پوښتنه:
د بورکینافاسو، نایجر او مالي پوځي شوراګانو مشرانو د ۲۰۲۴م کال د جولای پر ۶مه د نایجر په پلازمېنه نیامي کې په یوه سرمشریزه کې د یوه کنفدراسیون تړون لاسلیک کړ. ایا د دې اعلان تر شا کوم نړیوال ځواک ولاړ دی؟ که وي، نو دا هېوادونه له کوم دولت سره وفاداري ښيي؟ که دا کنفدراسیون د دوی خپلواک عمل دی؟ ستاسو له لورې له ځواب څخه مننه.
ځواب:
د ځواب روښانولو لپاره لاندې ټکي څېړو:
۱- دا درې واړه هېوادونه له هغو کودتاګانو وروسته چې د ۲۰۲۰ او ۲۰۲۳ کلونو ترمنځ پکې وشوې، له امریکا سره وفادار شوي او د هغې په امر حرکت کوي! موږ دا موضوع په پخوانیو ځوابونو کې روښانه کړې ده: د ۲۰۲۰/۹/۱ ځواب د اسیمي ګویتا په مشرۍ د مالي د کودتا په اړه، د ۲۰۲۳/۲/۷ ځواب د ابراهیم تراوري په مشرۍ د بورکینافاسو د کودتا په اړه، او د ۲۰۲۳/۸/۱۵ ځواب د عبدالرحمن تشیاني په مشرۍ د نایجر د کودتا په اړه. دا درې واړه سیمې اسلامي هېوادونه دي:
الف- مالي: دا یو اسلامي هېواد دی، چې اسلام په ۱۱مه پېړۍ کې ورته رسېدلی او تر اوسه پکې غالب دین اسلام دی. د مالي شاوخوا ۹۰٪ خلک مسلمانان، ۵٪ مسیحیان او ۵٪ نورو ادیانو پیروان دي. پلازمېنه یې باماکو ده.
ب- بورکینافاسو: دا د لوېدیځې افریقا یو هېواد دی او یو اسلامي هېواد ګڼل کېږي. د ۲۰۰۶م کال د سرشمېرنې له مخې، له ۶۰.۵٪ څخه ډېر نفوس یې مسلمانان، ۲۳٪ مسیحیان او پاتې نور یې نور عقاید لري. مساحت یې ۲۷۴,۲۰۰ کیلومتر مربع او نفوس یې ۲۱,۵۱۰,۱۸۱ تنه دی. اقتصاد یې پر کرنه ولاړ دی او واګادوګو یې پلازمېنه ده.
ج- نایجر: دا هېواد په لوېدیځه افریقا کې پروت دی او نوم یې د نایجر له سیند څخه اخیستل شوی. له سویل څخه له نایجیریا او بینین، له لوېدیځ څخه له بورکینافاسو او مالي، له شمال څخه له الجزایر او لیبیا او له ختیځ څخه له چاډ سره پوله لري. مساحت یې شاوخوا ۱,۲۷۰,۰۰۰ کیلومتر مربع دی. نایجر یو اسلامي هېواد دی او تر ۹۹.۳٪ ډېر نفوس یې مسلمانان دي. اسلام په نایجر کې په ۱۵مه پېړۍ کې د سونګای سلطنت د پراختیا او د شمالي افریقا او مصر د سوداګرۍ له لارې خپور شو. پلازمېنه یې نیامي ده.
په دې توګه، هغه کودتاګانې چې په مالي، نایجر او بورکینافاسو کې د ۲۰۲۰ او ۲۰۲۳ کلونو ترمنځ وشوې، د امریکا په ملاتړ او د هغې په ګټه وې.
۲- د ۲۰۲۳م کال د سپټمبر پر ۱۶مه، دې دریو هېوادونو د "ساحل هېوادونو اتحاد" رامنځته کړ ترڅو د هغو احتمالي نظامي مداخلو پر وړاندې یو ګډ دفاعي ځواک جوړ کړي چې د لوېدیځې افریقا د هېوادونو اقتصادي ټولنې (ECOWAS) لخوا په نایجر کې کېدلې. د مالي ولسمشر ډګروال اسیمي ګویتا، د نایجر جنرال عبدالرحمن تیاني او د بورکینافاسو کپتان ابراهیم تراوري یو میثاق لاسلیک کړ چې د مالي د بهرنیو چارو وزیر عبدالله دیوب یې په اړه وویل: «دا به د دریو هېوادونو ترمنځ د نظامي او اقتصادي هڅو ترکیب وي.»
دا ګډ میثاق چې د ۲۰۲۳م کال د سپټمبر پر ۱۶مه لاسلیک شو، ۱۷ مادې لري. لومړۍ ماده یې د "لیپتاکو-ګورما" میثاق په نوم یادوي او د "ساحل هېوادونو اتحاد" رامنځته کوي چې په لنډه توګه ورته AES ویل کېږي. شپږمه ماده یې وایي: «پر هر لوري برید، پر نورو ټولو لوریو برید ګڼل کېږي او نور لوري مکلف دي چې د امنیت د بیا ټینګښت لپاره له نظامي ځواک څخه کار واخلي.» ۱۱مه ماده یې وایي چې دا اتحاد د هر هغه هېواد پر مخ خلاص دی چې ورته جغرافیوي، سیاسي او کلتوري واقعیتونه ولري. (مرکز الجزیره للدراسات ۲۰۲۴/۶/۲۵)
د دې موادو څخه روښانه کېږي چې هدف یې د بهرنۍ، په ځانګړې توګه د فرانسې د نظامي مداخلې مخنیوی او په ECOWAS کې د درز رامنځته کول دي ترڅو نور هېوادونه هم له دې نوي اتحاد سره یوځای شي.
۳- د ۲۰۲۴م کال د جولای پر ۶مه، مالي، نایجر او بورکینافاسو د یوه "کنفدراسیون" د تاسیس اعلان وکړ. دا تړون د نایجر په پلازمېنه نیامي کې لاسلیک شو چې د ساحل هېوادونو د اتحاد د تړون بشپړونکې برخه ده. (بورکینافاسو، مالي او نایجر په خپله لومړۍ سرمشریزه کې اعلان وکړ چې دوی پرېکړه کړې د خپلو هېوادونو ترمنځ لا ژور ادغام رامنځته کړي او د "ساحل هېوادونو کنفدراسیون" تر نوم لاندې نوی جوړښت رامنځته کړي... الاتحاد الاماراتیة، ۲۰۲۴/۰۷/۰۶).
۴- که څه هم امریکا په مستقیمه توګه څه نه دي ویلي، خو ټول شواهد ښيي چې امریکا د دې "ساحل هېوادونو کنفدراسیون" تر شا ولاړه ده. له یوې خوا غواړي خپل ګوډاګي د ایکواس له بندیزونو وژغوري (ځکه دا درې واړه هېوادونه په وچه کې ایسار دي) او له بلې خوا غواړي د فرانسې او بریتانیا تر کنټرول لاندې ایکواس پر وړاندې یو سیال اتحاد جوړ کړي. د دې کنفدراسیون تاسیس په ایکواس کې د نیوکو توپان راوپاراوه او د سینیګال د ولسمشر په وینا، اوس د ایکواس د اصلاحاتو غوښتنې ډېرې شوې دي.
۵- له همدې امله دا کنفدراسیون ناڅاپي نه دی، بلکې امریکا د دې دریو وفاداره هېوادونو ترمنځ رامنځته کړی ترڅو خپلې مستعمرې وساتي او د اروپا، په ځانګړې توګه د فرانسې د بېرته راګرځېدو مخه ونیسي. له اتحاد څخه مخکې د دې هېوادونو ګامونه دا ثابتوي:
الف- بورکینافاسو او نایجر د ۲۰۲۳م کال په نومبر کې د "ساحل پنځه ګوني هېوادونو" (G5 Sahel) له کاري ډلې څخه وتل اعلان کړل. مالي لا دمخه د ۲۰۲۲م کال په می میاشت کې له دې ډلې وتلې وه. هغوی دا یو حاکمیتي پرېکړه وبلله او ویې ویل چې دا ډله د پردیو ګټو ته خدمت کوي. (فرانس ۲۴، ۲۰۲۲/۰۵/۱۶ او انادولو آژانس، ۲۰۲۳/۱۲/۰۳)
ب- مالي، نایجر او بورکینافاسو د ۲۰۲۴م کال په جنورۍ کې له ایکواس (ECOWAS) څخه وتل اعلان کړل ترڅو د فرانسې له نفوذ څخه خلاص شي او هغې ته د ترهګرۍ په پلمه د نظامي مداخلې اجازه ورنکړي. هغوی دا ټولنه پر دې تورنه کړه چې د بهرنیو قدرتونو تر اغېز لاندې ده. (انادولو آژانس، ۲۰۲۴/۰۱/۲۸)
۶- دا ټول شواهد ښيي چې دا هېوادونه د فرانسې تر نفوذ لاندې له ټولو سازمانونو څخه وتلي دي. دا ناشونې ده چې دا هېوادونه دې د امریکا له ملاتړ او امر پرته داسې ګامونه پورته کړي. امریکا غواړي ایکواس ووېشي او د فرانسې پخوانی نفوذ په دې مهمو هېوادونو کې، چې تر ۷۰ ملیونه ډېر نفوس او بډایه معدني سرچینې لري، له منځه یوسي. د دې هېوادونو د مشرانو توند دریځ د فرانسې د لسیزو ارام نفوذ لپاره تر ټولو لوی ګواښ دی.
۷- په پای کې روښانه کېږي چې د اسلامي هېوادونو واکمنان یوازې له یوه استعمارګر څخه بل ته وفاداري بدلوي. دوی فرانسې ته شا کوي او امریکا ته مخه کوي ترڅو د مسلمانانو شتمنۍ لوټ کړي، په داسې حال کې چې مسلمانان په بې وزلۍ کې ژوند کوي. که څه هم دا حال په ټولو اسلامي هېوادونو کې شته، خو په افریقا کې لا سخت دی. څومره چې د مسلمانانو شعور لوړېږي، هغومره له کافر استعمارګر څخه د هغوی کرکه زیاتېږي او د اسلامي ژوند د بیا پیل او د خلافت دولت د تاسیس لپاره د هغوی هڅې ګړندۍ کېږي. موږ ډاډه یو چې د مسلمانانو د صبر کاسه ډکه شوې او دوی د اسلامي دولت جوړولو او د کفري هېوادونو شړلو ته نږدې شوي دي. لکه څنګه چې رسول الله ﷺ په هغه حدیث کې چې احمد له حذیفه رضي الله عنه څخه روایت کړی، فرمایي:
«...ثُمَّ تَكُونُ مُلْكاً جَبْرِيَّةً فَتَكُونُ مَا شَاءَ اللهُ أَنْ تَكُونَ ثُمَّ يَرْفَعُهَا إِذَا شَاءَ أَنْ يَرْفَعَهَا ثُمَّ تَكُونُ خِلَافَةً عَلَى مِنْهَاجِ النُّبُوَّةِ ثُمَّ سَكَتَ»
"...بیا به زورواکې واکمنۍ وي او څومره چې الله وغواړي پاتې به شي، بیا به یې کله چې الله وغواړي پورته کړي، وروسته به د نبوت پر منهج خلافت رامنځته شي او بیا هغه صلی الله علیه وسلم چوپ شو."
۱۸ محرم الحرام ۱۴۴۶هـ ۲۰۲۴/۷/۲۴م