پوښتنې ته ځواب: په ازبکستان کې وروستي سیاسي بدلونونه

پوښتنه:

پدې وروستیو کې د ۲۰۱۵/۰۸/۲۷ نېټه د منځنۍ اسیا په چارو کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت مرستیال له ازبکستان څخه لیدنه وکړه، له هغه یوه میاشت وړاندې د ۲۰۱۵/۰۷/۲۷ نېټه د امریکا د وسله والو ځواکونو د مرکزي قوماندانۍ قوماندان له ازبکستان څخه لیدنه وکړه، او له هغه هم یوه میاشت وړاندې د ۲۰۱۵/۰۶/۱۲ نېټه د ملګرو ملتونو عمومي منشي له ازبکستان څخه لیدنه وکړه... ایا دا پرله پسې لیدنې د امریکا او ازبکستان د اړیکو د پیاوړتیا او ډاډ نښه ده، که دا د کمزورۍ او بې اعتمادۍ نښه ده چې امریکا دا لیدنې د اړیکو د پیاوړي کولو لپاره زیاتې کړي دي، ترڅو روسیه له دغې کمزورۍ څخه ګټه وانخلي او ازبکستان ته ننوځي؟ دا د پوښتنې یوه برخه ده، او دویمه برخه یې د دغه ظالمانه واکمن د لور او روسیې په اړه ده؛ وروسته له هغه چې اوازه وه چې هغه به د خپل پلار ځای ناستې شي، خو د ظالم واکمن دوره بیا وغځول شوه او هغه اوس په کورني بند کې ده، ایا دا پدې مانا ده چې هغه له روسیې سره تړاو درلود او رسوا شوه نو ځکه په کورني بند کې ده که نور لاملونه لري؟ هیله ده د پوښتنې د اوږدوالي له امله بښنه وکړئ، خو که څه هم د منځني ختیځ پېښې تر دې تودې دي، مګر دا موضوع د خپلې سیمې لپاره خورا مهمه او اغېزناکه ده، الله دې تاسو ته خیر درکړي...

ځواب:

ستا په پوښتنه کې کومه ملامتیا نشته، ان شاء الله درته ځواب به یې کړو:

لومړی: د لیدنو موضوع:

د دې ځواب لپاره موږ دا لیدنې او د هغو اعلان شوي اهداف او هغه څه چې تر دې اهدافو شا ته دي، څېړو:

۱- د منځنۍ اسیا په چارو کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت مرستیال ډینیل روزنبلم د ۲۰۱۵/۰۸/۲۷ نېټه د ازبکستان پلازمېنې تاشکند ته د خپل سفر پر مهال په یوه مطبوعاتي بیان کې وویل: "امریکا له ازبکستان څخه غوښتي چې له نړیوال ایتلاف سره یوځای شي او د داعش افراطي ډلې پر وړاندې جګړه وکړي." ده وویل: "هغه ایتلاف چې مشري یې امریکا کوي او په سوریه او عراق کې د دولت ډلې عناصر بمباروي، پوځي برخه هم لري، پر دې سربېره د تروریستانو د مالي سرچینو د وچولو هڅې هم کوي. دا ایتلاف د پولو په اوږدو کې د خلکو د تګ راتګ په اړه معلومات راټولوي او هڅې یې پنځه یا شپږ نورې لارې هم لري، او ازبکستان یا بل هر هېواد کولی شي چې په یوه یا ډېرو برخو کې برخه واخلي." (Reuters ۲۰۱۵/۰۸/۲۷)...

• امریکا غواړي ازبکستان د دولت ډلې او تروریزم سره د مبارزې په پلمه په خپل ایتلاف کې شامل کړي ترڅو ازبکستان په قوي توګه له ځان سره وتړي او تر خپلې مشرۍ لاندې یې راولي. امریکا دا کار پخوا هم تجربه کړی و کله چې یې افغانستان اشغال کړ، ازبکستان یې په جګړه کې د ځان تر څنګ ودراوه او افغانستان ته یې د هغوی تګ راتګ اسانه کړ، چې هغه وخت یې هلته د پوځي اکمالاتو د تامین لپاره اډه هم جوړه کړې وه. اوس د دولت ډلې سره د مبارزې په پلمه غواړي له ازبکستان سره خپلې اړیکې پیاوړې کړي ترڅو په دغه هېواد کې خپل نفوذ زیات کړي او په خپل ایتلاف کې یې تر خپل کنټرول لاندې راولي.

۲- د ازبکستان رسمي خبري اژانس د ۲۰۱۵/۰۷/۲۷ نېټه د امریکا د وسله والو ځواکونو د مرکزي قوماندانۍ د قوماندان لوید آسټین د سفر خبر خپور کړ، چې نوموړي د ازبکستان له ولسمشر کریموف سره وکتل او هغه ورته ښه راغلاست ووایه او ویې ویل: "په بېلابېلو کچو او جهتونو کې منظمې خبرې اترې ازبکستان او امریکا ته دا فرصت ورکوي چې څو اړخیزې او دوه اړخیزې ګټورې همکارۍ پراخې کړي." اژانس زیاته کړه: "د لیدنې پر مهال پر ځینو نړیوالو مسایلو، په ځانګړې توګه په سیمه کې د امنیت او ثبات په موخه د همکاریو پر مسایلو خبرې وشوې او د افغانستان د مسایلو د سوله ییز حل په اړه د نظرونو تبادله وشوه"...

• دا په ډاګه کوي چې امریکا د څو اړخیزو او دوه اړخیزو ګټورو همکاریو تر نامه لاندې په ازبکستان کې د خپل نفوذ د پیاوړتیا لپاره د نویو لارو چارو په لټه کې وه. دا یوازې په یو اړخ پورې محدوده نه ده، بلکې څو اړخیزه ده؛ دا په افغانستان کې د امریکا د شتون ملاتړ، د سوریې په جګړه کې د امریکا له ایتلاف سره د ازبکستان یوځای کېدل او همدارنګه په منځنۍ اسیا کې د امریکا د شتون پیاوړتیا پورې اړه لري، ترڅو ازبکستان شاوخوا هېوادونو لکه قزاقستان، ترکمنستان، قرغیزستان او تاجکستان ته د ننوتلو لپاره یوه اډه وګرځوي. دا ټوله سیمه د خپلو زیاتو شتمنیو له امله د امریکا لپاره مهمه ده... د جرمني Der Spiegel مجلې د ۲۰۱۵/۰۴/۱۵ نېټه له تاشکند څخه په خپل یوه راپور کې وویل: "... ازبکستان د یورانیمو، طبیعي ګازو او سرو زرو د کانونو د لویو زیرمو ترڅنګ له ډېرو شتمنیو برخمن دی. پر دې سربېره دا هېواد په نړۍ کې د پنبې یو له سترو صادرونکو څخه دی.." همدارنګه یو بل مهم ټکی د روسیې سره سیالي ده چې لا هم هلته یو څه شتون او اغېز لري، او بیا دا سیمه له چین سره ګاونډۍ ده، نو امریکا غواړي له دې لوري چین کلابند کړي او هلته د دوی فعالیتونه تر کنټرول لاندې وساتي.

۳- د ازبکستان خبري اژانس د ۲۰۱۵/۰۶/۱۳ نېټه د ملګرو ملتونو د عمومي منشي بان کي مون د سفر خبر خپور کړ، چې د ازبکستان ولسمشر کریموف "منځنۍ اسیا او په ځانګړې توګه ازبکستان ته د ملګرو ملتونو د عمومي منشي د اوسني سفر اهمیت وستایه چې هدف یې له نږدې څخه د سیمې له حالت څخه خبرېدل او پر حیاتي مسایلو د نظرونو تبادله ده" او یادونه یې وکړه چې بان کي مون "د زرګونو کلونو د پراختیایي اهدافو په ترلاسه کولو، د قانون د حاکمیت په تامین، د بشري حقونو، میندوارۍ او ماشومتوب په ساتنه او د زده کړې د سیسټم په پراختیا کې د ازبکستان لاسته راوړنو ته اشاره وکړه." هغه په افغانستان کې د امنیت په تامین کې د ازبکستان رول او د ۲۰۱۶-۲۰۲۰ کلونو لپاره د ملګرو ملتونو د پراختیایي ملاتړ د پروګرام د لاسلیک اهمیت ته اشاره وکړه. اژانس زیاته کړه: "د خبرو اترو پر مهال پر هغو ډېرو مسایلو بحث وشو چې په سیمه ییزو او نړیوالو مسایلو او له ملګرو ملتونو او د هغې له اړوندو ادارو سره د ازبکستان د همکارۍ په لارو چارو پورې اړه لري"...

• که څه هم بان کي مون د بشري حقونو یادونه وکړه، خو دا یې په خورا شرم او بې له کوم تمرکزه یاده کړه. د ملګرو ملتونو راډیو په خپله ویبپاڼه کې د ۲۰۱۵/۰۶/۱۲ نېټه د "بان کي مون په ازبکستان کې" تر سرلیک لاندې لیکلي: (د ملګرو ملتونو عمومي منشي بان کي مون د ازبکستان په پلازمېنه تاشکند کې د دغه هېواد له ولسمشر اسلام کریموف سره وکتل او ویې ویل: "بشري حقونو ته له پاملرنې پرته سوله او پرمختګ نشي ترلاسه کېدای.." بان کي مون ولسمشر اسلام کریموف د قانون حاکمیت ته د هغه د ژمنتیا له امله وستایه، خو ویې ویل چې لیکل شوي قوانین باید د خلکو په ژوند کې پر حقیقت بدل شي." ښاغلي بان ټینګار وکړ چې "ملګري ملتونه چمتو دي چې له ازبکستان سره د بنسټیزو آزادیو په پیاوړتیا او ساتنه کې مرسته وکړي").

مګر هغه کریموف او د هغه حکومت ته ډېرې ستاینې وکړې، لکه څنګه چې مو پورته وویل، او دا د امریکا له یو لاسپوڅي څخه کومه د حیرانتیا خبره نه ده، ځکه دا معلومه ده چې د ملګرو ملتونو عمومي منشي د امریکا په امر کار کوي او د هغوی سیاستونه پلي کوي. نو د هغه سفر په همدې چوکاټ کې و چې ازبکستان په لا کلکه توګه د امریکا لوري ته راکاږي. د دغه سفر له لارې هغه د کریموف د رژیم څېره ځلوي او د هغه پر جنایتونو او د بشري حقونو پر سرغړونو پرده اچوي او هغه ته د نوې دورې لپاره په ټاکنو کې مبارکي ورکوي. امریکا یوازې د بان کي مون په سفر د دغه ظالم څېره نه ده پاکه کړې، بلکې تر هغه وړاندې یې یو قضايي پلاوی هم ورلېږلی و، لکه څنګه چې د ازبکستان خبري اژانس د ۲۰۱۵/۰۶/۰۴ نېټه ویلي: "د تاشکند په دولتي حقوقي پوهنتون کې د امریکا د قضایي منصبدارانو له یو پلاوي سره لیدنه وشوه چې مشري یې د امریکا د فدرالي قضايي مرکز مدیر ښاغلي جیریمي فوګل کوله. د لیدنې پر مهال اشاره وشوه چې په ازبکستان کې د ډیموکراتیکو اصلاحاتو د ژورولو او د مدني ټولنې د پراختیا په چوکاټ کې په قضایي سیسټم کې بنسټیز اصلاحات او د دې برخې لپاره د کادرونو روزنه روانه ده." دا ټول د دې لپاره دي چې د ظالم څېره داسې وځلوي چې ګواکې هغه قضا او قانون لري، نه وحشت او ظلم!

د اوباما له خوا ظالم کریموف ته مبارکي هم له دې لرې نه ده، هغه ته یې د ۲۰۱۵/۰۳/۲۹ نېټه په هغو جعلي او درواغجنو ټاکنو کې د پنځو کلونو لپاره د واک د غځولو مبارکي ورکړه، چې د هغو د "روڼتیا" حال دا و چې په ټاکنو کې د ظالم سیالانو په خپلو ټاکنیزو منډو ترړو کې هغه ته دعاګانې کولې!! سره له دې هم نه امریکا او نه ملګرو ملتونو پر هغو نیوکه وکړه، بلکې مبارکي یې ورکړه! ان تر ټاکنو یوه میاشت وړاندې د ۲۰۱۵ کال په فبروري کې واشنګټن له ازبکستان سره د ۳۰۰ زغره والو موټرو پر ورکړه هوکړه وکړه او د ازبکستان د خلکو پر وړاندې د کریموف د وسله وال ځواک کارولو تاریخ یې له پامه وغورځاوه... دا ټول پدې مانا دي چې امریکا او ملګرو ملتونو ته د ټاکنو روڼتیا او جدیت مهم نه دی، بلکې دا ورته مهمه ده چې د ټاکنو پایلې د دوی او په ځانګړې توګه د امریکا په ګټه وي. دا دا هم ښيي چې امریکا کریموف په سیمه کې د خپل ځان لپاره یو ستون ګڼي، نو ځکه پوره هڅه کوي چې هغه یې له لاسه ونه وځي...

۴- مګر دا پدې مانا نه ده چې امریکا ازبکستان ته د روسیې له نفوذ څخه په امن کې ده، ځکه روسیې هڅه کړې او کوي یې چې له ازبکستان سره اړیکې پیاوړې کړي او کریموف خپل لوري ته راکاږي. که څه هم ازبکستان د ۲۰۱۲ کال په نیمایي کې د "ډله ییز امنیت" له تړون څخه ووت، چې دا د خپلواکو هېوادونو د اتحادیې پوځي-امنیتي څانګه ده، خو بیا هم د شانګهای سازمان غړی دی او په هغه کې د روسیې اغېز معلوم دی. دغه سازمان پدې وروستیو کې د ۲۰۱۵/۰۷/۰۸ نېټه غونډه وکړه، او پوتین د هغې په ترڅ کې د ۲۰۱۵/۰۷/۱۰ نېټه د ازبکستان له ظالم کریموف سره وکتل. په دې لیدنه کې د دواړو هېوادونو ترمنځ پر دوه اړخیزو اړیکو خبرې وشوې، پوتین له کریموف څخه وغوښتل چې روسیې ته رسمي سفر وکړي، په داسې حال کې چې دواړه هېوادونه سږکال د خپلو متحدو اړیکو د تړون ۱۰مه کلیزه لمانځي. روسیه په سوداګریزو، اقتصادي او پانګونې برخو کې د ازبکستان یو له مهمو شریکانو څخه ده. د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ حجم مخ په زیاتېدو دی، په ۲۰۱۴ کال کې دا کچه له ۶ ملیارده امریکایي ډالرو څخه واوښته!

د یادولو وړ ده چې د روسیې ولسمشر پوتین د تېر کال په پای کې ازبکستان ته سفر کړی و او د ازبکستان د ۸۶۰ میلیونه ډالرو پور د بخښلو اعلان یې وکړ. دا لرې نه ده چې دا دې ازبکستان ته د نفوذ په لاره کې د روسیې د هڅو یو ګام وي. کریموف پوتین ته د هغه سفر پر مهال ویلي و، لکه څنګه چې د کرملین په بیان کې راغلي: "روسیه تل په منځنۍ اسیا کې شتون لري او د هغې ګټو د ثبات په راوستلو کې مهم رول لوبولی دی." (DPA ۲۰۱۴/۱۲/۱۱). د روسیې دا هڅې د کتونکو لپاره روښانه دي، د فرانسې خبري اژانس د ۲۰۱۵/۰۳/۲۹ نېټه د ټاکنو د خبرونو د پوښښ پر مهال وویل: "له کریموف سره د امریکا مرستې روانې دي او روسیې هڅه وکړه چې هغه بیا ځان ته راکاږي، نو پوتین په ډسمبر کې تاشکند ته سفر وکړ ترڅو کریموف قانع کړي چې ازبکستان د یورو-آسیا په اقتصادي اتحادیه کې شامل کړي چې مشري یې مسکو کوي، خو کریموف دا خبره رد کړه او ادعا یې وکړه چې: دی غواړي د خپل هېواد خپلواکي له سیاسي بلاکونو لرې وساتي." په دې توګه روسیه د کریموف د بېرته راګرځولو په هڅو کې نه ده نهیلې شوې، او د هغه سره د اړیکو پر پیاوړتیا کار کوي که څه هم له امریکا سره د هغه د اړیکو له پیاوړتیا خبره ده.

۵- په دې کې شک نشته چې امریکا د روسیې او ازبکستان ترمنځ دغه کشمکش درک کوي، خو تله د امریکا په ګټه درنه ده. ویلی شو چې امریکا په ازبکستان کې د خپل نفوذ له پلوه ډاډه ده، خو په عین حال کې پوهېږي چې روسیه به په اسانۍ سره له ازبکستان څخه لاس وانخلي. له همدې امله، غالب ګومان دا دی چې ازبکستان ته د امریکایي چارواکو دا پرله پسې سفرونه د دغه ظالم د ملاتړ، ثبات او د هغه د څېرې د ښه کولو لپاره دي ترڅو هغه ته لا ډېره انرژي ورکړي، ګواکې امریکا ورته وايي چې له روسیې مه وېرېږه... موږ ستا شاوخوا، مخې ته او شا ته ولاړ یو. دا ټول په ازبکستان کې د خپل نفوذ د دوام او د روسیې له لوري د هر ډول خطر یا زیان څخه د هغه د ساتنې لپاره دي.

دویم: ستاسو د پوښتنې په اړه چې د ظالم واکمن لور او له روسیې سره د هغې د اړیکو په اړه وه او دا چې ایا دا د هغې د کورني بند لامل دی... دا خبره لرې ښکاري ځکه د هغې چلند داسې نه دی چې روسان دې په ازبکستان کې د خپل نفوذ لپاره پر هغې تکیه وکړي. هغه له سیاست او حکومتدارۍ څخه ډېره عیاشۍ او فساد ته نږدې ده. غالب ګومان دا دی چې د هغې سرکشه چلند او په فساد کې ښکېلتیا پلار اړ کړ چې پر هغې کورنی بند ولګوي، ځکه هغه وېرېده چې د لور فساد یې واک ته زیان ونه رسوي. د هغې مالي رسوایۍ له ازبکستان څخه تر اروپا او امریکا پورې رسېدلې وې، تر دې چې دا رسوایۍ د اور په څېر خپرې شوې وې. د فرانسې خبري اژانس د ۲۰۱۵/۰۳/۲۹ نېټه په پورته ذکر شوي خبر کې ویلي: "د یوې جنایتکارې ډلې او د هغې د شریکانو سوداګرو سره د هغې د اړیکو په اړه څېړنې پیل شوې دي" اژانس زیاتوي "... ځینې کتونکي وايي: کریموفا په خپل واک کې مبالغه کړې وه، او معلومه نه ده چې ولسمشر هغه په شعوري ډول لرې کړې که په ناخوښۍ. مګر هغه داسې وګڼله چې د لور دریځونه یې ښايي د رژیم ثبات له ګواښ سره مخ کړي او د خپل رژیم ګټې یې تر هر څه پورته وګڼلې" اژانس زیاته کړه "هغه په فساد تورنه شوې او د اروپا د ډېرو قضایي ادارو تر تعقیب لاندې ده چې په منځنۍ اسیا کې له سویسي مخابراتي شرکت Teleasonera څخه یې د ۳۰۰ میلیونه ډالرو په غلا کولو تورنه ده." همدارنګه د سویس د عدلیې دفتر ویاند د هغې د فساد د تورونو پر مهال د هغو شتمنیو د ارزښت له څرګندولو ډډه وکړه چې د کریموف له لور سره تړاو لري او د دوی هېواد کنګل کړې دي، خو اشاره یې وکړه چې دا تر ۶۴۰ میلیونه ډالرو کمه ده، کومه شمېره چې په ډېرو مطبوعاتي راپورونو کې یاده شوې ده.

خلاصه دا چې دغه لور په فساد کې ډوبه ده او دا ډېره لرې ده چې د هغې کورنی بند دې له روسیې سره د اړیکو له امله وي، بلکې دا ځکه و چې د هغې رسوایۍ هر ځای ته ورسېدې او ظالم پلار یې ووېرېد چې دا چاره به یې پر تخت اغېز وکړي او دی به راوپرځوي، نو د هغې په کورني بند کې یې د خپل واک د عمر غځول ولیدل...!

په پای کې موږ وینو چې امریکا او نور لویدیځ هېوادونه چې د بشري حقونو چیغې وهي، هغوی ته د کریموف د رژیم له لوري په خورا ناوړه توګه د دې حقونو تر پښو لاندې کول مهم نه دي، او نه ورته د ډیموکراسۍ اصول مهم دي چې دوی یې نارې وهي، بلکې یوازې هلته د خپلو ګټو ترلاسه کول ورته مهم دي. امریکا هڅه کوي چې دغه رژیم له ځان سره داسې وتړي چې نه لړزېږي او نه له دوی سره له کار کولو لاس اخلي او نه بېرته روسیې ته ورګرځي، روسیې هم ازبکستان ته د بېرته لاسرسي لپاره له خپلو هڅو لاس نه دی اخیستی...

د پای په پای کې دا چې د ازبکستان خلک پر خپل اسلام ټینګ دي، او نه د پخوانیو کمونیستانو ظلم او وحشت د هغوی هوډ مات کړ، او نه هم د هغوی د هغو پلویانو چې اوس یې د سېکولرېزم او لیبرالیزم جامې اغوستي دي... په ازبکستان کې داسې نارینه شته چې تجارت او راکړه ورکړه یې د الله له ذکره نه غافلوي، داسې نارینه چې له الله سره کړې وعده یې رښتینې کړې ده، ځینو یې خپل ژوند قربان کړ او ځینې یې انتظار باسي او هیڅ بدلون یې ندی کړی. داسې نارینه چې د دعوت لېږدونکي دي، جدي او هڅاند دي، شپه او ورځ د راشده خلافت په تاسیس سره د اسلامي ژوند د بیا پیل لپاره نه ستړې کېدونکې هڅې کوي. د ازبکستان د ظالم وحشت او د هغه قتل عامونه به د هغوی هوډ کمزوری نه کړي، بلکې د الله په خوښه هغه وخت لرې نه دی چې غالب او عزیز الله به د دغه ظالم، د هغه د مرستندویانو او د هغه د استعمارګرو بادارانو ملا ماته کړي، او بیا به بخارا، ترمذ او سمرقند روښانه شي، او په ازبکستان، منځنۍ اسیا او د مسلمانانو په ټولو خاورو کې به د خلافت لمر راوخېژي.

وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ

"او په هغه ورځ به مومنان د الله (ج) په مرسته خوشحاله شي؛ هغه چې له هر چا سره وغواړي مرسته کوي او هغه بريالی او مهربان دی." (سوره روم [۳۰]: ۴-۵)