پوښتنه:
د سیاستوالو او رسنیو ترمنځ د ژور دولت (Deep State) اصطلاح ډېره کارول کېږي، خو د هغوی خبرو ته په پام سره څرګندېږي چې په دې اړه نظرونه توپیر لري. ایا ممکنه ده چې د دې موضوع تر ټولو غوره او راجح معنی روښانه کړئ ترڅو موږ وکولی شو له دې اصطلاح سره اړوند سیاسي حقایق درک کړو؟ که د زیات وضاحت لپاره ځینې بېلګې هم ذکر کړئ، مننه به مو وي. که زما دا غوښتنه ستاسو د نورو مهمو کارونو د خنډ کېدو سبب ګرځي، بښنه غواړم.
ځواب:
هو، په رښتیا هم د ژور دولت د اصطلاح په اړه په خپرو شوو مطالبو کې اختلاف شتون لري. ځینې په دې باور دي چې دا د هغو نفوذ لرونکو پرګنو په معنی ده چې په حکومت کې نه وي، خو د شته نظام پر ضد په پټه کار کوي، لکه څنګه چې په ترکیه کې پېښېدل. ځینې نور بیا دا په نظام کې یو کنټرولونکی ځواک بولي چې کله وغواړي هېواد اداره کوي او کله چې کومه ستونزه راپیدا شي او وغواړي چې پړه یې پر بل چا واچوي، نو واک پرېږدي او بل څوک راولي ترڅو ستونزه د هغوی په نوم کړي او بیا بېرته واک ته راګرځي، لکه څنګه چې په برتانیا کې پېښېږي. ځینې نور یې بیا د فعالو ګوندونو ترمنځ مبارزه بولي، لکه څنګه چې اوسمهال په امریکا کې د ټرمپ په دوره کې لیدل کېږي. ځینې نور بیا دا اصطلاح د یوې داسې وسیلې په توګه کاروي چې خپلې نيمګړتیاوې او ناکامۍ پرې پټې کړي او هغه څه ته یې منسوب کړي چې "ژور دولت" یې بولي. ځینې نور بیا د دې لفظ سره لوبې کوي کله چې وغواړي خلک په کوم بل کار بوخت کړي، نو دا لفظ یا ورته نور الفاظ کاروي. ځینې بیا استعماري هېوادونه په خپلو مستعمرو کې ژور دولت بولي. د دې موضوع د راجح معنی د روښانولو لپاره لاندې ټکي څېړو:
لومړی ټکی: د ژور دولت په اړه ځینې وړاندې شوي تعریفونه:
۱- د نړۍ یو له پخوانیو قاموسونو څخه، د ویبسټر (Webster) قاموس، ژور دولت داسې تعریفوي: (د حکومتي چارواکو یوه ادعا شوې پټه شبکه چې په ځانګړي ډول نه وي ټاکل شوي او کله ناکله خصوصي بنسټونه چې د قانون څخه بهر د حکومت پر پالیسیو او د هغوی پر پلي کولو اغېزه کوي. دا پدې معنی ده چې د نظامونو او اساسي قانون تر سیوري لاندې یو ژور ځواک شتون لري چې ملت کنټرولوي. دا ځواک خپله اجنډا لري او کولی شي د ټاکل شوي حکومت پرېکړې له منځه یوسي).
۲- په ویکيپیډیا (Wikipedia) کې راغلي دي: (په ترکیه کې ژور دولت چې په ترکي ژبه ورته "Derin Devlet" ویل کېږي، د ترکيې په سیاسي جوړښت کې د هغو نفوذ لرونکو او د ډیموکراسۍ ضد اتحادونو ټولګه ده چې د داخلي او بهرنیو استخباراتي ادارو، د ترکیې پوځ، امنیتي ادارو، قضایه قوې او مافیا له لوړپوړو عناصرو څخه جوړه شوې ده... په تاریخي لحاظ، تاوتریخوالی او نور فشارونه په لویه کچه په پټه د سیاسي او اقتصادي اشرافو د کنټرول لپاره کارول شوي ترڅو د سیاسي ډګر په "څرګند ډیموکراتیک" چوکاټ کې ځانګړې ګټې خوندي شي).
۳- د دې اصطلاح په اړه د هغوی هدف ته په کره کتلو سره، موږ دا معنی موندلی شو چې د دولت په دستګاه کې دننه یا بهر یو پټ ځواک شتون لري چې سیاسي نظام کنټرولوي، یعنې خپلې پالیسۍ، نظرونه او لیدلوري پر قانوني ټاکل شوو سیاستوالو تپي... دا پټ ځواک د داسې خلکو یوه منظمه شبکه ده چې حساس مرکزونه لکه پوځي، امنیتي او سیاسي ځواکونه یې نیولي وي او له ټاکل شوي حکومت څخه په خپلواکه توګه کار کوي... کله ناکله د دې شبکې لپاره بېلابېلې اصطلاحګانې کارول کېږي، لکه "ژور دولت"، "موازي دولت"، "د سیوري دولت" یا "دولت په دولت کې"...
۴- بل توپیر لرونکی تعریف هغه دی چې یو ماتې خوړلی سیاستوال یې د خپلې ناکامۍ د پټولو لپاره کاروي. په بل عبارت، دا یو ګمراه کونکی مفهوم دی چې د فساد، ظلم یا خیانت په حالت کې د حکامو د برائت لپاره کارول کېږي. دا د حاکم لخوا یو چل دی چې پړه پر هغو پټو کسانو اچوي چې هغه ورته "ژور دولت" وايي، او پدې توګه خلک له دې حقیقت څخه بې لارې کوي چې دی پخپله مسؤل دی او باید بدل شي.
۵- یو بل نظر دا دی چې استعماري هېوادونه په خپلو مستعمرو کې ژور دولت دی، ځکه چې هغوی د خپلو مستعمرو نظامونه کنټرولوي، یو حاکم ساتي او بل لرې کوي.
دویم ټکی: غوره او راجح تعریف
۱- د دې تعریفونو په دقیق غور او تدبر سره، تر ټولو غوره تعریف دا دی چې په یو هېواد کې ژور دولت پدې معنی دی چې هلته یو اغېزمن ځواک شتون ولري، که هغه سیاسي وي، اقتصادي وي او که د هماغه هېواد دننه یا بهر نفوذ لرونکې اشرافي کورنۍ وي.. دا ځواک په رسمي ډول د حکومت په ادارو کې نه وي، بلکې په پټه یا په خفا کې پر دولت اغېزه کوي.. او د حکومت پر رسمي ادارو داسې اغېزمن فشار لري چې خپلې غوښتنې پرې پلي کړي یا یې بدل کړي.
۲- مګر د حاکم لخوا د خلکو ګمراه کول ترڅو د فساد تور له ځانه لرې کړي او بلې خوا ته یې منسوب کړي چې هغه ته "ژور دولت" وايي، د دې تضلیل (ګمراهۍ) نومول د ژور دولت په نامه سم نه دي، ځکه چې دا د حاکم لخوا جوړ شوی مکر دی، نه د هغه پر ضد د نورو لورو لخوا.
۳- همدارنګه د استعماري هېوادونو ګڼل د ژور دولت په توګه، له حقیقت څخه لرې خبره ده؛ ځکه استعماري هېوادونه هغه دي چې پر خپلو مستعمرو واکمني کوي او هغوی پردی دي، نه د هېواد د ننه هغه ځواکونه چې د ټاکل شوو حاکمانو څخه په پټه کار کوي.
درېیم ټکی: د لا زیات وضاحت لپاره په ځینو هېوادونو کې د ژور دولت بېلګې:
۱- ترکیه
الف: د ژور دولت اصطلاح له ترکیې څخه سرچینه اخیستې ده. د عثماني دولت په وروستیو کې، د "اتحاد او ترقي" ټولنې پورې تړلو افسرانو چې له غربي افکارو اغېزمن شوي وو، په ۱۹۰۹ کال کې کودتا وکړه، خلیفه عبدالحمید الثاني یې له واکه لرې کړ او د هغه ورور محمد رشاد یې د داسې واکونو سره خلیفه وټاکه چې د دوی تر واکونو کم وو.
- دا د یوې داسې پرګنې د راڅرګندېدو پیل و چې له خلیفه څخه پیاوړې وه او د هغه پر پاتې کېدو یا پرځېدو یې ښکاره اغېزه درلوده، خو خلافت او په اسلام سره حکم یې له منځه یو نه وړ. هغوی په حقیقت کې "دولت په دولت کې" یا پټ ژور دولت نه و، بلکې په دولت کې ښکاره وو خو پر حکومت یې غلبه درلوده.
ب: له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته، مصطفی کمال چې له انګریزانو سره یې تړاو درلود، وتوانید چې واک ترلاسه کړي، خلافت ونړوي، شریعت له منځه یوسي او وضعي قوانین پلي کړي. هغه جمهوریت اعلان کړ او پر سیکولرو (Secular) اساساتو یې بنا کړ. هغه د اسلامي حکم او حتی د اسلامي نښو نښانو پر ضد کودتاګانې وکړې، لکه د "تورو" انقلاب چې د ترکي ژبې توري یې له عربي څخه لاتیني ته بدل کړل، یا د شرعي لباس پر ځای د غربي لباس اغوستل او داسې نور.. پدې توګه یې پوځ او امنیتي ځواکونه د جمهوریت او سیکولرزم د ساتنې لپاره په ځانګړو معیارونو جوړ کړل، ترڅو واک ته د اسلام د بېرته راګرځېدو او د خلافت د بیا تاسیس مخه ونیسي.. پوځ پر حکومت یو داسې مسلط ځواک شو چې هرکله به یې د کمالیزم څخه انحراف لید، مداخله به یې کوله، او په ورته وخت کې یې له برتانیا سره تړاو هم ساته. د کمالي حکومت ظلم او د برتانیا ملاتړ د دې خنډ و چې د دې حکومت پر ضد کوم ژور دولت رامنځته شي.
ج: کله چې اردوغان د ټاکنو د پایلو او د امریکا د سیاسي، مالي او اقتصادي ملاتړ په پایله کې د ترکیې واک ته ورسېد، هغه د انګریزانو پلوه سیکولر جنرالانو پر ځواک پوهېده او دا چې هغوی د دولت اصلي رګونه دي او که وغواړي کودتا پرې کولی شي. له همدې امله یې د ډیموکراسۍ او ازادۍ ارزښتونه لوړول او هغوی یې د ولسي مشروعیت په زور محاصره کول ترڅو پرې کودتا ونه کړي. امریکا د خپلو مالي او اقتصادي رګونو له لارې د ترکانو خولې خوږولې. اردوغان له دې پوځیانو وېرېده او د هغوی د ډېروالي او په پوځ کې د ریښو لرلو له امله یې د هغوی د لیرې کولو وس نه درلود، خو ډېر ژر یې په ترکي ژوند کې یو نوی واقعیت رامنځته کړ چې اصلي سرلیک یې "ډیموکراسي" او اقتصادي بریا وه، چې دا د کودتا په وړاندې یو خنډ شو.
- پدې موده کې په ترکیه کې د "ژور دولت" د شتون صفت، چې د دولت په ادارو او په ځانګړې توګه په پوځ کې یې په پټه کار کاوه او د منتخب لومړي وزیر اردوغان د لیدلورو مخالفت یې کاوه، یو سم صفت و. دا خلک د یوې داسې شبکې په څېر وو چې د سطحي خلکو لپاره نه ښکارېدل، ځکه هغوی فکر کاوه چې هر څه په نورمال ډول روان دي او ټول په اساسي قانون او قانون ولاړ دي. دې ترکي شبکې د پوځ، قضا او وزارتونو ترڅنګ له سیکولرو ګوندونو سره هم اړیکې لرلې چې له دولت څخه بهر وو او د اپوزیسیون استازیتوب یې کاوه، او په لندن کې له مرکز سره هم په اړیکه کې وو. د هغوی کسانو به په پټه ناستې کولې او د اردوغان د حکومت د نظام په اړه یې مشورې کولې، ترڅو یې په ۲۰۱۶ کال کې د کودتا پرېکړه وکړه، خو هغه ناکامه شوه. له هغې وروسته اردوغان دا د یوې پلمې په توګه وکاروله او هغوی یې له پوځ، قضا او وزارتونو څخه له ریښو وباسل، حتی دا تصفیه تر پوهنتونونو ورسېده. پدې سره اردوغان وتوانید چې په ترکي پوځ کې د انګریزانو پورې تړلی ژور دولت له منځه یوسي، خو لا هم ځینې پلویان ورته پاتې دي که څه هم د پخوا په پرتله کمزوري دي.
۲- متحده ایالات
الف: په امریکا کې واکمني په دوو واقعي کچو ویشل شوې ده. لومړۍ کچه د ولسي مشروعیت استازیتوب کوي چې د هغه ولس د غوښتنو د پوره کولو لپاره کار کوي چې دا ولسمشر او استازي یې ټاکلي دي، نو د دولت بڼه "ډیموکراتیکه" ښکاري. خو دا مشروع کچه نشي کولی د هېواد پالیسۍ پرمخ یوسي مګر د دویمې کچې د غوښتنو سره سم، چې دا یوه پټه، غیر ښکاره او غیر منتخبه کچه ده، یعنې د "ډیموکراتیک" نظام له مخې غیر شرعي ده، او هغوی ورته "ژور دولت" وايي. د دې کچې غړي یا د ژور دولت استازي هغه کسان دي چې د دولت په دستګاه کې حساسې څوکۍ لري، او هغه ادارې چې دوی یې کنټرولوي، نشي کولی د لومړۍ کچې د لیدلورو سره سم حرکت وکړي مګر د دوی له لارې، ځکه چې د دوی پوستونه حساس دي. دا کسان په امریکا کې یا پخپله لوی پانګوال دي او یا د هغوی استازي دي؛ ځکه د امریکا لوی پانګوال هڅه کوي چې د دولت په دستګاه کې لوړپوړي کارکوونکي د دوی د ګټو دفاع وکړي. د بېلګې په توګه، مالي شرکتونه هڅه کوي چې د مالیاتو په ادارو کې خپل پلویان ولري، د وسلو شرکتونه په پنټاګون او بهرنیو چارو وزارت کې، او د درملو شرکتونه په روغتیا وزارت کې. پدې توګه، د وخت په تېرېدو سره لویو شرکتونو وتوانیدل چې په امریکا کې دولت د دې کارکوونکو او لابي ګروپونو له لارې کنټرول کړي.
ب: دا په امریکا کې د سیاسي نظام حقیقت دی، نو ځکه لوی پانګوال او لوی شرکتونه په امریکا کې د ژور دولت سرچینه او ژوندۍ ریښه ده. دا هغه پټ ځواک دی چې د دولت د سیاسي لیدلورو تر شا ولاړ دی، او کله چې د دولت لیدلوري د دې شرکتونو له ګټو سره په ټکر کې وي، نو په حساسو څوکیو کې ناست کارکوونکي د دولت د لیدلورو پر ضد هڅوي. په دې صفت، دا ځواک د دولت له دستګاه څخه بهر او د ننه شتون لري او د مال، سوداګرۍ او صنعت په سکتورونو کې فعال دی، خو حرکت یې د امریکا د دولتي ادارو په منځ کې څرګندېږي.
ج: کله چې ډونالډ ټرمپ په ۲۰۱۶ کال کې ولسمشر شو، د دولتي کارکوونکو او بېلابېلو ادارو، په ځانګړې توګه د امنیتي ادارو له مخالفت سره مخ شو. دا مخالفت په دولت کې دننه په یو ډول سرغړونه بدل شو او د امنیتي او استخباراتي ادارو لخوا د هغه د شرمولو لپاره د معلوماتو خپرول زیات شول... بیا د هغه پر ضد ډېرې قضیې ثبت شوې، چې تر ټولو مشهوره یې په ټاکنو کې د روسیې ملاتړ و. په کانګرس کې د هغه د لیرې کولو هڅې پیل شوې تر دې چې د امریکا د عدلیې وزارت په ښکاره د هغه له سختو دښمنانو څخه شو. برید یوازې د دولت له دننه نه و، بلکې د درملو هغو شرکتونو چې د کرونا واکسین یې موندلی و، د هغه اعلان یې د ۲۰۲۰ کال د ټاکنو تر پایه وځنډاوه ترڅو ټرمپ ترې ګټه پورته نکړي.. ولسمشر د دې پټ ځواک د مخالفت په پایله کې د ټاکنو پر پایلو شک وکړ او هغه یې جعلي وبللې. ټرمپ له ولسمشرۍ څخه تر وتلو وروسته په ۲۰۲۳ کال کې په ټکساس کې خپلو پلویانو ته وویل: "یا به ژور دولت امریکا تباه کوي او یا به موږ ژور دولت تباه کوو." د ټرمپ د لومړۍ دورې په جریان کې د امریکا دغه واقعیت ته په کتلو سره، دا صفت چې یو پټ ځواک ټاکل شوی ولسمشر له بدلون څخه منع کوي، یو واقعي صفت دی.
د: د ۲۰۲۳ کال د مارچ په ۲۱مه، ټرمپ په یو ویډیويي کلیپ کې د ۱۰ ټکو یو پلان اعلان کړ او ویې ویل: ("په دې توګه به زه ژور دولت مات کړم او حکومت به بېرته د خلکو تر کنټرول لاندې او د خلکو لپاره راولم"... ډیلي میل، ۲۰۲۳/۳/۲۱).
دا په امریکا کې د سیاسي نظام حقیقت دی، نو ځکه لوی پانګوال او لوی شرکتونه په امریکا کې د ژور دولت سرچینه او ژوندۍ ریښه ده. دا هغه پټ ځواک دی چې د دولت د سیاسي لیدلورو تر شا ولاړ دی، او کله چې د دولت لیدلوري د دې شرکتونو له ګټو سره په ټکر کې وي، نو په حساسو څوکیو کې ناست کارکوونکي د دولت د لیدلورو پر ضد هڅوي.
۳- برتانیا
خو په برتانیا کې ژور دولت شتون لري، ځکه چې هلته د واکمنۍ نظام د محافظه کارانو استازیتوب کوي، چې هغوی د برتانیا اشرافي کورنۍ او لوی شتمن دي. هغوی د برتانیا اصلي حاکمان دي، خو کله ناکله د هغوی اعلان شوي لیدلوري دولت له بحرانونو سره مخ کوي، نو ځکه محافظه کار ګوند "استراحت" کوي او واک د کارګر ګوند (Labour Party) ته سپاري. د کارګر ګوند دنده د بحرانونو حلول او د دولت ګټو ته د زیان رسولو مخنیوی وي، او بیا وروسته څنګ ته کېږي. هغه څه چې موږ په وروستیو کې د محافظه کار ګوند د سختې ماتې او د کارګر ګوند د بریا په بڼه ولیدل، په حقیقت کې د محافظه کارانو په لاس جوړ شوي وو. برتانیا له "Brexit" وروسته له سخت اقتصادي بحران سره مخ ده، او نن له کارګر ګوند څخه غوښتل کېږي چې دا بحران حل کړي.
نو په برتانیا کې ژور دولت هماغه پخوانۍ کورنۍ او شتمن دي، چې تل حاکمان دي. که هغوی څنګ ته شي او کارګر ګوند راولي، دا یوازې د هغو بحرانونو د حل لپاره وي چې محافظه کارانو رامنځته کړي وي. په برتانیا کې "ژور دولت" پر حکومت ډېر په اسانۍ واکمن دی، پدې معنی چې د برتانیا پخوانۍ کورنۍ او شتمن د واکمنۍ سرچینه او ساتونکي دي، که پخپله واکمن وي او که یې بل ګوند "اجاره" کړی وي. د دې واکمنۍ د دوام لپاره، هغوی داسې ارزښتونه خپروي چې د بدلون مخه نیسي او پر پخوانیو دودونو ویاړ لوړوي.. همدا لامل دی چې په برتانیا کې د شاهي کورنۍ خبرونو او د هغوی د ژوند طریقې ته د خلکو پاملرنه ډېره زیاته لیدل کېږي...!
خلاصه:
- ژور دولت په شته حکومت کې یو اغېزمن ځواک او د هېواد د دننه یا بهر د خلکو یوه شبکه ده، چې په پټه یا خفا کې د حاکمې طبقې پر ضد کار کوي ترڅو هغه بدله یا کمزورې کړي.
- که چېرې دا شبکه د هماغه هېواد د خلکو نه وي، بلکې یو بهرنی ځواک وي، لکه یو استعماري هېواد یا دښمن هېواد، نو دا ځواک ژور دولت نه ګڼل کېږي، بلکې دا د استعمار یا جګړې او تېري په بحث کې راځي.
- همدارنګه که دا شبکه د حاکمې طبقې لخوا جوړه شوې وي ترڅو پر ځان تورونه لرې کړي او یوې وهمي شبکې ته یې منسوب کړي، نو دا هم ژور دولت نه دی.
- د خلاصې خلاصه دا ده چې دا د هېواد د ننه یا بهر د هغو خلکو شبکه ده چې د شته نظام پر ضد کار کوي ترڅو هغه بدل یا کمزوری کړي. په دې معنی، دا یوازې په هغو هېوادونو کې وي چې وضعي قوانین لري، ځکه هلته دا ممکنه ده چې بېلابېلې شبکې د وضعي حکم په ډول کې سره اختلاف او جګړه ولري.
- خو که حکومت د رب العالمین پر تشریع ولاړ وي (خلافت وي)، نو مسلمانان که دننه وي او که بهر، د هغوی ترمنځ ژور دولت نشي رامنځته کېدای چې د اسلامي حکم د بدلولو لپاره کار وکړي، مګر دا چې دا کسان د یو بهرني استعماري ځواک لخوا هڅول شوي وي، چې په دې حالت کې دا ژور دولت نه بلل کېږي.
له همدې امله، په ځینو اسلامي هېوادونو کې لکه پاکستان، بنګله دېش، مصر او داسې نورو کې چې کوم بدلونونه یا کودتاګانې کېږي، تر شا ولاړ لوري ژور دولت نه بلل کېږي، ځکه استعمار دی چې په خپلو لاسپوڅو هېوادونو کې دا پېښې رهبري کوي.
- خو که په هغو اسلامي هېوادونو کې چې وضعي قوانین پکې پلي کېږي، یو داسې حرکت شتون ولري چې غواړي وضعي حکم د اسلام په حکم (راشده خلافت) بدل کړي، نو دا حرکت ژور دولت نه بلل کېږي، بلکې دا د الله سبحانه وتعالی او د هغه د رسول ﷺ د دین نصرت کونکي دي.
موږ له الله سبحانه وتعالی څخه د راشده خلافت د بیا تاسیس لپاره مرسته او توفیق غواړو، ترڅو اسلام او مسلمانان پرې عزتمن شي او کفر او کافران پرې ذلیل شي:
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ
"الله له هغو کسانو سره چې ایمان یې راوړی او نېک اعمال یې ترسره کړي دي، وعده کړې ده چې هغوی به په ځمکه کې خامخا خپل ځای ناستي (خلیفه ګان) کړي، لکه څنګه چې یې له هغوی څخه مخکې کسان خلیفه ګان کړي وو." (سورت النور [۲۴]: ۵۵)
د ۱۴۴۶ هجري سپوږمیز کال، د ذي القعدې شپږمه د ۲۰۲۵/۵/۴ میلادي کال