامش و دقتنظر در آن تدبر کنند. با توکل به الله سبحانه و تعالی میگویم:
۱- ای برادران، ما محاسبات نجومی را در این موضوع دخالت نمیدهیم؛ زیرا نص شرعی تنها بر رؤیت (دیدن) تکیه دارد و ما بر اساس آن روزه گرفته یا افطار میکنیم. پس اگر در شامگاه بیست و نهم ماه رمضان ماه را ندیدیم، عده را سی روز کامل میکنیم، حتی اگر بر اساس محاسبات نجومی هلال موجود باشد اما ابر یا شرایط جوی مانع دیدن آن شود. ملاک، رؤیت است زیرا نص بر «دیدن» تأکید دارد، نه بر «پدیده کیهانی». به حدیث رسول الله ﷺ که بخاری روایت کرده بنگرید: از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر ﷺ (یا ابوالقاسم ﷺ) فرمودند:
صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غُبِّيَ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا عِدَّةَ شَعْبَانَ ثَلَاثِينَ
«با دیدن آن [هلال] روزه بگیرید و با دیدن آن افطار کنید، و اگر بر شما پوشیده ماند، عده شعبان را سی روز کامل کنید.»
و همچنین آنچه احمد روایت کرده است: از ابوهریره شنیدم که میگفت رسول الله ﷺ فرمودند:
لَا تَصُومُوا حَتَّى تَرَوْا الْهِلَالَ وَلَا تُفْطِرُوا حَتَّى تَرَوْا الْهِلَالَ، وَقَالَ: صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غَبِيَ عَلَيْكُمْ فَعُدُّوا ثَلَاثِينَ
«روزه نگیرید تا هلال را ببینید و افطار نکنید تا هلال را ببینید؛ و فرمود: با دیدن آن روزه بگیرید و با دیدن آن افطار کنید، و اگر بر شما پوشیده ماند، سی روز بشمارید.»
بنابراین، اگر مثلاً ابر مانع شود و مسلمانان ماه را نبینند، در حالی که در حقیقت بر اساس محاسبات نجومی پشت ابر موجود باشد، ما بر این اساس افطار نمیکنیم، بلکه واجب است روز سیام را روزه بگیریم چون آن را ندیدهایم. تکرار میکنم، به این پاره از حدیث بنگرید: «اگر بر شما پوشیده ماند، عده شعبان را سی روز کامل کنید»، در حالی که بر اساس محاسبات نجومی ماه وجود دارد.
۲- ما میدانیم که با محاسبات نجومی میتوان به ثانیه دانست که چه زمانی مقارنه رخ میدهد، چه زمانی هلال متولد میشود، چه زمانی غروب میکند و چند دقیقه پس از غروب خورشید در آسمان میماند... اما نص شرعی بر «پدیده کیهانی» وضع نشده، بلکه بر «رؤیت» وضع شده است. برای مثال به اوقات نماز بنگرید؛ میبینید که نص بر پدیده کیهانی ذکر شده و منحصر به رؤیت بصری نیست:
أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ
«نماز را به هنگام زوال خورشید برپا دار.» (سوره اسراء: ۷۸)
إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَصَلُّوا
«هرگاه خورشید از زوال گذشت، نماز بگزارید.»
پس نماز متوقف بر «وقت» است؛ به هر وسیلهای که از وقت اطمینان حاصل کنید، نماز میخوانید. اگر به خورشید نگاه کنید تا وقت زوال را ببینید یا به سایه بنگرید تا سایهی هر چیز را هماندازهی خودش یا دو برابرش (همانطور که در احادیث اوقات نماز آمده) ببینید و به این ترتیب اطمینان یابید، نماز صحیح است. و اگر چنین نکنید بلکه از طریق محاسبات نجومی بدانید که وقت زوال فلان ساعت است و بدون اینکه بیرون بروید تا خورشید یا سایه را ببینید، به ساعت خود نگاه کنید، باز هم نماز صحیح است؛ یعنی از هر راهی که وقت را احراز کنید کفایت میکند. چرا؟ چون الله سبحانه از شما خواسته که با فرا رسیدن وقت نماز بخوانید و راه احراز دخول وقت را بدون تعیین شیوهای خاص، به خودتان واگذار کرده است. همانطور که میبینید، اگر زوال را با چشم درک کنید نماز میخوانید و اگر با ساعت محاسبه کنید باز هم نماز میخوانید؛ یعنی اینجا (هم با رؤیت و هم با محاسبات) نماز میگزارید چون نص بر خودِ پدیده کیهانی (وقت) است... و این با نص شرعیِ روزه و فطر که بر «رؤیت» تأکید دارد، متفاوت است.
۳- اما اینکه ممکن است شاهد دچار اشتباه شود و شهادت دهد که ماه را دیده در حالی که چیز دیگری را دیده است، این وظیفهی قاضی یا صاحب صلاحیت در اعلام آغاز و پایان ماه است؛ او باید از شهود و تعداد آنها تحقیق کند و هرچه تعداد بیشتر باشد اطمینان بیشتر میشود. همچنین باید از سلامت بینایی شاهد، جهت قوس هلال، مدت توقف آن پس از غروب، مکانی که در آن دیده شده و اینکه آیا شاهد مسلمان است یا فاسق و غیره اطمینان حاصل کند. محمد بن عبدالعزیز بن ابی رزمه از فضل بن موسی از سفیان از سماک از عکرمه از ابن عباس روایت کرده که گفت: اعرابیای نزد پیامبر ﷺ آمد و گفت:
فَقَالَ رَأَيْتُ الْهِلَالَ فَقَالَ أَتَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ قَالَ نَعَمْ فَنَادَى النَّبِيُّ ﷺ أَنْ صُومُوا
«گفت: من هلال را دیدم. پیامبر ﷺ فرمود: آیا گواهی میدهی که معبودی جز الله نیست و محمد بنده و فرستاده اوست؟ گفت: بله. پس پیامبر ﷺ ندا داد که روزه بگیرید.» (سنن نسائی)
به این ترتیب از شاهد تحقیق میشود، اما بدون وارد کردن محاسبات نجومی در موضوع؛ یعنی به او نمیگوید: محاسبات نجومی میگوید هلال پشت ابر است یا نیست. زیرا دخالت دادن محاسبات نجومی در این مسئله، خلاف آن چیزی است که در حدیث رسول الله ﷺ آمده است: «با دیدن آن روزه بگیرید و با دیدن آن افطار کنید، و اگر بر شما پوشیده ماند، سی روز بشمارید.» نص صریح است که باید ماه را سی روز کامل کرد، حتی اگر بر اساس محاسبات پشت ابر باشد اما دیده نشود.
۴- اما در مورد پرسشگر که میگوید: (رسول الله ﷺ میفرماید: «ما امتی درسناخوانده هستیم، نه مینویسیم و نه حساب میکنیم، ماه اینچنین و اینچنین است؛ یعنی گاهی بیست و نه روز و گاهی سی روز.» (بخاری)؛ آیا از این حدیث به طریق «مفهوم مخالف» فهمیده نمیشود که ما چون نمیتوانستیم بنویسیم و حساب کنیم به رؤیت عمل کردیم، پس اگر حساب کردن را آموختیم به محاسبات نجومی عمل کنیم؟)، این فهم نادرست و سخنی مردود است، همانطور که در علم اصول مشخص شده است؛ زیرا این مفهوم، «معطل» (غیرقابل استناد) است؛ چرا که توصیف «امیت» (درسناخوانده بودن) از باب «بیان وضع غالب» آمده است، زیرا اعراب در آن زمان غالباً بی سواد بودند. علاوه بر این، این مفهوم با «منطوق» (صریح متن) نصوص دیگر باطل شده است، از جمله حدیث:
فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثَلَاثِينَ
«پس اگر بر شما پوشیده ماند، عده را سی روز کامل کنید.» (بخاری)
در اینجا هیچ قیدی ذکر نشده است؛ یعنی اگر رؤیت هلال به دلیل ابر یا باران یا هر علت دیگری ممکن نباشد، حکم شرعی با کامل کردن سی روز ماه تعیین شده است، حتی اگر هلال طلوع کرده باشد اما ابر مانع دیدن آن شود. بنابر این، به منطوق حدیث عمل میشود و مفهوم مخالف کنار گذاشته میشود. به عبارتی، مفهوم مخالف در اینجا به دو دلیل معطل است: اول اینکه از باب بیان وضع غالب است، و دوم اینکه منطوقِ نص دیگری با آن مفهوم مخالفت دارد.
این مسئله در شروط عمل به مفهوم در موارد متعددی رخ میدهد؛ یعنی اگر وصف از باب بیان وضع غالب باشد یا نصی دیگر با منطوق خود آن را باطل کند، مفهوم معطل میشود. مانند آیه:
وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ
«و فرزندان خود را از ترس فقر نکشید.» (سوره اسراء: ۳۱)
در اینجا «ترس از فقر» وصفی مفهومدار است، اما چون از باب بیان وضع غالب آمده (چون آنها فرزندانشان را از ترس فقر میکشتند) و همچنین این مفهوم با نص دیگری باطل شده است:
وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ
«و هر کس مؤمنی را به عمد بکشد، کیفرش دوزخ است.» (سوره نساء: ۹۳)
لذا این مفهوم معطل میشود؛ یعنی گفته نمیشود که فقط کشتن فرزندان از ترس فقر حرام است و اگر کسی از روی ثروت فرزندش را بکشد حلال است! بلکه در هر دو حالت، چه فقر و چه ثروت، حرام است. همچنین آیه:
لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافاً مُضَاعَفَةً
«ربا را با سود چندین برابر نخورید.» (سوره آلعمران: ۱۳۰)
توصیف «چندین برابر» نیز از باب بیان وضع غالب است چون آنها ربا را با سودهای کلان میخوردند، و سپس این مفهوم با نص دیگری باطل شد:
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
«و الله بیع را حلال و ربا را حرام کرده است.» (سوره بقره: ۲۷۵)
بنابراین این مفهوم معطل میشود و نمیتوان گفت که فقط ربای زیاد حرام است و ربای اندک جایز است! بلکه ربا به هر مقداری که باشد حرام است، چون مفهوم «چندین برابر» همانطور که گفتیم معطل است.
به این ترتیب، مفهوم واژهی «امیت» همانطور که تبیین کردیم معطل است؛ یعنی اگر رؤیت هلال به دلیل ابر یا باران میسر نشد، واجب است که عدهی ماه سی روز کامل شود، چه حساب کردن بلد باشیم و چه نباشیم.
۵- در مورد عید فطر امسال، اگر ملاحظه کرده باشید ما در اعلام آن کمی تأخیر داشتیم و دلیل آن تحقیق و اطمینان از این موضوع بود؛ چرا که گواهیهای مختلفی دربارهی رؤیت وجود داشت:
الف- افغانستان، مالی و نیجر پس از غروب آفتاب شنبه ۲۰۲۲/۴/۳۰ اعلام رؤیت کردند و در نتیجه یکشنبه ۱ می ۲۰۲۲ را اول شوال ۱۴۴۳ و عید اعلام نمودند.
ب- حدود ۲۱ کشور عربی اعلام کردند که رؤیت در غروب شنبه ثابت نشده است، لذا یکشنبه را متمم ماه رمضان و دوشنبه ۲۰۲۲/۵/۲ را عید دانستند.
ج- چهار کشور بر اساس تقویم خود، روز شنبه را بیست و هشتم رمضان میدانستند، لذا شامگاه شنبه به دنبال رؤیت نبودند بلکه روز بعد (یکشنبه) استهلال کردند و چون ماه را ندیدند، دوشنبه را متمم رمضان و سهشنبه ۲۰۲۲/۵/۳ را عید اعلام کردند؛ این کشورها عبارتند از: هند، بنگلادش، ایران و پاکستان.
۶- در اینجا لازم بود کسانی را که ماه را دیدهاند پیگیری کنیم، زیرا «کسی که دیده، بر کسی که ندیده حجت است» و تثبیت رؤیت باید همانطور که در نصوص شرعی آمده، بدون وارد کردن محاسبات نجومی در موضوع باشد؛ زیرا حدیث رسول الله ﷺ در این باره صریح است که میفرماید: «اگر بر شما پوشیده ماند، سی روز بشمارید». و از آنجا که مالی و نیجر در غربِ افغانستان هستند، اگر رؤیت در افغانستان ثابت شود، به طریق اولی در مالی و نیجر نیز ثابت است. از این رو، تحقیق را از افغانستان آغاز کردیم و رؤیت اعلام شده در این سه کشور به این شرح بود:
الف- نیجر ثبوت رؤیت هلال شوال را پس از غروب شنبه در اقلیم دیفا، طاوا، مرادی و همچنین در شهر زندر اعلام کرد.
ب- دادگاه عالی افغانستان شامگاه شنبه اعلام کرد که روز یکشنبه ۱ می، اولین روز عید فطر ۲۰۲۲ در این کشور است. طبق اخبار رسیده از آن کشور، رؤیت در ولایات (غور، غزنی، قندهار، فراه) صورت گرفته و ۲۷ گواهی صحیح نزد کمیتههای ولایتی به ثبت رسیده بود.
ج- کشور مالی نیز ثبوت رؤیت هلال شوال را در شامگاه شنبه در دو منطقه توسط ۸ شاهد اعلام کرد.
یعنی رؤیت توسط حدود ۳۹ شاهد در مکانهای مختلف صورت گرفته بود... ما نهایت تلاش خود را برای تحقیق، به ویژه در مورد افغانستان، به کار بستیم؛ زیرا مالی و نیجر در غرب هستند و اگر رؤیت در افغانستان درست باشد، قطعاً در مالی و نیجر نیز درست است... ما به رسانهها و حتی آنچه از معتمدین در ولایات رسیده بود بسنده نکردیم، بلکه با بخش رسانهای در افغانستان و همچنین با برخی برادران افغان در اروپا تماس گرفتیم تا با آشنایان خود در افغانستان برای اطمینان از موضوع تماس بگیرند، تا اینکه اطمینان نسبت به ثبوت رؤیت برای ما حاصل شد و آن را در حدود ساعت ۱۲ شب به وقت مدینه اعلام کردیم.
۷- اما اینکه چرا مسلمانان در رؤیت اختلاف دارند؟ پاسخ ساده و روشن است:
الف- اختلاف به دلیل عدم پیروی از حکم شرعی است، با وجود اینکه بسیار واضح است! رسول الله ﷺ وجوب پیروی از رؤیت را برای ما تبیین کرده و با این گفته بر آن تأکید ورزیده است: «اگر بر شما پوشیده ماند، سی روز بشمارید». از این سخن به وضوح برمیآید که محاسبات نجومی از اعتبار ساقط است؛ زیرا نص واجب کرده که اگر هلال دیده نشد (چون ابر مانع شده)، ماه سی روز کامل شود، حتی اگر پشت ابر موجود باشد و محاسبات نجومی وجود آن را ثابت کند. با این حال، عمل به آن جایز نیست بلکه باید طبق احادیث رسول الله ﷺ ماه را سی روز کامل کرد:
صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ، وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ، فَإِنْ غُبيَ عَلَيْكُمْ فَعُدُّوا ثَلَاثِينَ
«با دیدن آن روزه بگیرید و با دیدن آن افطار کنید، و اگر بر شما پوشیده ماند، سی روز بشمارید.»
و فرمود ﷺ:
لَا تُقَدِّمُوا الشَّهْرَ حَتَّى تَرَوْا الْهِلَالَ أَوْ تُكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثُمَّ صُومُوا حَتَّى تَرَوْا الْهِلَالَ أَوْ تُكْمِلُوا الْعِدَّةَ
«پیش از دیدن هلال، ماه [جدید] را آغاز نکنید تا هلال را ببینید یا عده را کامل کنید، سپس روزه بگیرید تا هلال را ببینید یا عده را کامل کنید.» (روایت ابوداوود)
و فرمود ﷺ:
إِذَا رَأَيْتُمْ الْهِلَالَ فَصُومُوا وَإِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَأَفْطِرُوا فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَصُومُوا ثَلَاثِينَ يَوْماً
«هرگاه هلال را دیدید روزه بگیرید و هرگاه آن را دیدید افطار کنید، و اگر بر شما پوشیده ماند، سی روز روزه بگیرید.» (روایت مسلم)
احادیث در این باره بسیار است و همگی دلالت بر این دارند که ملاک، رؤیت هلال یا کامل کردن عده است. مقصود این احادیث این نیست که تکتک افراد باید خودشان هلال را ببینند، بلکه مراد، گواهیِ بینهی عادل است؛ از ابن عمر رضی الله عنهما روایت شده که گفت:
تَرَاءَى النَّاسُ الْهِلَالَ فَأَخْبَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنِّي رَأَيْتُهُ فَصَامَهُ وَأَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِصِيَامِهِ
«مردم برای دیدن هلال جمع شدند، من به رسول الله ﷺ خبر دادم که آن را دیدهام، پس ایشان روزه گرفت و به مردم دستور داد روزه بگیرند.» (روایت ابوداوود)
ب- اما دلیل دوم این است که مسلمانان خلافت ندارند و حاکم واحدی ندارند که بدون تفرقه، اختلاف را از میان بردارد. با تدبر در حدیث رسول الله ﷺ این موضوع روشن میشود؛ احمد در مسند خود روایت کرده که: عدهای از انصار از اصحاب رسول الله ﷺ برایم نقل کردند که:
غُمَّ عَلَيْنَا هِلَالُ شَوَّالٍ فَأَصْبَحْنَا صِيَاماً فَجَاءَ رَكْبٌ مِنْ آخِرِ النَّهَارِ فَشَهِدُوا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُمْ رَأَوْا الْهِلَالَ بِالْأَمْسِ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُفْطِرُوا مِنْ يَوْمِهِمْ وَأَنْ يَخْرُجُوا لِعِيدِهِمْ مِنَ الْغَدِ
«هلال شوال بر ما پوشیده ماند و ما روزهدار بودیم. در اواخر روز، کاروانی آمد و نزد رسول الله ﷺ شهادت دادند که دیروز هلال را دیدهاند. پس رسول الله ﷺ دستور داد که در همان روز افطار کنند و فردا برای عیدشان خارج شوند.» (مسند احمد)
با وجود دشواری ارتباط میان روستاها و شهرها در آن زمان، مشکل به این صورت حل شد که پیامبر ﷺ به مسلمانان در مدینه دستور داد افطار کنند چون هلال در بادیه دیده شده بود، و سپس دستور داد فردا نماز عید بخوانند چون وفدِ بادیه زمانی به مدینه رسیدند که وقت نماز عیدِ آن روز گذشته بود. این در حالی بود که انتقال اخبار از شهری به شهر دیگر زمان زیادی میبرد؛ پس امروزه که خبر با سرعتی بینهایت منتقل میشود چگونه است؟ اگر مسلمانان خلیفه و دولت واحدی داشتند، برادرانه در کنار هم بودند؛ به ویژه اینکه «تبنی» (پذیرش رسمی یک رأی فقهی) در هر آنچه مایه تجمع و وحدت مسلمانان است، امری است که اسلام بر دولت، حزب و فرد (بسته به جایگاه شرعی) واجب کرده است. تبنیِ رأی شرعی که مسلمانان را متحد کند، جایگاه عظیمی در اسلام دارد.
این دو مورد (عمل به حکم شرعی و وجود خلافت) مواردی هستند که اختلاف را از بین میبرند و بر مسلمانان واجب است که برای تحقق آنها نهایت تلاش خود را به کار بندند تا دوباره بهترین امتی باشند که برای مردم ظاهر شده است، همانطور که الله در کتاب محکم خود فرموده است:
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ
«شما بهترین امتی بودید که برای مردم پدیدار شدهاید؛ به کار پسندیده فرمان میدهید و از کار ناپسند باز میدارید و به الله ایمان دارید.» (سوره آلعمران: ۱۱۰)
در پایان، از الله سبحانه میخواهم که همهی مسلمانان را به خیر و صلاحشان هدایت کند، آنان را با عزتِ اسلام سرافراز گرداند و دولتشان را پس از غیبتی طولانی برپا دارد، تا دیگر در طاعت پروردگارشان دچار اختلاف نشوند بلکه همانگونه باشند که سبحانه فرموده است:
فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ
«پس با نعمت و فضلی از جانب الله [از میدان نبرد] بازگشتند، در حالی که هیچ آسیبی به آنان نرسیده بود و همچنان جویای خشنودی الله بودند و الله دارای بخشش بیکران است.» (سوره آلعمران: ۱۷۴)
طاعات و عبادات شما قبول باشد. و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته.
برادر شما، عطا بن خلیل ابوالرشته ۱۰ شوال ۱۴۴۳ هـ مطابق با ۲۰۲۲/۰۵/۱۰ م