پوښتنه: تېره اونۍ، په ځانګړي ډول د ۲۰۱۰/۱۰/۱۸ او ۱۹ نېټه، د فرانسې د ولسمشر نیکولا سارکوزي په بلنه د دغه هېواد په دوفیل (Deauville) ښار کې یوه درې اړخیزه سرمشریزه جوړه شوه، چې د جرمني لومړۍ وزیرې انګیلا میرکل او د روسیې ولسمشر دیمتري مدویدوف پکې ګډون کړی و. ایا دا سرمشریزه د فرانسې، جرمني او روسیې ترمنځ د یوه نوي محور د جوړېدو نښه ده؟ که داسې وي، نو موخه یې څه ده؟ او په اوسني نړیوال واقعیت کې دا څومره اهمیت لري؟ او که دا یوازې د هېوادونو ترمنځ د ځینو ګټو د وېش په اړه یوه عادي ناسته وه؟
ځواب:
۱- سارکوزي دا سرمشریزه په داسې حال کې راوبلله چې سیمه ییز او نړیوال شرایط خورا حساس وو: سیمه ییز شرایط دا وو چې فرانسه د متقاعدینو د سیسټم د اصلاح د قانون پر سر له پراخو لاریونونو او ګډوډیو سره مخ وه... خو نړیوال شرایط خورا مهم وو، ځکه چې د ۲۰۱۰/۱۱/۱۹ نېټه د لزبن راتلونکی کنفرانس نږدې و، چې پکې به د توغندیز ډال او اټومي وسلو په اړه بحث کېږي. همدارنګه په سویلي کوریا کې د ۲۰۱۰/۱۱/۱۱ او ۱۲ نېټې د G20 سرمشریزه چې د نړیوال مالي حالت د سمون په اړه ده او سارکوزي د یوه نوي نړیوال پولي نظام د رامنځته کولو غوښتنه کوي. سربېره پر دې، فرانسه چمتووالی نیسي چې له دغې نېټې وروسته د یو کال لپاره د G20 مشري په غاړه واخلي.
۲- د دې سرمشریزې اهمیت په دې کې دی چې دا له نړیوال موقف سره مستقیمه اړیکه لري؛ دا د نړۍ د دغو سترو هېوادونو ترمنځ او له امریکا سره د دوی د اړیکو په اړه ده. که څه هم جرمني په اوسني نړیوال واقعیت کې یو لوی ځواک نه ګڼل کېږي، خو د یوه لوی ځواک ځانګړتیاوې لري او په اروپايي ټولنه کې یو مخکښ هېواد دی.
داسې ښکارېده چې سارکوزي د فرانسې، جرمني او روسیې د هغه محور د بیا ژوندي کولو هڅه کوي چې د ده، میرکل او مدویدوف له واک ته رسېدو مخکې فعال و. میرکل او مدویدوف هم په دې نږدېوالي کې خپله ګټه لیده، ځکه نو یې د سارکوزي بلنې ته مثبت ځواب ووایه. دغو دریو واړو په دې سرمشریزه کې خپلو ګټو ته هیلې لرلې؛ فرانس پریس اژانس (AFP) د ۲۰۱۰/۱۰/۱۸ نېټه د جرمني د پلاوي له قوله وویل: "د میرکل یو له مهمو موخو څخه د اروپا امنیتي دوسیه او د روسیې د اقتصاد نښلول د اروپا له اقتصادي ماشین سره دي." همدارنګه یې د روسیې د پلاوي له قوله ویلي چې دوی دې غونډې ته د یوه اروپايي ځواک په توګه د تعامل په سترګه ګوري چې د اروپا او نړۍ لپاره ګټور ثابتېدلی شي. دغه اژانس زیاته کړې: "فرنسیه کوچنۍ اټومي وسله لري او وېره لري چې د اروپا د اټومي بې وسلې کولو په اړه د ناټو او روسیې د هوکړې قرباني نشي، په ځانګړي ډول چې برېتانیا د خپلو اټومي وسلو له نوي کولو ډډه کوي. بلخوا برلین توغندیز ډال یو مثبت ګام بولي." دغه اژانس دا هم ویلي چې دغو دریو مشرانو "د یوې نوې ملګرتیا پر رامنځته کولو هوکړه وکړه" او د خپلو صادقانه او روښانه خبرو اترو څخه یې خوښي وښوده، چې دا په خپله ښيي چې دا هېوادونه د ګډې ملګرتیا له لارې خپلې ګټې لټوي.
۳- د دغو هېوادونو ګټې په لاندې ډول دي:
فرانسه احساسوي چې اټومي وسله یې له ګواښ سره مخ ده او د امریکا تر فشار لاندې ده. لکه څنګه چې د ۲۰۱۰ کال د اپریل په ۱۲ او ۱۳ نېټه په واشنګټن کې د اټومي امنیت په کنفرانس کې د امریکا ولسمشر اوباما له اروپا (او په ځانګړي ډول فرانسې) څخه وغوښتل چې اټومي وسلې پرېږدي او پر ځای یې د توغندیز ډال سیسټم ومني. خو فرانسې دا غوښتنه رد کړه. سارکوزي هغه مهال د امریکا له CBS تلویزیون سره په مرکه کې وویل: "فرانسه به هیڅکله دا وسله پرېنږدي، ترڅو چې ډاډه نشي چې نړۍ باثباته او خوندي شوې ده" (۲۰۱۰/۴/۱۳). فرانسه خپله اټومي وسله د خپل ځواک او عظمت سرچینه بولي او نه غواړي ترې تېره شي. سارکوزي دا خبره روښانه کړه او ویې ویل: "دا (توغندیز ډال) لا تر اوسه یوازې د اټومي وسلې بشپړونکی کېدی شي، چې فرانسه یې د پرېښودو اراده نه لري" (AFP ۲۰۱۰/۱۰/۱۹). فرانسه غواړي له جرمني او روسیې سره په یو ځای کېدو د لزبن په راتلونکي کنفرانس کې د امریکا پر وړاندې خپل موقف پیاوړی کړي او د اروپا د اټومي بې وسلې کولو په اړه د روسیې او امریکا د هوکړې مخه ونیسي.
جرمني بیا په دې وروستیو کې ویلي چې "توغندیز ډال باید د اټومي وسلې ځای ونیسي." خو میرکل د فرانسې د خپګان مخنیوي لپاره وویل چې اټومي بې وسلې کول یوازې د متقابل عمل پر بنسټ کېدلی شي. جرمني د اټومي وسلو د له منځه وړلو ملاتړ کوي ځکه چې پخپله یې نه لري او د لرلو اجازه یې هم نشته، نو په دې ټکي کې له فرانسې سره اختلاف لري. خو میرکل غواړي چې د فرانسې ترڅنګ نور هېوادونه (په ځانګړي ډول روسیه) هم خپلې وسلې کمې کړي. جرمني په دې کې خپله ګټه ویني چې روسیه له ناټو سره همکاري وکړي ترڅو یې خطر کم شي، میرکل وویل: "دا یو ښه خبر دی چې دیمتري مدویدوف د ناټو په سرمشریزه کې ګډون ته غاړه کېښوده."
روسیه بیا د توغندیز ډال په اړه داسې دریځ لري چې که امریکا امتیازات ورکړي او ډاډ ورکړي چې دا د روسیې پر ضد نه دی، نو منلو ته یې نږدې ده. مدویدوف له دې سرمشریزې وروسته وویل: "روسیې تر اوسه د اروپا د توغندیز ډال له سیسټم سره د یوځای کېدو پرېکړه نه ده کړې." ده زیاته کړه: "موږ پر دې نظر غور کوو، خو زه فکر کوم چې ناټو پخپله باید په دې سیسټم کې د روسیې د ګډون په اړه یو روښانه انځور وړاندې کړي او درک کړي چې په دې هوکړو کې زموږ د راتلونکي همکارۍ پایله به څه وي." ده دا هم وویل چې د نوامبر په ۲۰مه به د لزبن په سرمشریزه کې ګډون وکړي ترڅو د ناټو او روسیې ترمنځ خبرې اترې پرمخ بوځي (Russia Today ۲۰۱۰/۱۰/۱۹).
روسي ولسمشر د توغندیز ډال په اړه شک وښود او غوښتل یې پوه شي چې د دې پروګرام تر شا څه دي او روسیې ته به د دې په مقابل کې څه امتیازات ورکړل شي؟ سره له دې، روسیه اوس نه غواړي لکه د پخوا په څېر د امریکا پر وړاندې ودرېږي، بلکې هڅه کوي له امریکا سره نږدې شي ترڅو د یوه لوی ځواک په توګه خپل اعتبار بېرته ترلاسه کړي. روسیه کله امریکا ته غوړه مالي کوي او کله ورته اشاره کوي ترڅو د پخواني شوروي اتحاد په څېر د نړۍ په مدیریت کې برخه ورکړل شي. روسیه پوهېږي چې سارکوزي او میرکل د امریکا پر وړاندې د درېدو وړتیا نه لري، نو ځکه له دوی سره په یو ځای کېدو کې ډېره ګټه نه ویني. هغه دا هم پوهېږي چې فرانسه او جرمني له روسیې سره په خپلو خبرو کې صادق نه دي او یوازې د هغې استثمار او کارول غواړي.
۵- دا تمه نه کېږي چې فرانسه به د دغه محور په بیا ژوندي کولو کې بریالۍ شي، ځکه موخې یې سره توپیر لري:
روسیې له فرانسې سره بشپړ همکاري ونه کړه، ځکه فرانسې او جرمني د روسیې غوښتنې پوره نه کړې. د هغوی ځنډ او خنډ په ځانګړي ډول اروپايي هېوادونو ته د روسي وګړو د ویزو په موضوع کې ښکاره و. فرانسه غواړي له روسیې څخه د اټومي وسلو په موضوع کې د امریکا پر وړاندې د یوې وسیلې په توګه کار واخلي، ځکه روسیه لویه اټومي زیرمه لري او د هغې د پرېښودو فکر نه کوي.
فرانسې غوښتل د نړیوال پولي نظام د اصلاح لپاره ملاتړي ومومي چې اوسمهال یې کنټرول له امریکا سره دی. دا د Bretton Woods د ۱۹۴۴ کال د تړون د بیا کتنې په مانا ده چې امریکا ته یې د پیسو د نړیوال صندوق او نړیوال بانک له لارې پر نړیوال اقتصاد د واکمنۍ فرصت ورکړی و. سارکوزي د ۲۰۰۸ کال له مالي بحران راهیسې دا غوښتنه کوي، خو د امریکا د مخالفت او د فرانسې د کمزورۍ له امله په دې نه دی توانېدلی چې نور هېوادونه له ځان سره ملګري کړي.
فرانسه هڅه کوي له جرمني او روسیې سره په یو ځای کېدو د اټومي وسلو او نړیوال پولي نظام په برخو کې د امریکا پر وړاندې ودرېږي، خو دا کار اسانه نه دی ځکه روسیه له امریکا سره خپلې ګټې لري او جرمني نه اټومي ځواک دی او نه هم له هغو نړیوالو اقتصادي بنسټونو سره د اړیکو شلولو جرات لري چې امریکا جوړ کړي دي.
همدارنګه سارکوزي غوښتل په کور دننه هم خپل موقف پیاوړی کړي ترڅو د متقاعدینو د اصلاح قانون تصویب کړي، چې د فرانسې پارلمان د ۲۰۱۰/۱۰/۲۸ نېټه تصویب کړ. هغه غوښتل خپلو خلکو ته وښيي چې د فرانسې لپاره لوی کارونه کوي او جرمني او روسیه یې له ځان سره مل کړي دي، خو هغوی پوهېدل چې فرانسه غواړي پر دوی تکیه وکړي ترڅو خپلې کورنۍ ستونزې حل کړي.
جرمنیان بیا غواړي خپل شرکتونه روسیې ته ولېږي ترڅو هلته پانګونه وکړي، خو په مقابل کې روسانو ته ورته امتیازات نه ورکوي. دوی غواړي روسي بازارونه د خپلو توکو پر مخ پرانیزي خو اجازه نه ورکوي چې روسان اروپا ته راشي ترڅو روسان د لویدیځ له تجربو ګټه پورته نه کړي. له شوروي اتحاد وروسته تر ننه روسان نشي کولی په اسانۍ اروپا ته سفر وکړي. اروپايي شرکتونه هلته پانګونه کوي، خو عادي روسي سوداګر د بالتیک هېوادونو له لارې په ستونزو سره اروپايي توکي ترلاسه کوي.
له همدې امله، د فرانسې، جرمني او روسیې ترمنځ دا سیاسي او اقتصادي سیالۍ د دغه محور رامنځته کېدل ستونزمن کوي.
۶- له همدې امله جرمني او فرانسې د دې درې اړخیزې سرمشریزې تر څنګ یوه دوه اړخیزه ناسته هم وکړه او خپلې ګډې ګټې یې وڅېړلې. هغوی په یوه ګډه اعلامیه کې تر ۲۰۱۳ کاله پورې د لزبن په تړون کې د بیا کتنې غوښتنه وکړه. دوی غواړي اروپايي ټولنه پیاوړې کړي او له روسیې سره اقتصادي اړیکې ولري، خو پرته له دې چې روسیه په اروپايي اقتصاد کې مدغم کړي. ځکه نو د روسانو لپاره د ویزو د ختمولو په اړه د مدویدوف غوښتنو ته میرکل وویل چې دا کار "ګام په ګام" کېږي او سارکوزي وویل چې دا یوه "مهمه موضوع" ده خو په اړه به یې وروسته خبرې وکړي.
۷- پایله دا چې د دوفیل سرمشریزه که څه هم د هر هېواد د ځانګړو او ګډو ګټو لپاره وه، خو تمه نه کېږي چې کوم نوی فعال محور ترې جوړ شي. بیا هم، د دې غونډې جوړېدل په نړیواله کچه اغېزناک دي، ځکه له کلونو وروسته دا لومړی ځل و چې اروپايي هېوادونو له امریکا پرته په خپلواک ډول د یوه محور جوړولو لپاره ناسته وکړه، که څه هم دا یوازې په نظري بڼه وه.