سلسله پاسخهای دانشمند جلیلالقدر، عطاء بن خلیل ابورشته، امیر حزبالتحریر به سؤالات کاربران صفحه فیسبوک ایشان «فقهی»
پاسخ به سؤال
به: ابو حنیفه الشامی
سؤال:
امیر جلیلالقدر ما، خداوند به شما برکت دهد،
اگر کسی روزه دو ماه را مثلاً از ماه ذیالقعده شروع کند، آیا جایز است روز عید قربان را روزه بگیرد یا میتواند با افطار در آن روز، تتابع (پیاپی بودن) را قطع کرده و سپس قضای آن را بهجا آورد؟
امیدوارم راهنمایی بفرمایید، خداوند به شما برکت دهد.
پاسخ:
السلام علیکم و رحمة الله و برکاته،
شما در این پرسش خود، بر پاسخی که در ۱۵ شعبان ۱۴۴۳ هـ موافق با ۲۰۲۲/۰۳/۱۸ م درباره کفاره قتل خطا صادر کردیم، حاشیه زدهاید؛ مبنی بر اینکه آیا جایز است ماه رمضان جزئی از دو ماه کفاره باشد که شرع بر کسی که بردهای برای آزاد کردن نمییابد، واجب کرده است یا خیر...
شما درباره تتابع در آن دو ماه میپرسید که اگر روزه را در ماه ذیالقعده شروع کند، آیا جایز است روز عید قربان را روزه بگیرد؟ و آیا جایز است با افطار در عید قربان، تتابع را قطع کند؟
پاسخ به شرح زیر است:
۱- حکم کفاره قتل خطا در این کلام خداوند متعال آمده است:
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً
«و هیچ مؤمنی را نسزد که مؤمنی را بکشد مگر به خطا؛ و هر کس مؤمنی را به خطا کشت، باید برده مؤمنی را آزاد کند و خونبهایی به خانواده او تسلیم نماید، مگر اینکه آنان صدقه دهند (و از آن درگذرند)... و هر کس (بردهای) نیافت، باید دو ماه پیاپی روزه بگیرد تا توبهای از جانب خدا باشد؛ و خداوند همواره دانا و حکیم است.» (النساء: ۹۲)
وفق این آیه کریمه، آنچه در صورت عدم دسترسی به برده مطلوب است، روزه دو ماه پیاپی است. این بدان معناست بر کسی که کفاره بهصورت روزه بر او واجب شده، واجب است در زمانی روزه بگیرد که بتواند مطلوبِ آیه یعنی «تتابع» (پیاپی بودن) در روزه دو ماه را محقق سازد؛ و این امر در ماههای ذیالقعده و ذیالحجه به دلیل انقطاع روزه در آنها با وجود روز عید قربان و ایام تشریق، میسر نیست.
بنابراین، کسی که طبق این آیه کفاره قتل خطا بر او واجب شده است، باید به دنبال امکان روزه گرفتن در دو ماه پیاپی باشد، بدون اینکه در آن دو ماه انقطاعی حاصل شود که او قادر به پرهیز از آن است؛ همانطور که در پاسخ به سؤال قبلی تبیین کردیم.
جهت اطلاع، در الموسوعة الفقهية الكويتية ذکر نظرات مذاهب در مسئله قطع تتابع به سبب افطار در عیدین و ایام تشریق به این صورت آمده است:
[مواردی که تتابع را در روزه کفارات قطع میکند: تتابع در روزه کفاره با اموری که فقها ذکر کردهاند منقطع میشود که عبارتند از: ................ ج- فرارسیدن رمضان، عیدین و ایام تشریق: ۱۲- حنفیها بر این باورند که فرارسیدن ماه رمضان، عید فطر یا عید قربان و ایام تشریق، روزه کفاره را قطع میکند؛ زیرا روزه رمضان واجب و روزه بقیه آن روزها حرام است و چون او میتوانست دو ماهی را بیابد که این موارد در آن نباشد. این همان نظری است که شافعیها نیز در مورد روزه شخصی غیر از اسیر دارند. اما اسیر اگر با اجتهاد خود روزه بگیرد و رمضان یا عید پیش از اتمام دو ماه بر او وارد شود، در مورد انقطاع تتابع او، همان اختلافی است که در مورد انقطاع به سبب افطار بیمار وجود دارد. اما مالکیها ذکر کردهاند: افطار عمدی در روز عید، تتابع روزه کفاره را قطع میکند، مانند کسی که عمداً ذیالقعده و ذیالحجه را برای کفاره ظهار روزه بگیرد در حالی که میداند عید در اثنای آن است. برخلاف زمانی که نسبت به آن جاهل باشد که در این صورت قطع نمیشود، مانند کسی که گمان کند ماه ذیالحجه همان محرم است و آن را با ماه بعدش روزه بگیرد به گمان اینکه صفر است و سپس خلاف آن ثابت شود... اما حنابله بر این باورند که روزه کفاره با این موارد مطلقاً قطع نمیشود؛ زیرا روزه رمضان به حکم شرع واجب است و افطار عیدین و ایام تشریق نیز به حکم شرع واجب است، یعنی شرع از روزه گرفتن در آن زمان ممانعت کرده است، مانند شب.] پایان نقل قول.
این بدان معناست که حنفیها، شافعیها و مالکیها معتقدند افطار روز عید، تتابعِ دو ماه کفاره را قطع میکند، یعنی صاحب کفاره باید محاسبه دو ماه را از سر بگیرد. اما نزد حنابله، تتابعِ دو ماه کفاره با افطار عید قربان قطع نمیشود.
۲- اما روزه روز عید قربان و ایام تشریق جایز نیست؛ به دلیل آنچه مسلم از ابوهریره (رضی الله عنه) روایت کرده که رسول الله ﷺ:
نَهَى عَنْ صِيَامِ يَوْمَيْنِ يَوْمِ الْأَضْحَى وَيَوْمِ الْفِطْرِ
«از روزه گرفتن در دو روز نهی فرمود: روز قربان و روز فطر.»
و به دلیل آنچه مسلم از نبیشه الهذلی روایت کرده که گفت: رسول الله ﷺ فرمود:
أَيَّامُ التَّشْرِيقِ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ
«ایام تشریق، روزهای خوردن و نوشیدن است.»
این بدان معناست که برای صاحب کفاره جایز نیست روز عید قربان و نه ایام تشریق را روزه بگیرد، حتی اگر روزه کفاره شامل آن روزها شود؛ بلکه بر او واجب است در آن روزها افطار کند. افطار او در آن روزها به معنای انقطاع تتابع در روزه کفارهای است که در ماه ذیالقعده شروع کرده است؛ و این یعنی او باید روزه دو ماه پیاپی دیگری را، غیر از آنچه قبلاً روزه گرفته، آغاز کند؛ زیرا تتابعِ مطلوبِ شرعی در روزه دو ماه کفاره منقطع شده است.
۳- هنگام بازنگری در پاسخ به سؤالی که در ۱۵ شعبان ۱۴۴۳ هـ موافق با ۲۰۲۲/۰۳/۱۸ م صادر کردیم، متوجه شدیم که ظاهراً یک اشتباه نوشتاری بر اثر سهو رخ داده است؛ به این صورت که در پاسخ مذکور آمده بود:
[... کفاره قتل خطا، روزه دو ماه پیاپی برای کسی است که بردهای برای آزاد کردن ندارد یا اطعام شصت مسکین، همانطور که در آیه کریمه آمده است: ﴿وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً﴾.]
سخن در پاسخ قبلی: (روزه دو ماه پیاپی برای کسی است که بردهای برای آزاد کردن ندارد یا اطعام شصت مسکین)، تا کلمه (ندارد) صحیح است، اما جمله (یا اطعام شصت مسکین) صحیح نیست؛ زیرا در کفاره قتل خطا اطعام شصت مسکین وجود ندارد و آیه ذکر شده در پاسخ نیز به اطعام شصت مسکین اشاره نکرده است. بلکه در همان پاسخ در بند ۳ آمده بود که بر کسی که توانایی روزه گرفتن ندارد، اطعام واجب نیست... چنانکه در پاسخ مذکور بند ۳ آمده بود:
(و آنچه من ترجیح میدهم این است که اگر به دلیلی موجه چنانکه در بالا ذکر کردیم، نتوانست روزه بگیرد، چیزی بر او نیست بلکه از خداوند طلب آمرزش کند و با نوافل به او تقرب جوید که خداوند آمرزنده و مهربان است. اما اینکه چرا کفاره قتل خطا را با کفاره ظهار قیاس نکردیم، به این دلیل است که در کفارات قیاس راه ندارد زیرا آنها معلل نیستند... الخ)
بر این اساس، به نظر میرسد این جمله (یا اطعام شصت مسکین) سهواً در آن موضع قرار گرفته است، زیرا با سایر مطالب پاسخ مذکور در تناقض است. صحیح آن است که با حذف جمله ناصحیح، اینگونه گفته شود:
[... کفاره قتل خطا، روزه دو ماه پیاپی برای کسی است که بردهای برای آزاد کردن ندارد، همانطور که در آیه کریمه آمده است: ﴿وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً﴾ و از آیه روشن است که مطلوب، روزه این دو ماه برای کفاره است، پس روزه واجب دیگری که برای غیر کفاره است، مانند روزه ماه رمضان، در آن داخل نمیشود؛ زیرا نص شرعی در مورد روزه رمضان: ﴿شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ﴾ غیر از نص شرعی برای کفاره قتل خطا است، لذا با یکدیگر تداخل نمییابند.]
امیدوارم پاسخ روشن باشد.
برادر شما عطاء بن خلیل ابورشته
۲۸ ذو القعدة ۱۴۴۳ هـ موافق با ۲۰۲۲/۰۶/۲۷ م
لینک پاسخ در صفحه فیسبوک امیر (حفظه الله): فیسبوک
لینک پاسخ در سایت امیر (حفظه الله): وبسایت