د حزب التحریر د امیر، جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د هغو پوښتنو ځوابونه چې د هغه د فیسبوک پاڼې «فقهي» په برخه کې ترې پوښتل شوي دي
د پوښتنو ځواب
د شاتو او نورو سوداګریزو مالونو (عروض التجارة) زکات پوښتونکي: Amel Ht او Soufien HT
پوښتنې:
د Amel Ht پوښتنه: السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته، زموږ جلیل امیر صاحب! الله سبحانه وتعالی دې ستاسو هڅې برکتي کړي، امت ته دې ستاسو له علم څخه ګټه ورسوي او تاسو ته دې په نصرت او تمکین سره بریا در په برخه کړي، او دا هر څه دې ستاسو د نېکو اعمالو په تله کې حساب کړي، ان شاء الله. که مهرباني وکړئ، یوه پوښتنه لرم. زما پوښتنه دا ده: ایا پر شاتو زکات شته؟ که وي، نو نصاب یې څومره دی؟
د Soufien HT پوښتنه: السلام علیکم، الله سبحانه وتعالی دې په تاسو او ستاسو په اعمالو کې برکت واچوي او ستاسو د نېکو اعمالو په تله کې دې یې حساب کړي. زما پوښتنه دا ده: زه د جوړو شویو سرو زرو (کالیو) د پلور په مرکز کې کار کوم. زما پوښتنه دا ده چې د دغو زرو زکات څنګه حسابېږي؟ د یادولو وړ ده چې په دغو سرو زرو کې قیمتي ډبرې هم لګول شوې وي، نو ایا زکات یوازې د خالصو سرو زرو له مخې ورکول کېږي که د ډبرو وزن هم ورسره حسابېږي؟ او د قیمتي ډبرو (الماس، روبیل، زمرد...) زکات څنګه ادا کېږي؟ جزاکم الله خیرا.
ځواب:
وعلیکما السلام ورحمة الله وبرکاته، دا چې ستاسو دواړو پوښتنې په یوې موضوع پورې اړه لري، نو ان شاء الله دواړو ته یو ځای ځواب وایم:
۱- زکات یوازې په هغو مالونو کې واجب دی چې شریعت د هغو اخیستل په نښه کړي وي؛ لکه نقد (سره او سپین زر)، سوداګریز مالونه، څاروي او حبوبات. «د زکات په اخیستلو کې باید یوازې پر هغه مال بسنه وشي چې شرعي نص پرې راغلی وي. نو زکات یوازې له هغو شیانو څخه اخیستل کېږي چې په اړه یې صحیح نصوص وارد شوي، چې هغه عبارت دي له: اوښان، غواګانې، پسونه (اوزې)، سره زر، سپین زر، غنم، وربشې، خرما او ممیز.» موږ د دغو ټولو دلیلونه د «مقدمة الدستور» د دویم ټوک د ۱۴۳مې مادې په شرحه کې بیان کړي دي، د نورو جزییاتو لپاره هغې ته مراجعه وکړئ.
۲- پر شاتو زکات نشته. موږ په «مقدمة الدستور» کتاب کې د ۱۴۳مې مادې د شرحې پر مهال د شاتو په اړه داسې ویلي دي: (خو هغه څه چې له ابوسياره المتعي څخه روایت شوي چې وايي:
قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللهِ، إِنَّ لِي نَحْلاً، قَالَ: فَأَدِّ العُشُورَ، قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللهِ، احْمِ لِي جَبَلَهَا، قَالَ: فَحَمَى لِي جَبَلَهَا
«ما وویل: اې د الله رسوله! زما سره د مچیو فارم دی، هغه وفرمایل: عشر یې ورکړه. ما وویل: اې د الله رسوله! د هغوی غره ته ماته ساتنه (حمايه) راکړه، نو هغه ﷺ ماته د هغه غره ساتنه وکړه.»
او د عمرو بن شعیب له لارې له خپل پلار او هغه له خپل نیکه څخه روایت دی چې وايي:
جَاءَ هِلالٌ، أَحَدُ بَنِي مُتْعَانَ، إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِعُشُورِ نَحْلٍ لَهُ، وَكَانَ سَأَلَهُ أَنْ يَحْمِيَ لَهُ وَادِياً يُقَالُ لَهُ سَلَبَةُ، فَحَمَى لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَلِكَ الْوَادِي. فَلَمَّا وُلِّيَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضي الله عنه كَتَبَ سُفْيَانُ بْنُ وَهْبٍ إِلَى عُمَرَ بْنُ الْخَطَّابِ يَسْأَلُهُ عَنْ ذَلِكَ فَكَتَبَ عُمَرُ: إِنْ أَدَّى إِلَيْكَ مَا كَانَ يُؤَدِّي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ عُشُورِ نَحْلِهِ، فَاحْمِ لَهُ سَلَبَةَ، وَإِلاَّ فَإِنَّمَا هُوَ ذُبَابُ غَيْثٍ يَأْكُلُهُ مَنْ يَشَاءُ
«هلال چې د بني متعان له قوم څخه و، رسول الله ﷺ ته د خپلو مچیو عشر راوړ، او غوښتنه یې وکړه چې د "سلبه" په نوم دره ورته په حمایه (محفوظه) کې ورکړي، نو رسول الله ﷺ ورته هغه دره وساتله. کله چې عمر بن الخطاب رضي الله عنه خلیفه شو، سفیان بن وهب عمر بن الخطاب ته لیک ولیکه او په دې اړه یې پوښتنه وکړه، عمر رضي الله عنه په ځواب کې ورته ولیکل: که هغه تاته هغومره عشر درکوي چې رسول الله ﷺ ته یې د خپلو مچیو د شاتو په بدل کې ورکاوه، نو سلبه ورته وساته، که نه نو دا د باران مچۍ دي، هر څوک یې چې وغواړي خوړلی یې شي.»
دا احادیث د دې لپاره دلیل نشي کېدای چې په شاتو کې زکات شته. د ابوسیاره حدیث منقطع دی؛ ځکه چې دا د سلیمان بن موسی روایت دی له ابوسیاره څخه، او بخاري ویلي چې سلیمان له کوم صحابي سره نه دی لیدلی او د شاتو د زکات په اړه هیڅ صحیح شی نشته. د عمرو بن شعیب حدیث ابوداود او نسائي روایت کړی او ابن عبدالبر په "الاستذكار" کې حسن بللی، خو بیا هم په شاتو کې پر وجوب دلالت نه کوي؛ ځکه چې هغه څه چې ده ورکړي وو، هغه رضاکارانه (تطوع) وو او په مقابل کې یې ورته هغه ځای خوندي کړی و. د دې خبرې دلیل د عمر رضي الله عنه عمل دی؛ ځکه چې هغه پر علت پوه شو او ورته امر یې وکړ. د دې تائید د سعد بن ابي ذباب له روایت څخه هم کېږي چې:
أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَعْمَلَهُ عَلَى قَوْمِهِ وَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: أَدُّوُا العُشْرَ فِي الْعَسَلِ
«نبي ﷺ هغه پر خپل قوم حاکم کړی و او ده هغوی ته ویلي وو: په شاتو کې عشر ورکړئ.» (بیهقي او ابن ابي شیبه روایت کړی خو بخاري او نورو ضعیف بللی). له دې سره سره امام شافعي ویلي: سعد بن ابي ذباب هغه څه بیانوي چې دلالت کوي پر دې چې: «نبي ﷺ هغه ته په دې اړه د هیڅ شي امر نه و کړی، بلکې دا یو داسې کار و چې ده پخپله سم وګاڼه او قوم یې په خوښه ورته ورکړ.» دا ټول پر دې دلالت کوي چې په شاتو کې زکات نشته، حتی هغه احادیث چې دوی پرې استدلال کړی، پر دې دلالت کوي چې په شاتو کې واجب زکات نشته.) پای.
۳- همدارنګه په قیمتي ډبرو کې هم زکات نشته؛ ځکه چې شریعت هغه د زکات په مالونو کې نه دي شاملې کړي. له همدې امله، په کومو سرو زرو کې چې قیمتي ډبرې لګول شوې وي، د زکات ایستلو پر مهال لومړی د ډبرو وزن ترې منفي کېږي، ځکه چې ډبرې په زکات کې نه راځي. زکات یوازې پر پاتې سرو زرو د اړوندو شرعي احکامو سره سم ورکول کېږي.
۴- خو که شات او قیمتي ډبرې د سوداګرۍ لپاره وي، نو زکات پرې لازم دی. موږ د دې تفصیلات په «اموال په اسلامي دولت کې» کتاب کې او د هغې پوښتنې په ځواب کې چې په ۲۵ د جمادي الآخرة ۱۴۳۷هـ ق (۲۰۱۶/۰۴/۰۳م) خپور شوی، بیان کړي دي:
[سوداګریز مالونه (عروض التجارة) له نغدو پیسو پرته هر هغه څه دي چې د ګټې په نیت د راکړې ورکړې (تجارت) لپاره وي؛ لکه خوراکي توکي، پوښاک، فرشونه، جوړ شوي صنعتي توکي، څاروي، معدنیات، ځمکه، ودانۍ او نور هغه شیان چې پلورل کېږي او اخیستل کېږي.
په هغو مالونو کې چې د سوداګرۍ لپاره وي، زکات واجب دی. له سمره بن جندب څخه روایت دی چې ویلي یې دي:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ ﷺ كَانَ يَأْمُرُنَا أَنْ نُخْرِجَ الصَّدَقَةَ مِنَ الَّذِي نُعَدُّ لِلْبَيْعِ
«اما وروسته، رسول الله ﷺ موږ ته امر کاوه چې له هغه څه څخه زکات وباسو چې د خرڅلاو لپاره مو چمتو کړي وي.» (ابو داود روایت کړی). له ابوذر څخه روایت دی چې نبي ﷺ وفرمایل:
وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ
«او په رخت (بز) کې صدقه ده.» (دارقطني او بیهقي روایت کړی). البز هغو جامو او ټوکرانو ته ویل کېږي چې تجارت پرې کېږي. ابو عبید له ابوعمره بن حماس څخه او هغه له خپل پلار څخه روایت کوي چې ویلي یې دي: «عمر بن الخطاب پر ما تېر شو او ویې ویل: اې حماس! د خپل مال زکات ادا کړه. ما وویل: زه خو د غشو د کڅوړو او څرمنو پرته بل مال نه لرم. هغه وفرمایل: قیمت یې معلوم کړه او بیا یې زکات ورکړه.» له عبدالرحمن بن عبدالقاري څخه روایت دی چې ویلي یې دي: «زه د عمر بن الخطاب په وخت کې د بیت المال مسوول وم، کله به چې د تنخواګانو د ورکړې وخت شو، نو د سوداګرو مالونه به یې راټول کړل، بیا به یې د حاضر او غایب مال حساب وکړ او له حاضر مال څخه به یې د ټول مال زکات واخیست.» (ابو عبید روایت کړی).
- امام احمد په خپل مسند کې له مالک بن اوس بن الحدثان څخه او هغه له ابوذر څخه روایت کوي چې ویلي یې دي: ما له رسول الله ﷺ څخه واورېدل چې فرمایل یې:
فِي الْإِبِلِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْغَنَمِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَقَرِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ
«په اوښانو کې زکات شته، په پسونو کې زکات شته، په غواګانو کې زکات شته او په رخت (بز) کې زکات شته.» البز یعنې هغه جامې چې د تجارت لپاره وي.
امام نووي په "المجموع شرح المهذب" کې وايي: (په سوداګریزو مالونو کې زکات واجب دی، ځکه چې ابوذر رضي الله عنه روایت کړی چې نبي ﷺ وفرمایل: "په اوښانو کې زکات شته، په غواګانو کې زکات شته او په رخت کې زکات شته" او له دې امله چې په تجارت کې د مال زیاتوالی (نماء) غوښتل کېږي، نو زکات ور پورې وتړل شو لکه په څړځای کې د څرېدونکو څارویو زکات... د "وفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ" په جمله کې البز په فتحه د 'ب' او په 'ز' سره ده، همداسې ټولو روایت کړې او دارقطني او بیهقي یې په 'ز' باندې تصریح کړې ده. د امام شافعي رضي الله عنه پخواني او نوي نصوص د سوداګرۍ د زکات پر وجوب یو ځای شوي دي... او د اصحابو ترمنځ مشهوره دا ده چې د امام شافعي مذهب د هغې پر وجوب دی...).
ابن قدامه په "المغني" کې ویلي: (د ډېرو اهلِ علمو په قول د سوداګریزو مالونو په قیمت کې زکات واجب دی. ابن المنذر ویلي: اهلِ علمو په دې اجماع کړې چې په هغو مالونو کې چې د تجارت نیت ورته شوی وي، زکات شته کله چې کال پرې تېر شي... زموږ دلیل هغه څه دي چې ابوداود په خپل اسناد سره له سمره بن جندب څخه روایت کړي چې ویلي یې دي: "رسول الله ﷺ موږ ته امر کاوه چې له هغه څه زکات وباسو چې د پلور لپاره مو چمتو کړي وي." او دارقطني له ابوذر څخه روایت کړی چې ما له رسول الله ﷺ څخه واورېدل چې فرمایل یې: "په اوښانو کې زکات شته، په پسونو کې زکات شته او په رخت (بز) کې زکات شته." دا یې په 'ز' سره ویلي، او په دې کې کوم اختلاف نشته چې زکات د هغو په جنس کې نه بلکې په قیمت کې واجب دی. او له ابوعمرو بن حماس څخه او هغه له خپل پلار څخه روایت کړی چې ویلي یې دي: عمر ماته امر وکړ او ویې ویل: د خپل مال زکات ادا کړه. ما وویل: زه له کڅوړو او څرمنو پرته بل مال نه لرم. هغه وویل: قیمت یې معلوم کړه او بیا یې زکات ادا کړه. امام احمد او ابوعبید دا روایت کړی دی.) پای.
بیهقي په "السنن الکبری" کې روایت کړی: (احمد بن محمد بن الحارث الفقیه له علي بن عمر الحافظ څخه، هغه له ابوبکر النیسابوري څخه، هغه له احمد بن منصور څخه، هغه له ابوعاصم څخه، هغه له موسی بن عبیده څخه، هغه له عمران بن ابي انس څخه او هغه له مالک بن اوس بن الحدثان څخه روایت کوي چې: کله زه له عثمان رضي الله عنه سره ناست وم، ابوذر راغی... ده وویل چې دوی وویل: اې ابوذر! موږ ته د رسول الله ﷺ یو حدیث بیان کړه. ده وویل: ما له رسول الله ﷺ څخه واورېدل چې فرمایل یې: "په اوښانو کې زکات شته، په پسونو کې زکات شته، په غواګانو کې زکات شته او په رخت کې زکات شته." دا یې په 'ز' سره وویل.) پای.
په سوداګریزو مالونو کې زکات هغه وخت واجبېږي چې قیمت یې د سرو زرو یا سپینو زرو نصاب ته ورسېږي او کال پرې تېر شي.
که یو سوداګر خپله سوداګري د نصاب څخه په کم مال پیل کړي او د کال په پای کې یې مال نصاب ته ورسېږي، نو زکات پرې نشته؛ ځکه چې پر نصاب باندې کال نه دی تېر شوی. په دغه نصاب کې پر ده هغه وخت زکات واجبېږي چې پوره یو کال پرې تېر شي.
خو که سوداګر خپله سوداګري له نصاب څخه په زیات مال پیل کړي، مثلاً خپله سوداګري په زر دینارو پیل کړي او د کال په پای کې یې سوداګري وده وکړي، ګټه وکړي او قیمت یې درې زره دیناره شي، نو پر ده واجب ده چې د درې زره دینارو زکات وباسي، نه یوازې د هغو زرو دینارو چې پیل یې پرې کړی و؛ ځکه چې ګټه د اصلي مال تابع ده. د ګټې کال د اصل مال کال دی، لکه د اوزو او پسونو بچي چې له هغوی سره حسابېږي او زکات یې ورکول کېږي، ځکه د هغوی کال د میندو کال دی. همدارنګه د مال ګټه هم د اصل مال په کال حسابېږي. کله چې کال پوره شي، سوداګر خپل سوداګریز مالونه ارزوي (قیمت یې معلوموي)، که هغه مالونه داسې وي چې په خپل جنس کې یې زکات واجب وي لکه اوښان او پسونه، او که داسې وي چې په جنس کې یې زکات نه وي لکه جامې، صنعتي توکي، ځمکه او ودانۍ؛ دا ټول په سرو زرو یا سپینو زرو قیمتوي او له هغو څخه ربع العشر (۲.۵٪) وباسي، په دې شرط چې د سرو زرو یا سپینو زرو نصاب ته ورسېږي. زکات باید په راروانو نغدو پیسو ادا کړي، خو دا هم جواز لري چې له خپله ماله یې وباسي که ورته اسانه وي؛ لکه څوک چې د پسونو، غواګانو یا جامو تجارت کوي او د واجب شوي زکات قیمت د یوې پسې، غوا یا جامې په اندازه وي، نو کولی شي نغدې پیسې ورکړي او که وغواړي پسه، غوا یا جامه ورکړي.
هغه سوداګریز مالونه چې په خپل جنس کې هم زکات لري (لکه اوښان، غواګانې او پسونه)، زکات یې د سوداګریزو مالونو په توګه ایستل کېږي، نه د څارویو د زکات په توګه؛ ځکه چې د هغو له ساتلو څخه موخه تجارت دی نه د نسل ډېرول.
د دغه شرعي واقعیت په پوهېدو سره، ستاسو د پوښتنې ځواب په لاندې ډول دی:
الف- سوداګریز مالونه په بازار کې د هغو د پلور په نرخ (بازاري قیمت) ارزول کېږي، کله چې د زکات وخت راشي؛ ځکه چې همدا د دغو مالونو حقیقي ارزښت دی. په هغه قیمت نه ارزول کېږي چې اخیستل شوي وي، ځکه کېدای شي هغه له بازاري نرخ څخه کم یا زیات وي، نو معیار بازاري قیمت دی.
ب- که پلورونکی عمده پلورونکی وي، نو خپل مالونه د عمده پلور په نرخ ارزوي، او که پرچون پلورونکی وي، نو په پرچون نرخ یې ارزوي. که دواړه ډوله پلور کوي، نو د دواړو ترمنځ نسبت معلوموي او په هماغه اساس یې قیمت ټاکي. مثلاً که نیم مال په عمده او نیم په پرچون پلوري، نو په هماغه ترتیب یې ارزونه کوي؛ ځکه چې دا د مال ارزښت ته تر ټولو نږدې حقیقت دی.
ج- مالونه په هغه هېواد کې په بازاري قیمت ارزول کېږي چېرته چې شتون لري، نه د سوداګر په خپل هېواد کې؛ ځکه هلته یې قیمت حقیقي ارزښت ته نږدې وي.
د- د زکات ایستلو پر مهال ټول مالونه ارزول کېږي، که هغه داسې مالونه وي چې بازار لري او که داسې وي چې په بازار کې ولاړ (کاسد) وي؛ ځکه ټول مالونه په اصل کې مال دي. هغه مالونه چې په بازار کې نه پلورل کېږي (کاسد)، د زکات په وخت کې د هغو په اوسني بازاري قیمت ارزول کېږي، چې په دغه حالت کې یې قیمت طبعاً له پخوا څخه کم وي. دا کار هر کال کېږي؛ ځکه چې دا مالونه د نغدو پیسو حکم لري او هر کال زکات پرې لازم دی.
هـ- هغه زکات چې له سوداګریزو مالونو څخه ایستل کېږي، باید نغدې پیسې وي، خو جواز لري چې پخپله له هماغه مالونو څخه هم ورکړل شي. مثلاً که یو څوک باید ۲۰۰۰ زکات ورکړي او د یوې جنس قیمت ۵۰۰ وي، نو کولی شي د نغدو پر ځای ۴ دانې له هماغه جنس څخه ورکړي. دا د هغو مالونو لپاره یو مناسب حل دی چې په بازار کې نه پلورل کېږي، ترڅو سوداګر ته زیان ونه رسېږي او د نغدو پر ځای پخپله مال ورکړي.
دا هغه څه دي چې زه یې په دې مسله کې غوره بولم، الله سبحانه وتعالی تر ټولو ښه پوه او حکیم دی.] پای.
ما دا ځواب په پوره ډول بیا ذکر کړ ترڅو د شاتو، قیمتي ډبرو او نورو سوداګریزو مالونو د زکات ایستلو طریقه په بشپړه توګه روښانه شي.
ستاسو ورور، عطاء بن خلیل ابو الرشته
۲۷ ربیع الاول ۱۴۴۲هـ ق ۲۰۲۰/۱۱/۱۳م
د امیر (حفظه الله) د فیسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: فیسبوک لېنک
د امیر (حفظه الله) د وېب پاڼې څخه د ځواب لېنک: وېب لېنک