برادر گرامی، پس از سلام و تحیت،
پاسخ:
ابوداوود از طریق عایشه رضی الله عنها روایت کرده است که:
كَّسْرُ عَظْمِ الْمَيِّتِ كَكَسْرِهِ حَيًّا
"شکستن استخوان مرده، مانند شکستن آن در حال زنده بودن است." (سنن ابوداوود)
در کتاب «عون المعبود» که شرح سنن ابوداوود است، آمده است: سیوطی در بیان علت صدور این حدیث، از جابر رضی الله عنه روایت کرده که گفت: همراه با رسولالله صلیالله علیه و سلم برای تشییع جنازهای رفتیم. پیامبر صلیالله علیه و سلم بر لبه قبر نشستند و ما نیز با ایشان نشستیم. گورکن استخوانی (ساق یا بازو) را بیرون آورد و خواست آن را بشکند؛ پیامبر صلیالله علیه و سلم فرمودند: «آن را نشکن، زیرا شکستن استخوان مرده مانند شکستن آن در حال زنده بودن است، بلکه آن را در گوشهای از قبر پنهان کن.» یعنی اگر استخوانی وجود داشت، واجب است که از آن محافظت شده و در خاک باقی بماند.
بنابراین، نبش قبر مسلمانان جایز نیست مگر اینکه استخوانها کاملاً پوسیده و به خاک تبدیل شده باشند؛ در آن صورت، کشاورزی و ساختوساز بر روی آن و دیگر کارهای مباح، جایز است.
اما اگر استخوانها هنوز باقی باشند، نبش قبرها و عمران و ساختوساز بر روی آنها یا هر عمل دیگری جایز نیست، مگر در حالات خاصی که به خودِ میت یا موارد مشابه مربوط باشد (همانطور که در نصوص تبیین شده است).
اما اینکه چه مقدار زمان لازم است تا مشخص شود میت پوسیده است یا خیر، این موضوع به نظر اهل خبره و تحقیق المناط (بررسی واقعیت مورد نظر) بستگی دارد.
در مورد قبرستانی که میگویید ۵۰۰ سال قدمت دارد و چیزی از آن باقی نمانده، زیرا قبلاً تخریب شده و آثار قبور آن از بین رفته و بر روی آن بازار تجاری ساخته شده است؛ اگر در آن زمان که زمین را هموار میکردند استخوانی در آن وجود داشته، گناه بر عهده کسانی است که آن را تخریب کردهاند. اما اکنون که آن قبرستان از بین رفته و اثری از آن باقی نمانده است (مطابق آنچه در سؤال آمد) و بازار بر روی آن زمین ساخته شده، خرید و فروش در این بازار حرام نیست.
گناه بر عهده اولین کسی است که آن را تخریب کرده و آثارش را از بین برده است، در صورتی که هنگام تخریب، استخوانهایی در آن وجود داشته است.
با احترام. ۲۰۰۴/۰۷/۱۱م.
برادرتان