بسم الله الرحمن الرحيم
سلسله پاسخهای عالم جلیلالقدر، شیخ عطا بن خلیل ابوالرشته، امیر حزبالتحریر، به پرسشهای کاربران صفحهی فیسبوک ایشان تحت عنوان «فقهی»
خطاب به Mutaz Qawasmi
پرسش:
شیخ بزرگوار ما.. السلام علیکم و رحمة الله و برکاته، خداوند به شما برکت دهد و به دست شما گشایش ایجاد کند. سؤالی در مورد موضوع قضا و قدر در کتاب «شخصیت اسلامی» جلد اول دارم.
هنگام سخن گفتن از افعالی که در دایرهی حاکم بر انسان (دایرهای که خارج از اراده اوست) رخ میدهد، در بخشی که نظام هستی مستقیماً آن را ایجاب نمیکند، در صفحه ۹۴ پس از ذکر مثالهایی آمده است: «و از این روی، [انسان] بر آنها پاداش داده نمیشود و مجازات نمیگردد.»
چگونه میتوان میان این عبارت و احادیثی که ذکر میکنند شخصِ دارای بیماری شکمی، غرقشده و کسی که زیر آوار مانده از شهدا (شهدای آخرت) هستند، یعنی پاداش میگیرند و اجر بزرگی دارند، جمع کرد؟ در حالی که این اتفاقات بدون ارادهی آنها بر ایشان واقع شده است. خداوند به شما برکت دهد. ابوحمدی – فلسطین.
پاسخ:
وعلیکم السلام و رحمة الله و برکاته،
برادر گرامی، موضوع دربارهی استحقاقِ پاداش و مجازات برای افعال اختیاری است؛ یعنی افعالی که در دایرهی تحت تسلط انسان (دایرهی اختیار) انجام میشوند، محل پاداش و مجازات هستند. پس اگر حرامی مرتکب شود مجازات میگردد و اگر واجبی را انجام دهد، به اذن خداوند پاداش میگیرد.
اما افعالی که در دایرهی حاکم بر انسان رخ میدهند – یعنی آنچه به اجبار بر او واقع میشود – این افعال را انسان به اختیار خود انجام نداده است، بنابراین محل استحقاقِ پاداش یا مجازات نیستند؛ زیرا انسان در انجام آنها نقشی نداشته است.
اما اینکه خداوند سبحان به خاطر وقوع حادثهای بدون اختیارِ انسان، کرامتی را به او تفضل نماید، موضوع دیگری است. این از باب استحقاقِ [حقِ کسب شده] پاداش و مجازات نیست، بلکه رحمت و فضلی از جانب خداوند سبحان است... مسأله اینگونه است.
بر این اساس، اینکه فرد دارای بیماری شکمی، طاعونزده و... از سوی خداوند سبحان شهید محسوب شدهاند، به این معنا نیست که آنها عمل اختیاری برای تقرب به خداوند انجام دادهاند و به خاطر آن مستحق پاداش شدهاند؛ یعنی این از بابِ کلام رسولالله ﷺ نیست که فرمودند:
الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِ مِائَةِ ضِعْفٍ وَالسَّيِّئَةُ بِمِثْلِهَا إِلَّا أَنْ يَتَجَاوَذَ اللَّهُ عَنْهَا
«کار نیک ده برابر پاداش دارد تا هفتصد برابر، و کار بد همانند آن [مجازات دارد]، مگر آنکه خداوند از آن درگذرد.» (به روایت بخاری)
بلکه این یک کرامت و فضل از جانب خداوند است.
امیدوارم این توضیح کافی باشد. خداوند داناتر و حکیمتر است.
برادر شما، عطا بن خلیل ابوالرشته
۱۶ رمضان ۱۴۴۱ هـ مطابق با ۲۰۲۰/۰۵/۰۹ م
لینک پاسخ در صفحه فیسبوک امیر (حفظه الله): فیسبوک
لینک پاسخ در سایت امیر (حفظه الله): وبسایت