(سلسله پاسخهای عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته، امیر حزبالتحریر، به پرسشهای کاربران صفحهاش در فیسبوک)
به: Adhipati-Yudhistira Indradiningrat
پرسش:
السلام علیکم و رحمة الله و برکاته،
محضر عالم بزرگوار، عطاء بن خلیل ابو الرشته، که خداوند ایشان را حفظ و سرپرستی نماید.
آیا میتوانید توضیحی در مورد واقعیت اتانول از دیدگاه اسلام ارائه دهید؟ آیا خود این ماده خمر (شراب) محسوب میشود و به همین دلیل حرام است، صرفنظر از اینکه به تنهایی استفاده شود یا در یک محلول باشد، و صرفنظر از مقدار آن (در محلولهایی مانند نوشیدنیها، عطرها و غیره)؟ پوزش میخواهم، یک مورد دیگر؛ لطفاً واقعیت اتانول موجود در میوهها را نیز توضیح دهید. بارک الله فیکم.
ترجمه پرسش:
السلام علیکم و رحمة الله و برکاته
حضور عالم جلیلالقدر عطاء بن خلیل ابو الرشته، حفظه الله و رعاه
آیا میتوانید توضیحی درباره واقعیت اتانول از دیدگاه اسلام بدهید؟ آیا خود آن خمر محسوب میشود و از این رو حرام است، بدون توجه به اینکه به تنهایی به کار رود یا در یک محلول باشد، و بدون در نظر گرفتن مقدار آن (در محلولهایی مانند نوشیدنیها، عطرها و غیره)؟ معذرت میخواهم، موضوع دیگری هم هست، امیدوارم واقعیت اتانول موجود در میوهها را نیز روشن کنید. بارک الله فیکم.
پاسخ:
و علیکم السلام و رحمة الله و برکاته:
همانطور که از متخصصان علوم الکل مطلع شدم، الکل بر دو نوع است: الکل اتیلیک و الکل متیلیک؛ پس اگر نام مذکور در سؤال یعنی «اتانول» همان الکل اتیلیک باشد، پاسخ شما به شرح زیر است:
۱- نوعی از الکل، متیلیک نامیده میشود. به من گفته شده که این نوع مستکننده نیست اما سمی و کشنده است. الکل سوخت (اسپیرت) از نوع متیلیک است که از خاکاره و مواد دیگر گرفته میشود و نوشیدن آن باعث نابینایی و مرگ در عرض چند روز میشود. بر این اساس، الکل متیلیک «خمر» نیست و حکم خمر را از جهت نجاست و حرمت ندارد، مگر از جهت استعمال آن به عنوان «سم» که طبق قاعده «ضرر» عمل میشود. ابن ماجه از عباده بن صامت روایت کرده است:
لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ
«ضرر رساندن (به خود) و ضرر رساندن (به دیگران) در اسلام وجود ندارد.» (سنن ابن ماجه)
۲- نوع دیگر، اتیلیک نامیده میشود که در نوشیدنیهای مستکننده تخمیری یا تقطیری استفاده میشود. الکل طبی (اسپیرت طبی) از این نوع است. همچنین الکل اتیلیک در صنعت نیز کاربرد دارد؛ به عنوان نگهدارنده برخی مواد، ماده رطوبتگیر، حلال برخی قلیاها و چربیها، ضد یخ، حلال برخی داروها، حلال مواد معطر مانند ادکلنها و عطرها استفاده میشود و در صنایع نجاری نیز کاربرد دارد. این استعمالات بر سه قسم است:
الف- قسمی که در آن الکل فقط به عنوان حلال یا افزودنی به برخی مواد به کار میرود؛ این استعمال ماهیت و ویژگیهای الکل را از بین نمیبرد، بلکه ترکیب و خاصیت مستکنندگی آن به همان حال باقی میماند. استفاده از این قسم مطلقاً حرام است. به عنوان مثال «کلونیا» (ادکلن)؛ استفاده از کلونیا جایز نیست و نجس باقی میماند، زیرا نجاست با آن مخلوط شده و الکل مستکننده در آن به حال خود باقی مانده است. پس اینها موادی مخلوط با خمر هستند و خمر نجس است. دلیل آن حدیث خشنی است:
دارقطنی از خشنی روایت کرده که گفت: گفتم ای رسول خدا، ما با مشرکان معاشرت داریم و دیگ و ظرفی جز ظرفهای آنها نداریم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
اسْتَغْنُوا عَنْهَا مَا اسْتَطَعْتُمْ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَارْحَضُوهَا بِالْمَاءِ فَإِنَّ الْمَاءَ طَهُورُهَا ثُمَّ اطْبُخُوا فِيهَا
«تا حد امکان از آنها بینیازی جویید، و اگر (ظرف دیگری) نیافتید، آنها را با آب بشویید؛ زیرا آب پاککننده آنهاست، سپس در آنها غذا بپزید.»
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید: «فَإِنَّ الْمَاءَ طَهُورُهَا»؛ یعنی آن ظرفها به دلیل ریختن خمر در آنها نجس شده بودند و پس از شستن پاک شدند. این دلیلی بر نجس بودن خمر است. سؤال درباره آن ظرفهایی بود که در آن خمر ریخته میشد، چنانکه در روایت خشنی نزد ابوداوود از ابوثعلبه خشنی آمده است که او از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پرسید: ما در همسایگی اهل کتاب هستیم و آنها در دیگهایشان گوشت خوک میپزند و در ظرفهایشان شراب (خمر) مینوشند. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
إِنْ وَجَدْتُمْ غَيْرَهَا فَكُلُوا فِيهَا وَاشْرَبُوا، وَإِنْ لَمْ تَجِدُوا غَيْرَهَا فَارْحَضُوهَا بِالْمَاءِ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا
«اگر غیر از آنها را یافتید در آن بخورید و بیاشامید، و اگر نیافتید، آنها را با آب بشویید و (سپس) در آن بخورید و بیاشامید.»
بنابراین خوک و خمر هر دو نجس هستند و ظرفی که در آن قرار گیرند نجس میشود، پس واجب است پیش از استفاده، برای تطهیر شسته شود.
ب- قسمی که در آن الکل تغییر ماهیت میدهد و خاصیت مستکنندگی خود را از دست میدهد و از آن و مواد دیگر، ماده جدیدی شکل میگیرد که مشخصاتی غیر از مشخصات الکل دارد اما سمی نیست. این یک ماده جدید است که حکم خمر را ندارد و مانند هر ماده دیگری که قاعده «اصل در اشیاء اباحه است مگر دلیلی بر تحریم بیاید» بر آن صدق میکند، پاک (طاهر) میباشد.
ج- قسمی که در آن الکل تغییر ماهیت میدهد و خاصیت مستکنندگی خود را از دست میدهد و از آن و مواد دیگر، ماده جدیدی شکل میگیرد که مشخصاتی غیر از مشخصات الکل دارد اما سمی است. حکم این ماده حکم «سم» است: پاک است اما استعمال آن برای نوشیدن یا آسیب زدن به خود یا دیگری حرام است.
۳- بر این اساس، اگر الکل اتیلیک با مواد دیگر مخلوط شود، حکم آن بر اساس شناخت این مطلب است که آیا آن مخلوط اتیلیک خاصیت مستکنندگی را از دست داده است یا خیر، و آیا آن مخلوط سمی است یا غیر سمی... این امر طبق نظر کارشناسان و متخصصان نیاز به «تحقیق مناط» دارد. اگر از نظر علمی یا عملی ثابت شود که این مخلوط مست میکند، حکم خمر را دارد و نشاندهنده آن است که اتیلیک در این مخلوط خاصیت و ماهیت خود را از دست نداده است. اما اگر از نظر علمی یا عملی ثابت شود که این مخلوط دیگر مست نمیکند و سمی هم نیست، حکم خمر و حکم سم را ندارد. و اگر ثابت شود که مست نمیکند اما سمی است، حکم خمر را ندارد بلکه حکم سم را خواهد داشت.
بنابراین اگر مخلوط حاصل مستکننده باشد، مانند کلونیا، حکم خمر را میگیرد؛ به دلیل کلام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در روایتی که بخاری و مسلم از عایشه امالمؤمنین رضی الله عنها نقل کردهاند:
كُلُّ شَرَابٍ أَسْكَرَ فَهُوَ حَرَامٌ
«هر نوشیدنی که مستکننده باشد حرام است.»
و در روایتی که مسلم از ابن عمر نقل کرده، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ، وَكُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ...
«هر مستکنندهای خمر است و هر مستکنندهای حرام است...»
و در روایت دیگری از ابن عمر آمده است: «كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ، وَكُلُّ خَمْرٍ حَرَامٌ».
و خمر در ده مورد حرام است و نه فقط در صورت نوشیدن؛ ترمذی از انس بن مالک روایت کرده است:
لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الخَمْرِ عَشَرَةً: عَاصِرَهَا، وَمُعْتَصِرَهَا، وَشَارِبَهَا، وَحَامِلَهَا، وَالمَحْمُولَةُ إِلَيْهِ، وَسَاقِيَهَا، وَبَائِعَهَا، وَآكِلَ ثَمَنِهَا، وَالمُشْتَرِي لَهَا، وَالمُشْتَرَاةُ لَهُ
«رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ده گروه را در رابطه با خمر لعنت کرده است: فشرنده آن، آنکه برایش فشرده میشود، نوشنده آن، حملکننده آن، آنکه برایش حمل میشود، ساقی آن، فروشنده آن، خورنده پول آن، خریدار آن و آنکه برایش خریداری میشود.»
پس هر یک از این ده مورد حرام است.
۴- اما در مورد سؤال شما درباره اتانول در میوهها، سؤال چندان واضح نیست... اگر منظور سؤال، میوهها در حالت طبیعیشان است، یعنی زمانی که روی درخت میرسند، مقداری الکل اتیلیک به طور طبیعی در خلقت آنها وجود دارد؛ مثلاً اگر اجزای یک پرتقال را تجزیه و تحلیل کنید، مقداری اتانول در آن مییابید... اگر موضوع این است، تأثیری ندارد؛ زیرا الکل در اینجا در یک محلول مایع مستکننده نیست، بلکه در یک میوه جامد است که به طور طبیعی در آن وجود دارد. اما اگر میوهای که در آن اتانول است باعث آسیب و ضرر شود، طبق قاعده ضرر خوردن آن جایز نیست. ابن ماجه از عباده بن صامت روایت کرده است:
أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، قَضَى أَنْ لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ
«رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم حکم کرد که ضرر رساندن (به خود) و ضرر رساندن (به دیگران) در اسلام وجود ندارد.»
اما اگر منظور از سؤال چیزی غیر از این است، آن را توضیح دهید تا انشاءالله به آن پاسخ دهیم.
برادر شما، عطاء بن خلیل ابو الرشته