(د ستر عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د حزب التحریر د امیر د هغو پوښتنو ځوابونو لړۍ چې د هغه د فیسبوک پاڼې "فقهي" له لارې ترې پوښتل شوي دي)
د پوښتنې ځواب د امت د وېشل کېدو (افتراق) په اړه احاديث
محسن العظامات ته
پوښتنه:
بسم الله الرحمن الرحيم
زموږ امیر صاحب! الله دې ستاسو ساتنه وکړي، السلام عليکم ورحمة الله وبرکاته. د افتراق د حديث د دویم روايت (چې وايي: "ټول په جنت کې دي مګر یوه") په تخريج کې زه ډېر ستړی شوم، ځکه ما لوستلي چې حاکم دا روايت په غریب لفظ سره صحیح کړی دی او مقدسي د هغې په اړه ویلي چې دا له هغه مشهور روايت ("ټول په اور کې دي مګر یوه") څخه ډېر صحیح دی. که وخت لرئ نو په دې اړه زما لارښوونه وکړئ، الله مو په علم او وخت کې برکت واچوه.
امیر صاحب! د "حاکم صحیح کړی دی" جملې په اړه باید ووایم چې دا د عجلوني په کشف الخفاء (۱۵۰ مخ) کې راغلې او متن یې داسې دی: "شعراني په (الميزان) کې د ابن نجار له حديث څخه روايت کړی او حاکم په غریب لفظ سره صحیح کړی چې: زما امت به پر اویا او څو ډلو ووېشل شي، ټولې به په جنت کې وي مګر یوه". د دیلمي په یو بل روايت کې راغلي: "له هغو څخه یوازې یوه هلاکه ده"، پوهانو ویلي چې هغه زنادقه دي. زه پوهېږم چې دا زیاتوالی (زنادقه) موضوعي دی، مګر زما پوښتنه دا ده چې حاکم دا روايت بې له دغه زیاتوالي (زنادقه) په کوم ځای کې صحیح کړی دی؟
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،
لومړی: د امت د افتراق په اړه ستاسو د پوښتنې ځواب دا دی چې په دې موضوع کې راغلي احاديث په دریو ډولونو وېشل شوي دي:
۱- هغه ډول چې یوازې په ۷۳ ډلو باندې د امت وېشل کېدل یادوي. ۲- هغه ډول چې د ۷۳ ډلو ترڅنګ دا زیاتوالی هم لري چې "ټولې په اور کې دي مګر یوه". ۳- هغه ډول چې د ۷۳ ډلو ترڅنګ دا زیاتوالی هم لري چې "ټولې په جنت کې دي مګر یوه".
هغه لومړی ډول چې بې له کوم زیاتوالي دی، هغه صحیح دی او تر هغه ځایه چې زه پوهېږم، چا ضعیف نه دی بللی:
- ابوداود په خپل سنن کې له ابوهریره رضي الله عنه څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
إِفْتَرَقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى أَوْ ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَتَفَرَّقَتِ النَّصَارَى عَلَى إِحْدَى أَوْ ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً
"یهود په یو اویا یا دوه اویا ډلو ووېشل شول او نصارا په یو اویا یا دوه اویا ډلو ووېشل شول، او زما امت به په درې اویا ډلو ووېشل شي." (سنن ابوداود)
- ترمذي په خپل سنن کې له ابوهریره رضي الله عنه څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
تَفَرَّقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ أَوْ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَالنَّصَارَى مِثْلَ ذَلِكَ وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً
"یهود په یو اویا یا دوه اویا ډلو ووېشل شول او نصارا هم همداسې، او زما امت به په درې اویا ډلو ووېشل شي." (سنن ترمذي) امام ترمذي وايي: په دې باب کې له سعد، عبدالله بن عمرو او عوف بن مالک څخه هم روايتونه شته او د ابوهریره حديث حسن او صحیح دی.
- حاکم په مستدرک کې له ابوهریره رضي الله عنه څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
افترقت اليهود على إحدى أو اثنتين وسبعين فرقة، وافترقت النصارى على إحدى أو اثنتين وسبعين فرقة، وتفترق أمتي على ثلاث وسبعين فرقة
"یهود په یو اویا یا دوه اویا ډلو ووېشل شول او نصارا په یو اویا یا دوه اویا ډلو ووېشل شول، او زما امت به په درې اویا ډلو ووېشل شي." (المستدرک) حاکم ویلي چې دا حديث د مسلم په شرط صحیح دی خو هغوی نه دی روايت کړی، او شاهدان هم لري... ذهبي هم ورسره موافقه کړې ده.
دویم ډول چې دا زیاتوالی لري "ټولې په اور کې دي مګر یوه"، د ډېرو روايتونو پر بنسټ صحیح یا حسن بلل شوی دی...:
- ترمذي په خپل سنن کې روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
... وَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَفَرَّقَتْ عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً كُلُّهُمْ فِي النَّارِ إِلَّا مِلَّةً وَاحِدَةً قَالُوا وَمَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي
"... او بني اسرائیل په دوه اویا ډلو ووېشل شول او زما امت به په درې اویا ډلو ووېشل شي چې ټولې به په اور کې وي مګر یوه ډله. صحابه کرامو وپوښتل: اې د الله رسوله! هغه کومه ډله ده؟ ويې فرمايل: هغه چې زه او زما اصحاب پرې روان یو." (سنن ترمذي) ابو عیسی وايي دا حديث حسن او غریب دی...
- ابن ماجه په خپل سنن کې له عوف بن مالک رضي الله عنه څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
افْتَرَقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً فَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ وَافْتَرَقَتِ النَّصَارَى عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً فَإِحْدَى وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ وَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَتَفْتَرِقَنَّ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هُمْ قَالَ الْجَمَاعَةُ
"یهود په یو اویا ډلو ووېشل شول، یوه یې په جنت او اویا یې په اور کې دي. نصارا په دوه اویا ډلو ووېشل شول، یو اویا یې په اور او یوه یې په جنت کې ده. زما دې په هغه ذات قسم وي چې د محمد روح یې په لاس کې دی، زما امت به په درې اویا ډلو ووېشل شي؛ یوه ډله یې په جنت کې او دوه اویا یې په اور کې دي. پوښتنه وشوه: اې د الله رسوله! هغوی څوک دي؟ ويې فرمايل: الجماعة (ټولنه)." (سنن ابن ماجه)
- احمد په خپل مسند کې له معاویه بن ابي سفیان څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابَيْنِ افْتَرَقُوا فِي دِينِهِمْ عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَإِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً يَعْنِي الْأَهْوَاءَ كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةً وَهِيَ الْجَمَاعَةُ
"د دواړو کتابونو خاوندان په خپل دین کې په دوه اویا ډلو ووېشل شول او دا امت به په درې اویا ډلو (یعنې نفسي غوښتنو) ووېشل شي چې ټولې به په اور کې وي مګر یوه، او هغه الجماعة ده." (مسند احمد)
- طبراني په الصغیر کې له انس بن مالک رضي الله عنه څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
تفترق هذه الأمة على ثلاث وسبعين فرقة كلهم في النار إلا واحدة، قالوا: وما هي تلك الفرقة؟ قال: ما أنا عليه اليوم وأصحابي
"دا امت به په درې اویا ډلو ووېشل شي چې ټولې به په اور کې وي مګر یوه. ويې پوښتل: هغه کومه ډله ده؟ ويې فرمايل: هغه چې نن زه او زما اصحاب پرې یو." (المعجم الصغیر)
- بیهقي په دلائل النبوة کې له معاویه څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
إن أهل الكتاب افترقوا في دينهم على اثنتين وسبعين ملة، وإن هذه الأمة ستفترق على ثلاث وسبعين ملة يعني الأهواء، كلها في النار إلا واحدة، وهي الجماعة
"د کتاب خاوندان په خپل دین کې په دوه اویا ډلو ووېشل شول او دا امت به په درې اویا ډلو ووېشل شي، یعنې نفسي غوښتنې، چې ټولې به په اور کې وي مګر یوه، او هغه الجماعة ده." (دلائل النبوة)
- حاکم په خپل مستدرک کې له معاویه رضي الله عنه څخه روايت کړی چې نبي ﷺ وفرمایل:
إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ تَفَرَّقُوا فِي دِينِهِمْ عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، وَتَفْتَرِقُ هَذِهِ الْأُمَّةُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةً وَهِيَ الْجَمَاعَةُ...
"د کتاب خاوندان په خپل دین کې په دوه اویا ډلو ووېشل شول او دا امت به په درې اویا ډلو ووېشل شي چې ټولې په اور کې دي مګر یوه او هغه الجماعة ده..." حاکم ویلي دا هغه سندونه دي چې د دې حدیث پر صحیح والي پرې استدلال کېدای شي... ذهبي هم ورسره موافقه کړې ده.
- ابوداود په خپل سنن کې له معاویه رضي الله عنه څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ زموږ په منځ کې ودرېد او ويې فرمايل:
أَلَا إِنَّ مَنْ قَبْلَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ افْتَرَقُوا عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، وَإِنَّ هَذِهِ الْمِلَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ: ثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ، وَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ، وَهِيَ الْجَمَاعَةُ
"خبردار! ستاسو څخه وړاندې د کتاب خاوندان په دوه اویا ډلو ووېشل شول او دا ډله (امت) به په درې اویا ډلو ووېشل شي: دوه اویا په اور کې او یوه په جنت کې، او هغه الجماعة ده." الباني دا حديث حسن بللی دی.
دریم ډول چې دا زیاتوالی لري "ټولې په جنت کې دي مګر یوه فرقه"، دا روايت ډېرو پوهانو ضعیف بللی دی، له هغې جملې څخه:
- عقیلي په "الضعفاء الکبیر" کې وايي: محمد بن مروان القرشي له محمد بن عباده الواسطي له موسی بن اسماعیل الجبلي له معاذ بن یاسین الزیات له الابرد بن ابي الاشرس له یحیی بن سعید له انس بن مالک رضي الله عنه څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
تَفَرَّقُ أُمَّتِي عَلَى سَبْعِينَ أَوْ إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، كُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ إِلَّا فِرْقَةً وَاحِدَةً، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَنْ هُمْ؟ قَالَ: الزَّنَادِقَةُ وَهُمُ الْقَدَرِيَّةُ
"زما امت به په اویا یا یو اویا ډلو ووېشل شي، ټول به په جنت کې وي مګر یوه ډله. صحابه کرامو وپوښتل: اې د الله رسوله! هغوی څوک دي؟ ويې فرمايل: زنادقه او هغوی قدریه دي." عقیلي ویلي: معاذ بن یاسین الزیات د الابرد بن الاشرس څخه روايت کړی چې هغه یو ناپیژندل شوی (مجهول) سړی دی او حديث یې خوندي نه دی.
- عقیلي همدارنګه په "الضعفاء الکبیر" کې ویلي: حسن بن علي بن خالد اللیثي له نعیم بن حماد له یحیی بن یمان له یاسین الزیات له سعد بن سعید (د یحیی بن سعید الانصاري ورور) له انس رضي الله عنه څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
تَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى بِضْعٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، كُلُّهَا فِي الْجَنَّةِ إِلَّا فِرْقَةً وَاحِدَةً، وَهِيَ الزَّنَادِقَةُ
"زما امت به پر اویا او څو ډلو ووېشل شي، ټولې به په جنت کې وي مګر یوه ډله، او هغه زنادقه دي." عقیلي وايي: دا داسې حدیث دی چې صحیح کېدل یې ناشونی دی، ښايي یاسین دا له خپل پلار یا له همدغه "ابرد" څخه اخیستی وي، دا حدیث نه د یحیی بن سعید او نه د سعد په احادیثو کې اصل لري.
- د ابن جوزي په "الموضوعات" (۱/ ۲۶۷) کې راغلي: هغه په دریو لارو دا حديث نقل کړی دی او وروسته وايي:
هغه احادیث چې وايي "ټولې په جنت کې دي مګر یوه"، د رسول الله ﷺ څخه ثابت نه دي، ځکه په هر سند کې یې یو یا څو کمزوري ټکي شته:
ابن جوزي وايي: "الابرد" (په لومړي سند کې) یو درواغجن او د حديث جوړوونکی (وضاع) و، یاسین ترې اخیستی او سند یې ورګډوډ کړی او عثمان بن عفان (په دریم سند کې) ترې غلا کړی دی. ابن خزیمه د الابرد په اړه ویلي چې هغه درواغجن او وضاع و. د یاسین په اړه یحیی ویلي چې حديث یې هېڅ دی او نسائي ویلي چې متروک الحدیث دی. عثمان د حدیث پوهانو په وینا متروک الحدیث دی او لیکل یې روا نه دي. حفص بن عمر په اړه ابوماتم ویلي چې هغه درواغجن و او عقیلي ویلي چې له امامانو څخه باطل روايتونه کوي.
- په لسان المیزان کې ابن حجر العسقلاني لیکلي: ۳۶۲ - ابرد بن اشرس - د یحیی بن سعید الانصاري څخه... ابن خزیمه ویلي: درواغجن او وضاع دی.
نو په دې اساس، دا زیاتوالی چې "ټولې په جنت کې دي مګر یوه" صحیح نه دی.
دویم: ستاسو د پوښتنې په اړه چې "حاکم په غریب لفظ سره صحیح کړی دی"، تر هغه ځایه چې زه پوهېږم، ما د حاکم په کتبو کې دا تصحیح نه ده موندلې... حتی که په داسې ځای کې وي چې ما نه وي لیدلي، بیا هم د هغو ډېرو محققینو په وړاندې چې دا زیاتوالی یې ضعیف بللی، مقاومت نه شي کولی.
دریم: پایله دا ده چې د امت د ۷۳ ډلو وېشل کېدو حديث بې له زیاتوالي صحیح دی... لومړی زیاتوالی "ټولې په اور کې دي مګر یوه" ډېرو پوهانو حسن بللی دی... مګر دویم زیاتوالی "ټولې په جنت کې دي مګر یوه" ډېرو ضعیف بللی او ډېر لږو خلکو صحیح کړی. له همدې امله زما په آند هغه روايت چې باید عمل پرې وشي هغه "ټولې په اور کې دي مګر یوه" دی او بل زیاتوالی "ټولې په جنت کې دي مګر یوه" د اعتبار وړ نه دی.
دا هغه څه دي چې زه یې غوره ګڼم، او الله ښه پوهېدونکی او حکیم دی.
ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته
۲۴ ربیع الآخر ۱۴۳۹هـ د ۲۰۱۸/۰۱/۱۱م سره سم
د امیر صاحب د فیسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: فیسبوک
د امیر صاحب د ګوګل پلس پاڼې څخه د ځواب لېنک: ګوګل پلس
د امیر صاحب د ټویټر پاڼې څخه د ځواب لېنک: ټویټر