د جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته، د حزب التحریر امیر، د خپلو فیسبوک پاڼې مینه والو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ
د پوښتنې ځواب
د حیواناتو له برخو، غړو او هډوکو څخه ګټه اخیستل احمد الخطیب ته
پوښتنه:
السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته، بسم الله والحمد لله والصلاة والسلام علی رسول الله ﷺ وعلی آله وصحبه اجمعین.
ما په ځینو سوداګریزو مرکزونو کې ولیدل چې د حیواناتو له هډوکو څخه جوړ شوي تسبیح، غاړکۍ، لاسبندونه او نور پلوري. زما پوښتنه دا ده چې ایا د حیواناتو له غړو او برخو څخه ګټه اخیستل جواز لري؟
رسول الله ﷺ فرمایي: مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ "الله سبحانه وتعالی چې د چا سره د خیر اراده وکړي، په دین کې پوهه (فقه) ور په برخه کوي."
جزاک الله خیراً، الله دې موږ پر حق ثابت قدم کړي او د خپل اسلامي دولت د اقامې لپاره دې عمل رانصیب کړي.
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته، د حیواناتو له برخو او غړو څخه د ګټې اخیستنې موضوع ډېر تفصیلات لري او په دې کې د فقهاوو او مجتهدینو ترمنځ مختلف نظرونه شتون لري، چې په لاندې ډول یې خلاصه درته وړاندې کوم:
لومړی: له هډوکو ګټه اخیستل (ښکر، غاښ، نوک او سومان هم ورته حکم لري):
۱- د هغه حیوان هډوکي چې غوښه یې خوړل کېږي او په شرعي ډول حلال شوی وي:
د حلال غوښې لرونکي حیوان له هډوکو ګټه اخیستل جواز لري کله چې په شرعي ډول حلال (ذبح) شوی وي؛ ځکه د داسې حیوان ذبیحه پاکه ده او د هغې له غوښې، هډوکو او نورو ټولو برخو ګټه اخیستل حلال دي. په دې کې د مسلمانانو ترمنځ کوم اختلاف نشته. مسلمانانو به تل د حلالو حیواناتو غوښه له هډوکو سره پخوله او خوړله به یې، که هډوکي نجس وای نو دا کار به یې نه کاوه. دا د هډوکو پر پاکوالي دلیل دی... بخاري له ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت کړی:
أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَكَلَ كَتِفَ شَاةٍ ثُمَّ صَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ "رسول الله ﷺ د پسې د اوږې غوښه وخوړه او بیا یې لمونځ وکړ او اودس یې تازه نه کړ." (په اوږه کې هډوکی هم وي).
۲- د هغه حیوان هډوکي چې غوښه یې خوړل کېږي خو په خپله مړ شوی وي (میته):
هغه حیوان چې غوښه یې حلاله ده، کله په خپله مړ شي او کله بیا په غیر شرعي ډول حلال شي (مثلاً یو بودايي یې حلال کړي)... په دواړو حالتونو کې دا حیوان "میتة" (مرداره) بلل کېږي او د مردارې حکم پرې جاري کېږي. د داسې حیوان له هډوکو د ګټې اخیستنې په اړه د علماوو ترمنځ اختلاف دی؛ هغه څوک چې دا هډوکي نجس ګڼي، هغوی یې ګټه اخیستل حرام بولي چې په هغو کې د مالکیه، شافعیه، حنابله او نورو جمهور شامل دي. او څوک یې چې پاک ګڼي هغوی یې ګټه اخیستل جایز بولي چې په هغو کې احناف، ابن سیرین او ابن جریج شامل دي...
زما په وړاندې غوره (راجح) نظر دا دی چې د مردار حیوان هډوکي نجس دي او د مردارې تعریف پرې صادق دی، ځکه الله سبحانه وتعالی فرمايي:
قَالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ "هغه وویل: څوک به دا هډوکي بېرته ژوندي کړي چې دا خو بالکل وراسته شوي دي؟" (سورت یسین [۳۶]: ۷۸)
دلته د يُحْيِ وییکي (لفظ) کارول د هډوکو لپاره دا مانا ورکوي چې د مردارې هډوکي هم "مړه" دي، نو ګټه ترې اخیستل ځکه جواز نه لري چې نجس او مرداره دي... همدارنګه رسول الله ﷺ په هغه حدیث کې چې بخاري په "التاریخ" او ابن حبان په خپل صحیح کې روایت کړی، فرمایي:
لا تنتَفِعُوا من الميْتةِ بشيءٍ "د مردارې (میتې) له هیڅ شي څخه ګټه مه اخلئ." الباني دا حدیث په "سلسلة الاحادیث الصحیحه" (۷/ ۳۶۶) کې ذکر کړی او وایي چې سند یې صحیح او راویان یې ثقه دي. د ابن حبان روایت داسې دی: "لَا تَسْتَمْتِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بشيء". له دې حدیث څخه په واضحه توګه څرګندېږي چې د مردارې له هیڅ برخې ګټه اخیستل جواز نه لري، مګر دا چې کوم ځانګړی دلیل (مخصص) راغلی وي، او د هډوکو په اړه داسې کوم دلیل نشته.
۳- له ژوندي حیوان څخه پرې شوی هډوکی:
د دې مانا دا ده چې یو هډوکی له حیوان څخه په داسې حال کې پرې شي چې هغه ژوندی وي. دا هډوکی د مردارې حکم لري، نجس دی او ګټه ترې اخیستل حرام دي. ځکه حاکم په مستدرک کې له ابي واقد الیثي څخه روایت کړی چې ویلي یې دي: خلکو په جاهلیت کې د اوښانو بوکاڼې (کوهان) او د پسونو لکۍ (دنبې) پرې کولې او خوړلې به یې، کله چې نبي ﷺ راغی، هغوی ترې پوښتنه وکړه، نو ویې فرمایل:
مَا قُطِعَ مِنَ الْبَهِيمَةِ وَهِيَ حَيَّةٌ فَهُوَ مَيِّتٌ "څه چې له حیوان څخه په داسې حال کې پرې شي چې هغه ژوندی وي، نو هغه مرداره (میته) ده." حاکم ویلي دا حدیث صحیح دی. په همدې اساس، د مړ حیوان څخه پرې شوی هډوکی هم مرداره ده ځکه چې هغه د مردارې یوه برخه ده.
۴- د هغه حیوان هډوکي چې غوښه یې نه خوړل کېږي:
دا د هغو حیواناتو هډوکي دي چې الله سبحانه وتعالی یې خوړل حرام کړي دي، لکه داړونکي ځناور، فیلان، ټپوسان او داسې نور... په دې کې هم اختلاف شتون لري. خو زما په نظر د داسې حیوان له هډوکو ګټه اخیستل حرام دي ځکه: الف- که هډوکی ترې په ژوندوني پرې شوی وي، نو هغه مرداره ده. ب- که په خپله مړ شوی وي، نو هغه هم مرداره ده او د "لا تنتَفِعُوا من الميْتةِ بشيءٍ" په حکم کې راځي. ج- که ذبح شوی هم وي، بیا هم مرداره ده؛ ځکه ذبحه یوازې په حلال غوښه لرونکو حیواناتو کې "شرعي ذکاه" ګڼل کېږي. هغه حیوان چې غوښه یې حرامه وي، ذبح کول یې هغه نه پاکوي، نو بیا هم مرداره ده او ګټه ترې اخیستل حرام دي.
۵- د کبانو او سمندري حیواناتو هډوکي:
کبان او سمندري مرداره حلال دي، لکه څنګه چې په احادیثو کې راغلي دي. ابن ماجه له ابن عمر رضي الله عنهما څخه روایت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ الْحُوتُ وَالْجَرَادُ "زموږ لپاره دوه ډوله مردارې حلالې شوې دي: کب او ملخ." همدارنګه په سنن ترمذي کې راغلي چې د سمندر د اوبو په اړه رسول الله ﷺ وفرمایل:
هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ "د سمندر اوبه پاکې دي او مرداره یې حلاله ده." ترمذي وایي دا حدیث حسن صحیح دی. په صحیح بخاري کې د جابر رضي الله عنه په روایت کې د "عنبر" په نوم د لوی کب کیسه راغلې چې صحابه کرامو ترې خوړل او هډوکی یې هم وکارول شو. دا په دې مانا ده چې د سمندر مرداره پاکه او حلاله ده او د هډوکو په ګډون ترې ګټه اخیستل جایز دي.
دویم: له پوستکي ګټه اخیستل:
۱- د هغه حلال غوښه لرونکي حیوان پوستکی چې په شرعي ډول ذبح شوی وي:
د داسې حیوان له پوستکي ګټه اخیستل ځکه جایز دي چې د شرعي ذبحې له امله پاک دی. رسول الله ﷺ د تبوک په غزا کې د یوې ښځې د اوبو د مشک په اړه چې له مردارې جوړ شوی و، وفرمایل:
أَلَيْسَ قَدْ دَبَغْتِهَا؟ "ایا دا دې نه ده پخه کړې (دباغي کړې)؟" هغې وویل: هو. ویې فرمایل:
فَإِنَّ دِبَاغَهَا ذَكَاتُهَا "د پوستکي پخول (دباغی کول) د هغې ذکاه ده." نو له دې معلومېږي چې د حلال غوښه لرونکي حیوان له پوستکي ګټه اخیستل چې په شرعي ډول ذبح شوی وي، روا دي.
۲- د هغه حلال غوښه لرونکي حیوان پوستکی چې مړ شوی وي (میته):
زما راجح نظر دا دی چې د حلال غوښه لرونکي حیوان له پوستکي ګټه اخیستل جایز دي، خو په دې شرط چې "دباغی" (پخ) شي. ځکه د مردارې پوستکی نجس وي او دباغي کول یې پاکوي. رسول الله ﷺ د میمونې رضي الله عنها د مړې شوې بوزې په اړه وفرمایل:
أَلَّا أَخَذُوا إِهَابَهَا فَدَبَغُوهُ فَانْتَفَعُوا بِهِ "کاش هغوی د دې پوستکی اخیستی وای، پخ کړی یې وای او ګټه یې ترې اخیستې وای." همدارنګه فرمايي:
أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ "هر پوستکی چې وپخول شي، نو هغه پاک شو." نو دا احادیث ښيي چې د حلال غوښه لرونکي حیوان د مردارې پوستکی له پخولو وروسته پاکېږي او ګټه ترې اخیستل روا دي.
۳- د هغه حیوان پوستکی چې غوښه یې نه خوړل کېږي:
زما په نظر د داسې حیواناتو له پوستکي ګټه اخیستل حرام دي، که څه هم دباغي شي. ځکه هغه احادیث چې دباغي کول د پاکوالي وسیله ګڼي، یوازې د حلال غوښه لرونکو حیواناتو په اړه دي. څرنګه چې د داسې حیواناتو لپاره شرعي ذکاه نشته، نو دباغي کول هم پرې اغېز نه کوي او هغه نجس پاتې کېږي.
۴- د کبانو او سمندري حیواناتو پوستکی:
د دې ډول حیواناتو له پوستکي ګټه اخیستل جواز لري، ځکه د هغوی ټولې برخې (هډوکي، غوښه، پوستکی) پاک او حلال دي.
درېیم: د غاړکیو، لاسبندونو، تسبیح او لوښو په جوړولو کې د حیواني برخو کارول:
د پورته تفصیل له مخې، ستا د پوښتنې ځواب دا دی: که د حیوان هغه برخه چې په صنعت کې کارول شوې، د پورته ذکر شویو قاعدو له مخې پاکه او حلاله وي، نو کارول یې جواز لري. خو که هغه برخه نجس وي (لکه د حرام غوښه لرونکي حیوان هډوکي یا د مړ حیوان هډوکي)، نو ترې جوړ شوي شیان هم نجس دي او کارول یې حرام دي.
ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته
د ۱۴۴۲ هـ ق کال د ربیع الآخر ۵مه د ۲۰۲۰/۱۱/۲۰م کال
د امیر (حفظه الله) د فیسبوک پاڼې څخه د ځواب لینک: فیسبوک
د امیر (حفظه الله) د ویب پاڼې څخه د ځواب لینک: ویب پاڼه