د ايران د اټومي هوکړې په اړه د پوښتنې ځواب

د مهربان او رحیم الله په نامه

پوښتنه:

د ۲۰۱۳ کال د نومبر په ۲۴مه نېټه د ايران او «۱+۵» ډلې ترمنځ د اټومي هوکړې له لاسليک کېدو وروسته، د دغې هوکړې په اړه نړيوال او سيمه ييز دريځونه او سياسي څرګندونې پرله پسې خپرېږي. په دغو دريځونو کې لیدلوري ګډوډ او يو له بل سره په ټکر کې دي... ايران هغه څه چې پېښ شوي يوه بريا ګڼي او وايي چې د يورانيمو د بډاینې په برخه کې يې نړيوال رسميت ترلاسه کړی دی. امريکا بيا دا ردوي چې ګواکې په دې هوکړه کې د ايران د بډاینې حق په رسميت پېژندل شوی وي؛ امريکا وايي چې دغه هوکړه د يهودو کيان خوندي کوي او ايران د اټومي وسلو له لرلو څخه منع کوي. بلخوا د يهودو کيان دغه هوکړه بده او يوه تاريخي تېروتنه بولي... دې حالت زما او ښايي د نورو لپاره هم د دغې هوکړې د واقعيت په پوهېدو کې يو ډول ګډوډي رامنځته کړې وي. پوښتنه دا ده چې: د دغې هوکړې واقعيت او د هغې په اړه رامنځته شوي دريځونه څه دي؟ ايا دغه هوکړه په سيمه کې د ايران له رول سره اړيکه لري، لکه د سوريې اوسنۍ پېښې؟ او بيا د اوباما د هغو پراخو هڅو لامل څه دی چې د دغې هوکړې د تصويب او دفاع لپاره يې کوي، تر دې چې له يو شمېر سياستوالو مې واورېدل چې ويل يې: "داسې ښکاري چې اوباما تر ايران هم دې هوکړې ته ډېر ليواله دی"؟ الله تعالی دې تاسو ته خير درکړي.

ځواب:

راځئ په پيل کې د هوکړې واقعيت د هغو معلوماتو پر بنسټ وڅېړو چې په بېلابېلو رسنيو کې خپاره شوي دي:

۱- په هوکړه کې د ايران ژمنې:

الف- ايران ژمنه وکړه چې د ۵٪ څخه پورته د يورانيمو بډاینه به ودروي، د دغې کچې لپاره اړين تخنيکي سيستمونه به له منځه يوسي، خپل د ۲۰٪ بډايه شويو يورانيمو زېرمه به ۵٪ ته راټيټه کړي او يا به يې داسې بڼې ته واړوي چې د نورې بډاینې لپاره مناسب نه وي... همدارنګه يې ژمنه وکړه چې د ۳.۵٪ بډايه شويو يورانيمو د زېرمې په زياتوالي کې به هيڅ پرمختګ نه کوي او د دغو شپږو مياشتو په پای کې به د دغو يورانيمو کچه له هغې زياته نه وي چې په پيل کې وه، او هر ډول زياته شوې اندازه به په اکسایډ بدلوي.

ب- ايران ژمنه وکړه چې د نويو سنټرفیوژونو په نه نصبولو او د يورانيمو د بډاینې لپاره د راتلونکي نسل له وسایلو څخه په نه ګټنې سره به په خپلو وړتياوو کې پرمختګ ودروي. همدارنګه يې په نټانز (Natanz) کې نږدې نيمايي سنټرفیوژونه او په فورډو (Fordo) کې درې پر څلورمه برخه سنټرفیوژونه غير فعال کړل ترڅو د بډاینې لپاره ترې ګټه وانه خیستل شي. ايران د سنټرفیوژونو توليد يوازې د هغو ماشينونو د بدلولو پورې محدود کړ چې زيانمنېږي، ترڅو په دغو شپږو مياشتو کې اضافي سنټرفیوژونه ذخيره نه کړي.

ج- ايران ژمنه وکړه چې د اراک ريکټور به نه فعالوي، د پلوټونيمو د استخراج پروسه به ودروي، اضافي پرزې به په کې نه نصبوي او نه به ورته د سون توکي او درنې اوبه لېږدوي. همدارنګه هوکړې د مستعملو سون توکو څخه د پلوټونيمو جلا کول منع کړل او ايران يې مکلف کړ چې د اراک ريکټور په اړه هغه ډيزاين شوي معلومات ورکړي چې له پخوا راهيسې ترې غوښتل شوي وو، چې دا ريکټور په اړه ډېر حساس معلومات په ډاګه کوي.

د- مفتشينو ته د اراک ريکټور ته د ننوتلو ډېر فرصتونه ورکول او د اټومي انرژۍ له نړيوالې ادارې سره د ايران د ضمانتونو د تړون د اضافي پروتوکول له مخې د ځينو مهمو معلوماتو شريکول. ايران همدارنګه ژمنه وکړه چې د اټومي انرژۍ ادارې مفتشينو ته به اجازه ورکوي چې هره ورځ نټانز او فورډو ريکټورونو ته ننوځي او هغوی به د کامرو ثبت شوي تصويرونه ګوري ترڅو د بډاینې له فعاليتونو پوره څارنه وشي... ايران همدارنګه ژمنه وکړه چې نړيوالې ادارې ته به د سنټرفیوژونو د جوړولو او ذخيرې تاسيساتو، د يورانيمو کانونو او د هغو د پروسس مرکزونو ته د لاسرسي زمينه برابروي.

هـ- ايران ژمنه وکړه چې له «۱+۵» هېوادونو او د اټومي انرژۍ نړيوالې ادارې سره به يوه ګډه کمېټه جوړوي ترڅو پر پلي کېدو څارنه وکړي او ستونزې هوارې کړي. دغه کمېټه به د ايران د اټومي پروګرام د پخوانیو او اوسنیو اندېښنو، په ځانګړې توګه د احتمالي نظامي اړخونو او پارچین تاسيساتو په اړه کار کوي.

۲- د هوکړې له مخې د ايران لاسته راوړنې:

الف- د ايران د بهرنيو چارو وزير محمد جواد ظريف اعلان وکړ چې هېواد به يې د يورانيمو ۲۰٪ بډاینه د شپږو مياشتو لپاره وځنډوي، خو د بډاینې نورې برخې به دوام لري. وزير وويل چې لويو قدرتونو ژمنه کړې چې په دې موده کې به نوي بنديزونه نه لګوي او ځينې اوسني بنديزونه به د نفتو، پټروکيمياوي توکو، د موټرو توليد، بيمې او قيمتي فلزاتو په برخو کې وځنډول شي.

ب- د هغې وثيقې له مخې چې سپينې ماڼۍ خپره کړې او رویټرز اژانس د ۲۰۱۳/۱۱/۲۴ نېټه راخيستې، ايران ته به د ځينو اټومي فعاليتونو د ځنډولو په بدل کې بنديزونه کم شي. ايران ښايي د سرو زرو او قيمتي فلزاتو له لارې ۱.۵ ميليارده ډالره ترلاسه کړي، د موټرو او پټروکيمياوي صادراتو بنديزونه به يې لرې شي او د نفتو پلور به يې په اوسنۍ ټيټه کچه کې پاتې شي، چې د ۴.۲ ميليارده ډالرو عواید به يې په قسطونو ورکول کېږي. سپينې ماڼۍ ټینګار وکړ چې د دغې هوکړې ارزښت نږدې ۷ ميليارده ډالره دی.

ج- په جنيوا کې ځينو برخوالو ديپلوماتانو وويل چې دغه هوکړه د ايران د اټومي پروګرام محدودول د ۷ ميليارده ډالرو په ارزښت د سوداګريزو بنديزونو د کمولو په بدل کې دي.

۳- ايران دا يوه بريا وګڼله: د ايران مذهبي مشر علي خامنه يي د هوکړې ستاينه وکړه او ويې ويل: "بايد له اټومي مذاکره کوونکي ټيم څخه د دغې لاسته راوړنې له امله مننه وشي، دا بريا د الهي نصرت او د ولس د دعاګانو پايله ده" (فارس اژانس ۲۰۱۳/۱۱/۲۵). روحاني هم په تلويزيوني مرکه کې (۲۰۱۳/۱۱/۲۶) وويل چې د بډاینې حق به دوام ومومي او دا زموږ "سرې کرښه" ده. جواد ظريف هم ورته څرګندونې وکړې.

۴- ايا دا واقعاً يوه بريا ده؟ که څوک د دغې هوکړې مادو ته په ځير وګوري، نو جوته به شي چې ايران په خپل اټومي پروګرام کې خورا لوی امتيازونه ورکړي دي. ايران د غرب هغه ټول شرطونه ومنل چې د بډاینې د درولو، د ۲۰٪ یورانیمو د کمولو او د درنو اوبو د ريکټورونو د فعاليت د ځنډولو په اړه وو. ايران ژمن شو چې پلوټونيم به نه توليدوي، نوي سنټرفیوژونه به نه نصبوي او مفتشينو ته به هره ورځ اجازه ورکوي چې د کامرو له لارې ټول فعاليتونه وڅاري... نو دا څنګه بريا کېدای شي؟ د ايراني چارواکو له لوري د دې هوکړې "لویه بريا" بلل يوازې د هغوی د تسليمۍ او له امريکا سره د پټو اړيکو د پټولو لپاره يوه پرده ده، ترڅو د خپل ولس اعتراضونه غلي کړي او له امريکا سره علني اړيکو ته لاره هواره کړي.

د ايران دغه تسليمي د هغوی له هغو ادعاوو سره په ټکر کې ده چې ګواکې هغوی خپلواک دي؛ ځکه هيڅ خپلواک هېواد ځان داسې تر دايمي او ورځنۍ څارنې لاندې نه راولي، لکه څنګه چې د امريکا له اشغال وړاندې د صدام په عراق کې وشول. ايران په دې کار سره د خپل اټومي ځواک د پرمختګ مخه ونيوله، په داسې حال کې چې د يهودو کيان په دوامداره توګه خپل دوديز او غير دوديز ځواک پياوړی کوي... هر هوښيار انسان پوهېږي چې له ۲۰٪ بډاینې څخه بېرته ۳.۵٪ ته راکوزېدل بريا نه ده. دا يوه داسې نقشه وه چې امريکا د سياست په دهلېزونو کې له ايران سره جوړه کړې وه ترڅو د دواړو هېوادونو اړيکې له پټ حالت څخه ښکاره حالت ته راوباسي، ترڅو ايران وکولی شي په سيمه کې خپل ټاکل شوی رول له بنديزونو پرته ترسره کړي... اوس ډېری خلک پوهېږي چې ايران له امريکا سره ملګری دی، په ځانګړې توګه د سوريې له پېښو وروسته دا حقيقت نور هم روښانه شو. دا اړيکې د جمهوري نظام له اعلان راهيسې وې، خو په عراق او افغانستان کې همکارۍ پټې وې، لکه څنګه چې پخوانیو ايراني چارواکو پرې اعتراف کړی دی.

د ايران اوسنی بهرنيو چارو وزير جواد ظريف په ۲۰۰۱ کال کې په امريکا کې د ايران ديپلوماتیک استازی و او له خپل حکومت څخه يې غوښتي وو چې پر افغانستان د امريکا په بريد کې همکاري وکړي، چې هغه وخت ځينو ايرانيانو پر ده د امريکايي جاسوس تور پورې کړی و. اوس ايران غواړي چې له امريکا سره په علني ډول تعامل وکړي ترڅو په امريکايي پروژو کې برخه واخلي او امريکا ورته سيمه ييز رول وسپاري. امريکا ورته په سوريه کې د بشار اسد د رژيم د ساتلو رول وسپاره ترڅو امريکا د هغه لپاره داسې بديل پيدا کړي چې د نظام جوړښت خوندي وساتي.

۵- امريکا د دې هوکړې تر شا وه: امريکا له ايران سره له مياشتو راهيسې پټې خبرې کولې. امريکا پوهېدله چې اروپا غواړي د دوی په معامله کې خنډ جوړ کړي، نو ځکه يې مخکې له دې چې اروپايانو ته خبر ورکړي، هوکړه پخه کړې وه. فرانسوۍ ورځپاڼې «لومونډ» د ۲۰۱۳/۱۱/۲۴ په ګڼه کې وليکل چې د امريکا او ايران لوړپوړو چارواکو د مياشتو لپاره پټې خبرې کړې وې چې په عمان کې ترسره کېدې. «اسوشيټډ پرېس» خبر ورکړ چې امريکا يوازې اته مياشتې وروسته (د ۲۰۱۳ سپټمبر په پای کې) خپلو متحدينو او اسراييلو ته له دغو پټو ناستو خبر ورکړ.

۶- د اوباما ليوالتيا: اوباما دې هوکړې ته دومره ليواله و چې په کانګرس کې يې د هر ډول مخالفت مقابله کوله او د يهودو کيان ته يې ډاډ ورکاوه چې دا د هغوی په ګټه ده. اوباما وويل:

"موږ نه شو کولی د ديپلوماسۍ دروازه وتړو او نه شو کولی د نړۍ د ستونزو لپاره سوله ييزې حل لارې له پامه وغورځوو... که ايران دغه فرصت وکاروي، موږ کولی شو د هغو شکونو پای ته رسول پيل کړو چې له کلونو راهيسې زموږ د هېوادونو ترمنځ موجود دي." (الجزيره ۲۰۱۳/۱۱/۲۶).

اوباما همدارنګه دا هوکړه د خپلې ولسمشرۍ ترټولو مهمه لاسته راوړنه وبلله. جان کيري هم د يهودو کيان ته په ډاډ ورکولو سره وويل چې دا هوکړه اسراييل او زموږ سيمه ييز ملګري نور هم خوندي کوي. کله چې په کانګرس کې د يهودي لوبي پلويانو مخالفت وکړ، سپينې ماڼۍ د سټراټيژيکو پوهانو لکه "سکوارکروفټ او برژينسکي" څخه مرسته وغوښته ترڅو پر کانګرس فشار راوړي چې نوي بنديزونه ونه لګوي. له دې ټولو څرګندېږي چې امريکا له دې موضوع سره داسې چلند کاوه لکه دا چې د دوی برخليک ټاکونکې موضوع وي!

۷- د اروپا هڅې او بيا موافقه: اروپا پوهېده چې د ايران او امريکا نږدېوالی د ايران رول په سيمه کې د امريکا په ګټه پياوړی کوي، ځکه يې فرانسې په پيل کې خنډونه جوړ کړل، خو کله چې يې وليدل چې امريکا خپله پرېکړه کړې، نو دوی هم مجبور شول چې موافقه وکړي او هڅه يې وکړه چې دا په نړيواله کچه د يوې لاسته راوړنې په توګه وکاروي.

۸- د يهودو کيان دريځ: د يهودو کيان دريځ چې دا يې بدې هوکړه وبلله، نوې خبره نه ده. دا غاصب کيان له پيله دا پاليسي لري چې په سيمه کې د هر ډول مادي ځواک (که اټومي وي که دوديز) د رامنځته کېدو مخه ونيسي. هغوی حتی د اردن د وسله وال کولو مخالفت کوي، سره له دې چې اردن خپل سټراټيژيک ملګری بولي. د يهودو کيان يوازې د ايران د نظامي اټومي وسلو مخالفت نه کوي، بلکې غواړي ايران هيڅ ډول اټومي ټيکنالوژي ونه لري.

خو په ټولو حالاتو کې، امريکا خپله ګټه د يهودو پر کيان لوړه ګڼي. امريکا پخپله د دغه کيان امنيت ټاکي، نه دا چې کيان پر امريکا خپل شرطونه تپي. امريکا د سيمې هېوادونه له اټومي وسلو منع کوي خو د يهودو کيان ته اجازه ورکوي. دردونکې خبره دا ده چې د مسلمانانو په خاوره کې شته رژيمونه دومره کمزوري او خاين دي چې حتی د اټومي انرژۍ له علمي څېړنو هم وېره لري، په داسې حال کې چې د يهودو کيان په ښکاره اټومي وسلې جوړوي.

۹- ولې اوس او ولې دومره ډېرې هڅې؟ ولې اوباما په داسې بيړه او لېوالتيا دا هوکړه وکړه؟ ځواب دا دی چې په وروستيو درېيو کلونو کې په سيمه کې نوي شرايط رامنځته شول، او هغه په سوريه کې د "خلافت" د غوښتنې او فضا خپرېدل دي. دا يو نوی حالت و چې په نورو عربي انقلابونو کې نه و ليدل شوی. په سوريه کې د اسلامي احساساتو څپې او د "امت بيا خلافت غواړي" شعار امريکا او غرب په ډېر بد حالت کې واچول. څرنګه چې امريکا په کور دننه له اقتصادي او سياسي بحرانونو سره مخ ده او د ډيموکراټانو او جمهوري غوښتونکو ترمنځ سخت اختلافات شتون لري، نو امريکا نه شو کولی په مستقيمه توګه په سوريه کې د دغه اسلامي بهير مخه ونيسي.

له همدې امله امريکا د سيمې هغو خاينو ملګرو ته اړتيا درلوده چې د دوی د لومړۍ کرښې د ساتونکو په توګه د خلافت د رامنځته کېدو مخه ونيسي. امريکا دوه هېوادونه دې کار ته وټاکل: ترکيه او ايران. ترکيه خو له پخوا خلاصه وه، خو ايران تر بنديزونو لاندې و او لاسونه يې تړل شوي وو. څرنګه چې د ايران د واکمنو په کلتور کې د خلافت مفکوره مردوده ده، هغوی له ترکيې څخه ډېر په کلکه د خلافت پر ضد جنګېدلی شي. نو امريکا غوښتل چې پر ايران بنديزونه کم کړي ترڅو ايران وکولی شي په سوريه کې د امريکا د ګټو لپاره او د خلافت د مخنيوي لپاره په پوره ځواک کار وکړي.

اوباما دا خپله ستره لاسته راوړنه بولي ځکه چې هغه وتوانېد ترکيه او ايران د خلافت پر وړاندې په يوه ليکه کې ودروي. ځکه خو د هوکړې له لاسليک يوازې درې ورځې وروسته د ترکيې د بهرنيو چارو وزير تهران ته لاړ او د سوريې په اړه يې خبرې وکړې. کاشکې هغوی په نېکۍ او تقوا کې همکاري کړې وای، خو هغوی د خلافت د مخنيوي او د سيکولر او ظالم نظام د بيا واکمنولو لپاره سره يو ځای شول. الله سبحانه وتعالی فرمايي:

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ

"دوی هر چېرته چې وي، د ذلت (مارک) پرې وهل شوی دی، مګر دا چې د الله په پناه (ذمه) او يا د خلکو په پناه کې وي..." (سورت آل عمران [۳]: ۱۱۲)

او همدارنګه فرمايي:

وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

"او په نېکۍ او پرهیزګارۍ کې یو له بل سره مرسته وکړئ او په ګناه او تېري کې یو له بل سره مرسته مه کوئ او له الله څخه ووېرېږئ، بېشکه چې الله سخت عذاب ورکوونکی دی." (سورت المائده [۵]: ۲)

۱۰- په پای کې دا تذکره د هغو کسانو لپاره ده چې زړه لري يا په غور غوږ نيسي:

الف- موږ د ترکيې او ايران واکمنو ته يادونه کوو چې له امريکا سره ستاسو ملګرتيا او په سوريه کې د خلافت غوښتونکو پر وړاندې درېدل به تاسو ته په دنيا کې ذلت او په اخرت کې عذاب در په برخه کړي. هر څومره چې تاسو غرب او امريکا خوشحاله کړئ، هغوی به له تاسو څخه راضي نه شي:

وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُل إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

"او يهود او نصارا به هېڅکله له تا څخه راضي نه شي، ترڅو چې ته د هغوی د دين پيروي ونه کړې. ووايه: بېشکه چې د الله لارښوونه همدا سمه لارښوونه ده، او که چېرې ته له هغه علم وروسته چې تاته راغلی دی، د هغوی د خواهشاتو پيروي وکړې، نو د الله په وړاندې به ستا نه کوم سرپرست وي او نه کوم مرستندوی." (سورت البقره [۲]: ۱۲۰)

او رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايي:

مَنْ أَرْضَى النَّاسَ بِسَخَطِ اللَّهِ، وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى النَّاسِ، وَمَنْ أَسْخَطَ النَّاسَ بِرَضَا اللَّهِ كَفَاهُ اللَّهُ النَّاسَ

"چا چې د الله په ناراضۍ کې د خلکو رضایت وغوښت، الله تعالی به یې خلکو ته وسپاري او چا چې د خلکو په ناراضۍ کې د الله تعالی رضا وغوښت، الله تعالی به یې د خلکو له (شر) څخه کفایت وکړي." (ابن الجعد په خپل مسند کې له عایشې رضي الله عنها څخه روایت کړی)

ب- موږ د ترکيې واکمنو ته د خلافت يادونه کوو چې دا د هغوی د رب فرض دی. ترکيه د پېړيو لپاره د خلافت مرکز و او هغوی د فاتح، سليم او عبدالحميد سرتېري وو. د ترکيې اوسنيو واکمنو ته نه ښايي چې د خلافت مخالفت وکړي.

ج- موږ د ايران واکمنو ته يادونه کوو، حتی که هغوی خلافت فرض هم نه ګڼي، نو پوه دې شي چې هغه خلافت چې کار ورته کېږي، د نبوت په منهج خلافت دی، لکه څنګه چې ابوبکر، عمر، عثمان او علي رضي الله عنهم يې سرتېري وو. علي رضي الله عنه د مخکينيو خلفاوو بيعت کړی و او د هغوی صادق ملګری و، نو تاسو هم د هغه په لاره لاړ شئ او د خلافت مخالفت مه کوئ.

د- خلافت د الله سبحانه وتعالی وعده ده:

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ

"الله له هغو کسانو سره چې ايمان يې راوړی او صالح عملونه يې کړي دي، وعده کړې ده چې هغوی به په ځمکه کې خپل خليفه ګان وګرځوي، لکه څنګه يې چې له دوی څخه مخکې کسان خليفه ګان ګرځولي وو..." (سورت النور [۲۴]: ۵۵)

او دا د رسول الله صلى عليه وسلم زېری دی:

...ثُمَّ تَكُونُ جَبْرِيَّةً، فَتَكُونُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ تَكُونَ، ثُمَّ يَرْفَعُهَا إِذَا شَاءَ أَنْ يَرْفَعَهَا، ثُمَّ تَكُونُ خِلَافَةٌ عَلَى مِنْهَاجِ النُّبُوَّةِ

"...بيا به د جبر واکمني وي، تر هغه وخته به وي چې د الله خوښه وي، بيا به يې کله چې خوښه شي پورته به يې کړي، بيا به د نبوت په منهج خلافت وي." (احمد او طیالسي له حذیفه بن الیمان څخه روایت کړی)

دا خلافت د الله په اذن سره راتلونکی دی، که څوک يې مرسته وکړي په اجر کې به شريک وي او که څوک يې مخالفت وکړي، الله ته هيڅ زيان نه شي رسولی، بلکې په دنيا او اخرت کې به په عذاب اخته شي.

إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا

"بېشکه چې الله خپل کار سرته رسوونکی دی، الله د هر شي لپاره يوه اندازه ټاکلې ده."