** (د حزب التحریر د امیر، جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د هغو ځوابونو لړۍ چې د خپلې فیسبوک پاڼې "فقهي" برخې پوښتونکو ته یې ورکړي دي)**
د پوښتنې ځواب
پوښتنه:
السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته،
که اجازه وي دوه پوښتنې لرم، الله دې مو بریالي کړي...
۱. د اسلامي شخصیت کتاب په دریم ټوک (۸۲ مخ) کې داسې راغلي دي:
"متواتر حدیث له رسول الله ﷺ څخه په قطعي ثبوت ثابت دی، نو ځکه يقيني علم افاده کوي او په هر څه کې ورباندې عمل کول واجب دي، که هغه قولي سنت وي، که فعلي او که سکوتي (تقريري). له متواترو قولي حدیثونو څخه د رسول الله ﷺ دا قول دی:
مَن كَذَب عليّ متعمداً فليتبوأ مقعده من النار
«چا چې په قصدي ډول پر ما درواغ وتړل، نو خپل ځای دې په اور کې وګوري.»
او له متواترو فعلي سنتو څخه پنځه وخته لمونځونه او د هغو د رکعتونو شمېر دی، او همدارنګه هغه څه چې د لمانځه، روژې او حج د څرنګوالي په اړه راغلي دي."
پوښتنه د "متواتر فعلي سنت" په اړه ده چې دا څه شی دی؟ ایا دا د هغو خبرونو تواتر دی چې د رسول الله ﷺ د یو فعل په اړه رانقل شوي؟ که دا د هغو اعمالو تواتر دی چې خلکو د رسول الله ﷺ له زمانې څخه تر نن ورځې پورې نسل په نسل ورباندې عمل کړی دی؟
ځینو څېړونکو هغه څه چې دوی یې "د عمل تواتر" یا "د توارث تواتر" بولي، د تواتر له ډولونو څخه یو ډول ګرځولی دی. د بېلګې په توګه شیخ شبیر احمد عثماني د "فتح الملهم" په سریزه (۱۸ مخ) کې ویلي:
"درېیم ډول: د عمل تواتر او د توارث تواتر دی، او هغه دا چې د شریعت د خاوند له زمانې څخه تر نن ورځې پورې په هره پیړۍ کې د عاملینو یو ستر ټولګي ورباندې عمل کړی وي، په داسې ډول چې په عادي توګه د هغوی توافق پر درواغو یا غلطۍ باندې ناممکن وي؛ لکه په اوداسې کې مسواک وهل، چې دا سنت دی او د سنت والي عقیده یې فرض ده؛ ځکه چې دا په عملي تواتر ثابت دی او انکار ترې کفر دی... له دې جملې څخه پنځه وخته لمونځونه دي، چې هیڅ مؤمن او کافر په دې کې اختلاف نه لري او هیڅوک شک نه لري چې رسول الله ﷺ دا لمونځونه هره ورځ او شپه په خپلو ټاکلو وختونو کې له خپلو اصحابو سره ادا کړي دي، او همدارنګه هر هغه چا چې د ده په دین پسې اقتدا کړې ده په هر ځای کې یې هره ورځ ادا کړي دي، او تر نن ورځې پورې هیڅوک شک نه لري چې د سند خلک لمونځ داسې ادا کوي لکه د اندلس خلک یې چې ادا کوي، او د ارمنستان خلک یې داسې ادا کوي لکه د یمن خلک یې چې ادا کوي..." (پای)
نو ایا دا او هغه څه چې موږ یې "متواتر فعلي سنت" بولو یو شی دی؟ که دوه جلا جلا شیان دي؟ او که دا دوه جلا شیان وي، ایا موږ هغه څه منو چې دوی یې د عمل تواتر بولي که یې ردوو؟
۲. د حدیثو څېړونکو لکه ابن حجر، نووي، سیوطي او نورو، مقبول حدیث پر "صحیح لذاته"، "صحیح لغیره"، "حسن لذاته" او "حسن لغیره" وېشلی دی، په داسې حال کې چې موږ د اسلامي شخصیت کتاب په لومړي او دریم ټوک کې یوازې پر "صحیح" او "حسن" بسنه کړې ده. نو ایا دا یوازې په اصطلاح کې اختلاف دی او پر معنی او مسمی باندې اتفاق دی، که په معنی کې هم اختلاف شتون لري؟ بارک الله فیکم.
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته
۱- متواتر سنت که قول وي، که فعل وي او که د قول یا فعل تقرير، تر هغه پورې متواتر نه بلل کېږي ترڅو چې له رسول الله ﷺ څخه په متواتر ډول نه وي رانقل شوي. مګر دا قول چې اعمال هغه وخت متواتر فعلي سنت ګرځي چې په نبوي دوره کې یوې ډلې، بیا په تابعیانو او تبع تابعیانو کې یوې ډلې ترسره کړي وي پرته له دې چې په تواتر سره ثابته شي چې هغه کار رسول الله ﷺ کړی یا یې پرې اقرار کړی، دا خبره سمه نه ده. نو یو عمل تر هغه متواتر نه دی ترڅو چې له رسول الله ﷺ څخه په تواتر ثابته نشي چې هغه ﷺ دا کار کړی یا یې ورباندې اقرار کړی دی.
هغه څه چې د دې خبرې پلویان یې وایي، یوازې فرضي موضوعات دي. د دې دلیل دا دی چې دوی کوم مثالونه ذکر کړي لکه پنځه وخته لمونځونه، دا له رسول الله ﷺ څخه په تواتر سره ثابت دي. خو د مسواک په اړه له رسول الله ﷺ څخه صحیح حدیثونه شتون لري، او د دې حدیثونو د تواتر حکم د هغو پر سند پورې اړه لري؛ که په متواتر ډول رانقل شوي وي نو متواتر دي، او که په سند کې د آحادو په ډول رانقل شوي وي نو متواتر نه دي. یعنې معیار یوازې له رسول الله ﷺ څخه رانقل شوی سند دی.
د دوی دا خبره چې پنځه وخته لمونځونه په سند، اندلس، یمن او ارمنستان کې ادا کېږي او خلک پکې اختلاف نه لري... دا ټول هغه وخت لمونځونه نه متواتر کوي که چېرې له رسول الله ﷺ څخه په تواتر نه وي رانقل شوي. هغه څه چې لمونځونه یې متواتر کړي، له رسول الله ﷺ څخه د هغو د نقل ثابتېدل دي.
خلاصه دا چې تواتر پر سند تکیه لري؛ که نقل متواتر و نو اعتبار ورته ورکول کېږي، او که نقل متواتر نه و نو سند یې څېړل کېږي او پر بنسټ یې پریکړه کېږي. لکه څنګه چې مې وړاندې وویل، د دوی خبره فرضي ده ځکه دوی نشي کولی یو داسې مثال وړاندې کړي چې له رسول الله ﷺ څخه ثابت نه وي خو یوازې د مسلمانانو د عمل له امله یې تواتر ثابت شوی وي.
۲- مګر د صحیح لذاته، صحیح لغیره، حسن لذاته او حسن لغیره په اړه... دا یوه داسې موضوع ده چې په اړه یې ډېرې څېړنې شوي دي. زه به دا موضوع په لنډ ډول پرته له دې چې د اختلافاتو جزئیاتو ته ننوځم روښانه کړم:
- صحیح حدیث هغه دی چې د داسې عادل او پوره ضابط راوي لخوا له رسول الله ﷺ څخه رانقل شوی وي چې سند یې متصل وي، معلل او شاذ نه وي. دا "صحیح حدیث" یا هغه څه دي چې صحیح لذاته بلل کېږي. د دې درجې د یادو شوو صفتونو په توپیر سره توپیر کوي، له همدې امله د بخاري صحیح، بیا د مسلم صحیح او بیا د هغو شرطونه... او داسې نورو ته لومړیتوب ورکړل شوی.
که چېرې په ضبط (یادښت) کې یو څه کمی راشي خو د صحیح نور پاتې شرطونه موجود وي، نو دا حسن لذاته دی.
که چېرې د یو حسن حدیث صحیح لارې (طرق) ډېرې شي، نو د هغه حسن صِحَت زیاتیږي او صحیح لغیره ورته ویل کېږي.
که سند د صحیح او حسن شرطونه پوره نه کړي، نو هغه ضعیف دی.
او که چېرې یو ضعیف حدیث په همدې معنی د نورو ضعیفو روایتونو لخوا تقویه شي، نو ځینې خلک ورته حسن لغیره وایي.
طبیعي ده چې موږ ضعیف له ضعیف سره او له بل ضعیف سره... "حسن" نه ګڼو، بلکې هغه ضعیف پاتې کېږي.
د "حسن لغیره" دا ډلبندي د حدیثو د علم په لومړنیو پیړیو کې دود نه وه. لومړنی کس چې دا خبره یې کړې، لکه څنګه چې ځینو سرچینو ذکر کړې، امام بیهقي رحمه الله د خپلو کتابونو په ځینو ځایونو کې ده.
د "حسن لغیره" په اړه، یعنې د ضعیف تقویه کول په بل ضعیف سره د عمل کولو له پلوه اختلاف شوی دی؛ ځینو منلې ده او ځینو نه ده قبوله کړې او هغه یې ضعیف ګڼلی دی، او همدا راجح نظر دی لکه څنګه چې مې وړاندې وویل.
دا موضوع د احادیثو وېش له هغه څه څخه نه باسي چې موږ په خپلو کتابونو کې ذکر کړي دي؛ ځکه کوم حدیث ته چې دوی حسن لغیره وایي، هغه د خپل سند له پلوه ضعیف حدیث دی، نو ځکه حسن لغیره کوم نوی ډول نه دی.
ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته
د امیر د فیسبوک پاڼې څخه د ځواب لینک: فیسبوک
د امیر له ویب پاڼې څخه د ځواب لینک: امیر
د امیر د ګوګل پلس پاڼې څخه د ځواب لینک: ګوګل پلس