د پوښتنو ځواب: زکات او کاغذي پیسې

(د حزب التحریر امیر، جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د خپلې فېسبوک پاڼې "فقهي" برخې مینه والو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ)

د پوښتنو ځواب

زکات او کاغذي پیسې

ته: Hisham Jaawan - Mohammad Alissa - Said Ghorzi - ابو احمد - ايمن محمود حمدي - اشرف ماجد خليل ابراهيم

د پوښتنو کونکي:

1- Hisham Jaawan که زما سره یو مقدار پیسې وي، ایا زه یې د سرو زرو له نصاب سره پرتله کړم که د سپینو زرو له نصاب سره؟ یعنې د سیمه ییزو اسعارو نصاب څه دی؟

2- Mohammad Alissa ایا د جایدادونو (عقاراتو) په سوداګرۍ کې زکات شته؟

3- Said Ghorzi دلته یوه بله ستونزه شته، هغه دا چې ایا زموږ تر منځ د مروج کاغذي پیسو کارول جواز لري؟ ځکه پخوانیو علماوو د دې کارول نه دي جواز کړي ځکه چې دا د اسعارو په اړه د ابوبکر صدیق رضي الله عنه له تعریف سره سمون نه خوري. موږ ته د انفلاسیون (پړسوب) په رامنځته کېدو سره د دې خطر په څرګنده توګه معلوم شو، چې دا د کاغذي پیسو پایله ده. دا پیسې د هغه دولت په له منځه تلو سره له منځه ځي چې دا یې چاپ کړې وي، برعکس د سرو او سپینو زرو. غوره دلیل دا دی چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د عثماني خلافت د نسکورېدو سره سره، استعمارګرو په مستعمرو لکه الجزایر، تونس، لیبیا او مراکش کې د هغوی ټولې پیسې ضبط کړې. یوه هسپانوي څېړونکي ټینګار کړی چې اسلامي امت به یوازې د یوې بریالۍ اقتصادي طریقې په تعقیب سره راپورته شي او د امت اقتصاد به یوازې د اسلامي سرو زرو دینار او سپینو زرو درهم په بیا ژوندي کولو سره بریالی شي.

4- ابو احمد السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته، ایا کله چې پیسې د سرو زرو نصاب ته ورسېږي زکات ورکړل شي که د سپینو زرو؟ د وروستي (سپینو زرو) ارزښت تقريباً زر اردني دیناره او د سرو زرو دوه نیم زره کېږي؟ والسلام.

5- ايمن محمود حمدي ثمنیت (ارزښت لرونکیوالی) یو عقلي علت دی، ایا په شرعي احکامو کې یې راوړل سم دي؟

6- اشرف ماجد خليل ابراهيم که ته دوه سوه درهم ولرې او کال ورباندې تېر شي، نو پنځه درهمه زکات پکې دی. ایا دلته مقصد د "رِقَة" (سپینو زرو سکو) صدقه ده که د زکات نصاب ۲۰۰ درهمه دی؟

د شپږو واړو پوښتنو ځواب چې د موضوع له مخې یو له بل سره تړاو لري:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،

۱- د سرو زرو نصاب شل دیناره دی چې له ۸۵ ګرامه سرو زرو سره مساوي کېږي، ځکه یو دینار ۴.۲۵ ګرامه سره زر کېږي، کله چې په شلو کې ضرب شي نو ۸۵ ګرامه سره زر کېږي. د سپینو زرو نصاب دوه سوه درهمه دی چې له ۵۹۵ ګرامه سپینو زرو سره مساوي کېږي، ځکه یو درهم ۲.۹۷۵ ګرامه وزن لري، کله چې په دوه سوو کې ضرب شي نو ۵۹۵ ګرامه سپین زر کېږي... د دې دلیل هغه روایت دی چې ابو عبید په "الاموال" کې له عبدالله بن عمرو رضي الله عنهما څخه روایت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:

لَيْسَ فِي أَقَلَّ مِنْ عِشْرِينَ مِثْقَالا مِنَ الذَّهَبِ، وَلَا فِي أَقَلَّ مِنْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ صَدَقَةٌ

"د شلو مثقالو څخه په کمو سرو زرو کې زکات نشته، او نه هم تر دوه سوو درهمو په کمه سپینو زرو کې صدقه (زکات) شته."

همدارنګه بخاري له یحیی بن عماره بن ابي الحسن څخه روایت کړی چې هغه له ابو سعید رضي الله عنه څخه واورېدل چې ویل یې: رسول الله ﷺ وفرمایل:

لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ

"تر پنځو اوقیو په کمو (سپینو زرو) کې زکات نشته." او د دې مقدار د شمېر له مخې دوه سوه درهمه کېږي، ځکه هره اوقیه څلوېښت درهمه ده.

۲- کله چې سره زر نصاب (۸۵ ګرامه) ته ورسېږي او یا سپین زر نصاب (۵۹۵ ګرامه) ته ورسېږي، تر هغه پورې زکات پکې واجب نه دی چې یو کال ورباندې تېر نشي. یعنې له هغې ورځې چې مال نصاب ته ورسېد، کال پیلېږي او معیار هجري کال دی. نو که مال د بېلګې په توګه د محرم په لسمه نصاب ته ورسېد، نو د راتلونکي هجري کال د محرم په لسمه پکې زکات واجبېږي... دا د هغه روایت له مخې دی چې ترمذي له ابن عمر رضي الله عنه څخه روایت کړی:

مَنْ اسْتَفَادَ مَالًا فَلَا زَكَاةَ فِيهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الحَوْلُ عِنْدَ رَبِّهِ

"چا چې مال ترلاسه کړ، په هغه کې زکات نشته تر څو چې په هغه باندې د خپل رب په وړاندې یو کال تېر نشي."

په سرو او سپینو زرو کې د واجب زکات مقدار څلورمه لسمه (۲.۵٪) ده. یعنې د سپینو زرو له نصاب څخه پنځه درهمه (۱۴.۸۷۵ ګرامه) او د سرو زرو له نصاب څخه نیم دینار (۲.۱۲۵ ګرامه) دی. دا د ابن ماجه د هغه روایت له مخې دی چې له عبدالله بن واقد، ابن عمر او عایشه رضي الله عنهم څخه یې روایت کړی چې رسول الله ﷺ:

كَانَ يَأْخُذُ مِنْ كُلِّ عِشْرِينَ دِينَارًا فَصَاعِدًا نِصْفَ دِينَارٍ، وَمِنَ الْأَرْبَعِينَ دِينَارًا دِينَارًا

"له هرو شلو دینارو او تر هغه د زیاتو څخه نیم دینار اخیست، او له څلوېښتو دینارو څخه یو دینار."

او ترمذي له علي رضي الله عنه څخه روایت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:

فَهَاتُوا صَدَقَةَ الرِّقَةِ: مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا دِرْهَمًا، وَلَيْسَ فِي تِسْعِينَ وَمِائَةٍ شَيْءٌ، فَإِذَا بَلَغَتْ مِائَتَيْنِ فَفِيهَا خَمْسَةُ دَرَاهِمَ

"د سپینو زرو سکو زکات راوړئ: له هرو څلوېښتو درهمو څخه یو درهم، او په یو سلو نوي درهمو کې څه نشته، کله چې دوه سوو ته ورسېږي نو پنځه درهمه پکې دي."

۳- لکه څنګه چې مو پورته یادونه وکړه، په سرو او سپینو زرو کې زکات هغه وخت واجبېږي چې نصاب ته ورسېږي او کال ورباندې تېر شي. زکات له ټول مقدار څخه ایستل کېږي، نه یوازې له هغې برخې چې له نصاب څخه زیاته وي. نو که چا د بېلګې په توګه ۱۷۰ ګرامه سره زر لرل او کال ورباندې تېر شو، هغه باید د ټولو ۱۷۰ ګرامو زکات وباسي، یعنې د ۱۷۰ ګرامو څلورمه لسمه برخه چې ۴.۲۵ ګرامه سره زر (یو پوره دینار) کېږي. داسې نه چې یوازې د هغو ۸۵ ګرامو زکات وباسي چې له نصاب څخه زیات دي. همدارنګه د سپینو زرو په اړه هم همداسې حکم دی.

۴- په سرو زرو کې د زکات حکم یوازې خالصو سرو زرو (۲۴ قيراط) ته ځانګړی دی او همدارنګه په سپینو زرو کې خالصو سپینو زرو ته. که سره زر له نورو موادو سره ګډ وي، نو د ګډو شوو موادو وزن ترې منفي کېږي او پاتې برخه باید نصاب ته ورسېږي. که یو څوک ۸۵ ګرامه د ۱۸ قيراط سره زر ولري، هغه د نصاب خاوند نه دی ځکه په هغه کې خالص سره زر تر ۸۵ ګرامو کم دي... نو د ۲۴ قيراط سرو زرو د خښتې زکات د ۱۸ قيراط سرو زرو له هغې خښتې سره توپیر لري چې وزن یې یو شان وي. د نصاب په حساب کې خالص سره زر کتل کېږي. د ۱۸ قيراط سرو زرو نصاب ډېر دی ځکه څلورمه برخه یې نور مواد دي. د ۱۸ قيراط سرو زرو نصاب د خالصو سرو زرو د نصاب یو نیم چنده (تقریباً ۱۱۳.۳۳ ګرامه) کېږي. نو څوک چې ۸۵ ګرامه خالص سره زر لري، نصاب ته رسېدلی خو څوک چې ۸۵ ګرامه ۱۸ قيراط سره زر لري نصاب ته نه دی رسېدلی تر څو چې ۱۱۳.۳۳ ګرامو ته ورسېږي.

۵- زکات یو انفرادي عبادت دی، نو د یو مسلمان په مال کې تر هغه وخت پورې زکات واجب نه دی چې پخپله د هغه مال نصاب ته ورسېږي. که یو سړی ۶۰ ګرامه سره زر ولري او میرمن یې هم ۶۰ ګرامه ولري، پر هېڅ یو یې زکات نشته که څه هم د دواړو مجموعه تر نصاب زیاته ده. زکات یوازې پر هغه چا واجب دی چې مال یې یوازې نصاب ته ورسېږي.

۶- که مال نغدې پیسې وي او یا د سوداګرۍ مالونه وي، نو قیمت یې د سرو زرو یا سپینو زرو له نصاب سره اندازه کېږي. که دواړه نصابونه توپیر ولري لکه زموږ په اوسني وخت کې چې د سپینو زرو نصاب د سرو زرو په پرتله ډېر کم دی، زما نظر دا دی چې په کم نصاب (سپینو زرو) باندې اندازه شي. ځکه کله چې مال ټیټ نصاب ته ورسېد، هغه کس د زکات ورکولو اهل شو، نو باید انتظار ونه کړي چې لوړ نصاب ته ورسېږي، بلکې هغه نېټه باید ولیکي او کال وروسته زکات ورکړي. ځکه زکات د فقیرانو او مسکینانو حق دی...

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ...

"صدقې (زکاتونه) یوازې د فقیرانو او مسکینانو لپاره دي..." (سورة التوبه: ۶۰)

وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ * لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ

"او هغه کسان چې په مالونو کې یې معلوم حق شته، د غوښتونکي او بې برخې لپاره." (سورة المعارج: ۲۴-۲۵)

او رسول الله ﷺ فرمایي:

فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ

"هغوی ته خبر ورکړه چې الله پر دوی صدقه (زکات) فرض کړې ده چې د هغوی له شتمنو څخه اخیستل کېږي او د هغوی فقیرانو ته ورکول کېږي." (بخاري روایت کړی).

له همدې امله د حق خاوند (فقیر) مصلحت په پام کې نیول کېږي، او پر همدې اساس نصاب په ټیټ قیمت سره اندازه کېږي چې هغه د سپینو زرو نصاب دی. دا هغه څه دي چې زه یې صحیح بولم، او الله ښه پوهېدونکی او حکمت والا دی.

۷- خو دا چې ولې له کاغذي پیسو زکات ایستل کېږي، دا د هغې شرعي علت له امله دی چې له نصوصو څخه استنباط شوی دی. لکه څنګه چې په "الاشخصیة الاسلامیة" کتاب (دریم جلد، د علت د شواهدو باب) کې راغلي، شرعي علت څلور ډوله دی:

(د کتاب او سنتو د شرعي نصوصو له څېړنې څخه څرګندېږي چې شرعي نص پر علت باندې په څلورو لارو دلالت کوي: یا په صراحت، یا په دلالت، یا په استنباط او یا په قیاس سره. له دې څلورو حالتونو پرته نور هېڅ ډول دلالت پر شرعي علت باندې نشته.

یعنې شرعي نص یا په ښکاره (صراحت) علت بیانوي، یا یې په اشارې (دلالت) بیانوي، یا له یوه یا څو نصوصو څخه استنباط کېږي، او یا دا چې یو علت چې په نص کې نه وي راغلی پر هغه علت قیاس شي چې په نص یا د صحابو په اجماع کې راغلی وي.) پای.

• د بېلګې په توګه، په صراحت سره علت لکه په دې نص کې:

«كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنِ ادِّخارِ لُحُومِ الأَضاحِي لأَجْلِ الدّافَّةِ فَادَّخِرُوها» "ما تاسو د قربانۍ د غوښو له ذخیره کولو څخه د هغو خلکو له امله منع کړي واست چې نوي راغلي وو (ډېره اړتیا یې وه)، اوس یې ذخیره کړئ."

«إِنَّمَا جُعِلَ الاِسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ» "اجازه غوښتل یوازې د سترګو (لیدلو) له امله ګرځول شوي."

دلته علت په صراحت سره "د دې له امله..." په الفاظو ذکر شوی.

• د بېلګې په توګه، په دلالت سره علت:

الف- د خبرداري او اشارې په دلالت (تنبيه او ايماء) لکه: رسول الله ﷺ فرمایي: «مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ» (چا چې مړه ځمکه ژوندۍ کړه، هغه د ده ده). دلته د "فاء" کارول د تعقیب او سبب لپاره دي.

ب- د داسې وصف کارول چې علت ترې پوهېدل کېږي لکه: «الْقَاتِلُ لاَ يَرِثُ» (قاتل میراث نه وړي). دلته قاتل له میراث څخه د ده د صفت (قتل) له امله محروم شوی. «فِيْ الْغَنَمِ السّائِمَةِ زَكَاةٌ» (په څرېدونکو پسونو کې زکات دی). دلته زکات په هغه پسونو کې دی چې په رانجو څرېږي.

• د بېلګې په توګه، په نص کې استنباطي علت: دا هغه څه دي چې د نص له ترکیب څخه یو علت ترلاسه کېږي خو په صراحت یا دلالت نه وي ذکر شوی:

• روایت دی چې عمر رضي الله عنه له رسول الله ﷺ څخه د روژه لرونکي د مچې اخیستلو په اړه وپوښتل چې ایا روژه ماتوي؟ رسول الله ﷺ وفرمایل: «أَرَأَيْتَ لَوْ تَمَضْمَضْتَ أَكَانَ ذَلِكَ يُفْسِدُ الصَّوْمَ؟» (که ته اوبه په خوله کې وغړولوې -غرغره وکړې- ایا روژه دې ماتېږي؟) هغه وویل: نه... نو له دې څخه د مچې نه ماتوونکی صفت د غرغرې په څېر استنباط شو، مګر دا چې د اوبو یا مني د وتلو سبب شي. نو د مني وتل استنباطي علت شو.

• ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ﴾ (سورة الجمعة: ۹). دا ایت د جمعې د احکامو لپاره راغلی، خو له ﴿وَذَرُوا الْبَيْعَ﴾ (او تجارت پرېږدئ) څخه استنباط کېږي چې د جمعې په وخت کې تجارت ځکه حرام دی چې سړی له لمانځه څخه غافلوي. نو "غافل کول" استنباطي علت دی چې پر اساس یې اجاره او هر هغه کار چې له لمانځه څخه د غفلت سبب کېږي، په هغه وخت کې حرام دي.

• قیاسي علت: هرکله چې په نص کې "دلالي علت" وي او د هغه او حکم تر منځ مؤثره اړیکه وي، نو پر هغه نور صفتونه قیاس کېدای شي.

ټول دغه علتونه شرعي علتونه دي ځکه چې ټول پر شرعي نصوصو ولاړ دي او عقلي علت ورته نه ویل کېږي. له همدې امله کله چې موږ د کاغذي پیسو د زکات لپاره "نقدیت" (د پیسو صفت) د علت په توګه استنباط کړ، دا یو شرعي علت دی لکه څنګه چې د "الاموال" په کتاب کې مو بیان کړي دي:

(خو دا چې دغه کاغذي پیسې د شیانو بیه، د خدمتونو مزد او د سرو او سپینو زرو د اخیستلو وسیله ګرځول شوې دي، نو په دې کې هغه "نقدیت" او "ثمنیت" (پولي ارزښت) شتون لري چې په سرو او سپینو زرو کې و. په دې اړه نصوص پر دوه ډوله دي: لومړی هغه چې د سرو او سپینو زرو پر جنس زکات واجبوي، چې دا جامد نومونه دي او علت نه ترې اخیستل کېږي (ځکه په وسپنه او مسو کې زکات نشته). دویم هغه نصوص دي چې په سرو او سپینو زرو کې د "نقد" (پيسو) په توګه زکات واجبوي چې خلک یې د بیې او مزد په توګه کاروي. له دې څخه "نقدیت" علت استنباط کېږي او کاغذي پیسې پرې قیاس کېږي.) پای.

نو بنا پر دې، دا نه ویل کېږي چې نقدیت یو عقلي علت دی، بلکې دا یو شرعي استنباطي علت دی.

۸- د سوداګرۍ په اموالو کې زکات شته، که هغه جایدادونه وي، که ټوکر، غلې، پسونه او داسې نور... د دې دلیل په "الاموال" کتاب کې داسې راغلی: (د سوداګرۍ مالونه هر هغه څه دي چې له نغدو پیسو پرته د ګټې په نیت د پلورلو او اخیستلو لپاره کارول کېږي، لکه خوراکي توکي، کالي، ځمکه، ودانۍ او نور. په دې کې د صحابو په منځ کې هېڅ اختلاف نشته. سمره بن جندب رضي الله عنه فرمایي: "رسول الله ﷺ موږ ته امر کاوه چې د هغه څه زکات وباسو چې د پلورلو لپاره مو چمتو کړي وي." ابو داود روایت کړی.) پای. نو په هغو جایدادونو کې چې د سوداګرۍ لپاره وي، زکات واجب دی.

۹- ته کولای شې د خپل مال د زکات ترتیب داسې برابر کړې:

• هغه هجري نېټه ولیکه چې مال دې نصاب ته پکې ورسېد.
• له یو پوره هجري کال وروسته خپل ټول مالونه حساب کړه.
• د ټول مال زکات (۲.۵٪) ورکړه، نه یوازې د هغې برخې چې له نصاب زیاته ده.
• بیا هر کال په همدې نېټه خپل مالونه حسابوه او زکات یې ورکوه.

۱۰- که یو څوک هغه نېټه هېره کړي چې مال یې نصاب ته پکې ورسېد، نو تخمین دې وکړي او د فقیرانو مصلحت دې په پام کې ونیسي. یعنې که شک لري چې د محرم میاشت وه که د شعبان، نو محرم دې ونیسي ځکه دا د ده د دین لپاره ډېر احتیاط دی.

موږ له الله سبحانه څخه غواړو چې په دې کې پوره وضاحت او کفایت وي.

ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته

د ۱۴۳۹ هـ ق کال د جمادی الآخر ۲۷مه د ۲۰۱۸/۰۳/۱۵م کال سره سمون خوري

د امیر (حفظه الله) د فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: الفيسبوك

د امیر (حفظه الله) د ګوګل پلس پاڼې څخه د ځواب لېنک: غوغل بلس

د امیر (حفظه الله) د ټویټر پاڼې څخه د ځواب لېنک: تويتر

د امیر (حفظه الله) د ویب پاڼې څخه د ځواب لېنک: ويب