د پوښتنې ځواب: په سوډان کې د امریکا او اروپا ترمنځ شخړه

د پوښتنې ځواب

په سوډان کې د امریکا او اروپا ترمنځ شخړه

پوښتنه: لیدل کېږي چې سوډان ته د اروپایي چارواکو راتګ زیات شوی او د حمدوک د حکومت د ملاتړ په اړه څرګندونې کوي؛ د ۲۰۱۹/۹/۱۶م نېټې پر مهال د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر خرطوم ته ورسېد، د سوډان له لومړي وزیر حمدوک سره یې وکتل او له سوډان سره یې د ۶۰ میلیونه یورو مرستې اعلان وکړ او ژمنه یې وکړه چې د ترهګرۍ له لېست څخه د سوډان د نوم د ایستلو لپاره به هڅه وکړي. همدارنګه د جرمني د بهرنیو چارو وزیر هم راغلی و او ورته څرګندونې یې کړې وې... ایا دا اړیکې او ملاتړ د پوځ پر وړاندې د "ازادۍ او بدلون" ځواکونو د پیاوړتیا لپاره دی؟ که د نورو موخو لپاره؟ همدارنګه د سوډان لومړي وزیر عبدالله حمدوک د ۲۰۱۹/۹/۵م نېټې پر مهال د اپریل په میاشت کې د البشیر له نسکورېدو وروسته د لومړي حکومت د جوړېدو اعلان وکړ (دا حکومت به د واک د وېش د هغه تړون له مخې کار کوي چې تېره میاشت د پوځیانو او ملکیانو ترمنځ د دریو کلونو لپاره لاسلیک شو... فرانس ۲۴ په ۲۰۱۹/۹/۵م نېټه). ایا د واک د وېش د دغه تړون د ثبات تمه کېږي که بیا به کړکېچ رامنځته شي؟

ځواب: د ځواب د روښانولو لپاره لاندې ټکي څېړو:

۱- د ازادۍ او بدلون ځواکونو د بریتانیا، د هغوی د رسنیو او په سیمه کې د هغوی د لاسپوڅو په مرسته وتوانېدل چې انقلاب له هغه خلکو وگرځوي چې د ظلم، لوږې او فساد پر وړاندې راپورته شوي وو. دغو ځواکونو د خلکو پر اوږو ځانونه پورته کړل، خو د روان وضعیت د سمون لپاره یې کومه بنسټیزه حللاره وړاندې نه کړه، بلکې هماغه فاسد واقعیت ته ورته حللارې یې وړاندې کړې. په دې توګه خبرې اترې د امریکا او د هغې د لاسپوڅو لخوا د ملاتړ شوې پوځي شورا او د اروپا لخوا د ملاتړ شوې "ازادۍ او بدلون" ډلې ترمنځ پیل شوې، چې بالاخره د ۲۰۱۹/۸/۱۷م نېټې پر مهال د دواړو لوریو ترمنځ پر دستوري وثیقې هوکړه وشوه... په دې توګه د انقلابي خلکو قربانۍ په سیند لاهو شوې. دا هوکړه د اسلام او د هغه د احکامو پر ضد د لوېدیځو لادینه (سیکولر) اصولو پر بنسټ د فاسد واقعیت دوام و! د پوځي شورا او ازادۍ او بدلون ځواکونو ترمنځ په هوکړه کې د یوې ۱۱ کسیزې سیادي شورا (Sovereignty Council) پر جوړولو موافقه وشوه چې ۵ غړي به یې پوځيان او ۵ ملکیان وي، او یو بل خپلواک ملکي غړی به د دواړو لوریو په خوښه ټاکل کېږي. دا دوره به ۳۹ میاشتې وي... همدارنګه پرېکړه وشوه چې لومړۍ ۲۱ میاشتې به مشري د پوځي شورا په لاس کې وي او وروسته ۱۸ میاشتې به یې د ازادۍ او بدلون ځواکونه پر غاړه اخلي، چې وروسته به بیا عامې ټاکنې او د قانون جوړوونکې شورا تاسیس کېږي. په تړون کې راغلي چې د دفاع او کورنیو چارو وزیرانو ټاکل د سیادي شورا د پوځي برخې صلاحیت دی، یانې دا برخه به د اردو، امنیت او استخباراتو له لارې خپل نفوذ ساتي او په لومړۍ دوره کې به د سیادي شورا مشري هم ورسره وي.

۲- په دې توګه په واک کې د پوځ صلاحیتونه د ځواک عناصر لري؛ په شورا کې پنځه پوځیان دي، په کابینه کې دوه وزیران (دفاع او کورنیو چارو) د پوځ لخوا دي. یو یې جنرال جمال الدین عمر دی چې په انتقالي حکومت کې د دفاع وزیر دی او د اوسنیو پوځي افسرانو له ډلې تر ټولو پخوانی دی. نوموړی د پخواني دفاع وزیر عوض بن عوف نږدې ملګری و او د استخباراتو په اداره کې یې یوځای کار کړی، همدارنګه د عبدالفتاح البرهان، ابوبکر دمبلاب او عمر زین العابدین د دورې ملګری دی... دا ټول په دې مانا دي چې پخوانی رژیم به په انتقالي دوره کې په کلکه شتون ولري او د اروپا (بریتانیا) د لاسپوڅي ملکي حکومت د موخو پر وړاندې به ډېر خنډونه رامنځته کړي. په دې ډول د امریکا د لاسپوڅو تله درنه پاتې کېږي.

۳- عبدالله حمدوک چې له بریتانوي مانچسټر پوهنتون څخه یې په اقتصاد کې ماسټري او دکتورا اخیستې، د ۲۰۱۹/۸/۲۰م نېټې پر مهال د ازادۍ او بدلون ځواکونو لخوا د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو او کابینې ته یې اغېزمن اجرایوي صلاحیتونه ورکړل شول... هغه د ۲۰۱۹/۹/۵م نېټې پر مهال د حکومت د جوړېدو اعلان وکړ چې تمه ده ۳۹ میاشتې انتقالي دوره پر مخ یوسي. په دې توګه لومړی وزیر د بریتانیا او اروپا پلوی دی او په اروپایي جهت کې به کار کوي، خو برعکس د سیادي شورا مشر او د اردو قومندان عبدالفتاح البرهان او د هغه مرستیال محمد بن حمدان دقلو (حمیدتي) او نور پوځیان د امریکا پلوي دي او د امریکا په لوري کې به کار کوي.

۴- په سوډان کې واک د دستوري وثیقې له مخې له دوو داسې ډلو جوړ شوی چې صلاحیتونه یې متفاوت او بهرنۍ وفادارۍ یې له یو بل سره په ټکر کې دي. دا چاره به د خلکو د ستونزو پر حل او د هغوی پر ژوند منفي اغېز وکړي، ځکه هر لوری به د خپل بهرني بادار د ګټو لپاره کار کوي او یو بل ته به کنده کیني ترڅو مقابل لوری د کورنیو او بهرنیو وسایلو له لارې له منځه یوسي... په سوډان کې د داسې شوراګانو جوړېدل یوازې له انتقالي دورو او بحرانونو سره تړلي وي، ترڅو پوځ وکولی شي د دولت چارې تنظیم کړي، شورا منحل کړي او د پوځ یو افسر د هېواد د مشر په توګه تحمیل کړي. دا خبره د ۱۹۵۵ کال له لومړۍ سیادي شورا څخه روښانه ده چې په ۱۹۵۶ کې یې واک ترلاسه کړ او تر ۱۹۵۸ پورې یې دوام وکړ تر هغه چې ابراهیم عبود پرې کودتا وکړه... بیا په ۱۹۶۹ کې د نمیري کودتا، بیا د ۱۹۸۹ کال د جون په ۳۰مه د عمر البشیر کودتا... او بالاخره د البشیر نسکورېدل او د اوسنۍ سیادي شورا جوړېدل. دا شوراګانې تل د امریکا او بریتانیا ترمنځ د شخړو په لړۍ کې جوړې شوې دي. دواړو غاړو هڅه کوله چې یوازې واک ولري، خو که به یې نشوای کولی، نو تر هغو به یې له بل لوري سره سازش کاوه چې د هغوی د لیرې کولو چانس ورته برابرېده. لکه وړاندې چې امریکا د بریتانیا پلوي صادق المهدي د وزارت پر وړاندې چوپتیا غوره کړه ترڅو د خلکو غوصه سړه کړي، خو کله یې چې په اردو کې خپل کسان تنظیم کړل، په ۱۹۸۹ کې یې د البشیر کودتا وکړه. کله چې البشیر د خلکو د خوځښتونو په کنټرول کې پاتې راغی، امریکا هغه هم لیرې کړ لکه څنګه یې چې له نمیري او مبارک سره کړي وو. له البشیر وروسته یې پوځي شورا راوسته... او اوس بیا هماغه لوبه تکرارېږي. د امریکا پلوي پوځیان مجبوره شول چې د بریتانیا له لاسپوڅو (ازادۍ او بدلون) سره هوکړه وکړي ترڅو د خلکو غوصه مهار کړي، خو دا ځل پوځ واک بشپړ تسلیم نه کړ، بلکې د سیادي شورا په سر کې پاتې شول او په حکومت کې یې مهم او حساس مرکزونه په خپل لاس کې وساتل.

۵- تمه دا ده چې امریکا او بریتانیا به په ارامه سره یوځای ژوند ونه کړي، ځکه ګټې یې متفاوتې دي او سیمه ییز اوزار یې د هغوی تابع دي، نو ځکه به هر لوری د بل د هڅو د شنډولو لپاره کار کوي. د پېښو له تعقیب او د بهرنیو او کورنیو چارواکو د څرګندونو له څېړلو داسې ښکاري چې هر لوری به د خپل سیال د ځپلو لپاره لاندې وسایل وکاروي:

پوځي ډله به هڅه وکړي چې حکومت په اقتصادي برخه کې له ستونزو سره مخ کړي. د البشیر پر وړاندې د خلکو د راپاڅېدو یو مهم لامل خراب اقتصادي وضعیت و، او اوسني حکومت خلکو ته د وضعیت د ښه کولو وعده ورکړې ده. که دوی ناکام شي، خلک به بیا راپورته شي او دا به پوځ ته فرصت ورکړي چې "ازادي او بدلون" ډله او په سوډان کې د اروپا رول پای ته ورسوي. د اقتصاد د کنټرول عوامل د امریکا په لاس کې دي:

الف: حمدوک د جرمني د بهرنیو چارو له وزیر سره په خبري ناسته کې وویل: "د سوډان اقتصادي ننګونه لویه ده... د انفلاسیون موضوع، د ملي اسعارو د تبادلې نرخ سمول او پر بانکي سیستم د باور بېرته راګرځول مهم دي." هغه زیاته کړه: "تر هغه چې له واشنګټن سره د ترهګرۍ له لېست څخه د سوډان د نوم ایستلو په اړه هوکړې ته ونه رسېږو، ستونزې به پاتې وي..." (اناتولي، رویټرز ۲۰۱۹/۹/۳). حمدوک وویل: "له واشنګټن سره د اړیکو عادي کول زموږ لومړیتوب دی..." (اناتولي ۲۰۱۹/۹/۸). نو حکومت په دې برخه کې امریکا ته اړتیا لري.

ب: امریکا د بندیزونو په لیرې کولو کې د سخت دریځ ښودل پیل کړي دي. د دستوري وثیقې له لاسلیک وروسته، امریکا له سوډان سره له ملاتړ څخه شاتګ پیل کړ. په خرطوم کې د امریکا شارژدافیر سوداني شخصیتونو ته ویلي چې د بندیزونو لیرې کول به ژر حل نشي ځکه دا پرېکړه د کانګرس په لاس کې ده نه د ټرمپ د ادارې (ایلاف ورځپاڼه ۲۰۱۹/۹/۴). دا په داسې حال کې ده چې امریکا په پیل کې برهان ته د بندیزونو د ژر لیرې کولو ژمنه کړې وه (الشرق الاوسط ۲۰۱۹/۷/۷ او الخلیج اونلاین ۲۰۱۹/۷/۷).

ج: نړیوال مالي بنسټونه (نړیوال بانک او د پیسو نړیوال صندوق) د امریکا له اجازې پرته سوډان ته پورونه نه ورکوي. دا د امریکا په لاس کې د فشار یوه بله وسیله ده. همدارنګه د ترهګرۍ په لېست کې د نوم شتون د دې لامل کېږي چې سوډان د امریکا له نړیوالو بانکي لېږدونو (SWIFT) څخه محروم پاتې شي، چې دا د سوډان د نړیوالې سوداګرۍ پر وړاندې لوی خنډ دی.

اروپا (او ورسره ازادي او بدلون ډله) تمه کېږي چې پر دوو لارو لاړ شي: لومړی، له اروپا څخه د بندیزونو او اقتصادي فشارونو په برخه کې مرسته غوښتل. دویم، د پوځ او امنیتي ځواکونو د بودیجې په برخه کې د هغوی محدودول.

• لومړی: اروپا او "ازادي او بدلون" ډله پوهېږي چې بندیزونه پر اقتصاد څومره اغېز لري او امریکا ترې د فشار په توګه کار اخلي، نو ځکه دوی هڅه کوي په ملګرو ملتونو کې د سوډان د حکومت ملاتړ وکړي او مالي مرستې ورسره وکړي. جرمني او فرانسې په دې برخه کې د مرستو ژمنې کړې دي (اناتولي ۲۰۱۹/۹/۸ او راکوبه سوډانیه ۲۰۱۹/۹/۱۶).

• دویم: په دې کې دوه کارونه شامل دي: د پوځ د بودیجې کمول او د امنیتي ادارو اصلاح کول. حمدوک وویل چې پوځي لګښتونه د دولت د بودیجې ۸۰٪ مصرفوي او باید په کلکه کم شي (عربي پوسټ ۲۰۱۹/۸/۲۶). هغه د امنیتي ادارو د بیا جوړونې خبره هم وکړه او ویې ویل چې د "چټک ملاتړ ځواکونه" (Rapid Support Forces) به په ملي اردو کې مدغم شي (الجزیره ۲۰۱۹/۹/۱۱).

۶- داسې ښکاري چې د ازادۍ او بدلون له ځواکونو څخه د اروپا د ملاتړ چانس د امریکا او د هغې د پیروانو د هڅو په پرتله کم دی، ځکه:

• د اروپا مالي ملاتړ ستونزه نه حل کوي. که امریکا د سوډان نوم له تور لېست څخه ونه باسي، ستونزې به دوام ولري. دا حکومت پر بهرنیو پورونو او سودي مرستو تکیه کوي چې د هېواد اقتصاد خوري، او نشي کولی صنعتي او بنسټیز بدلون راولي، ځکه دا حللارې د هماغه فاسد واقعیت زیږنده دي او له مبدئیته او د امت له حق دین څخه لرې دي. اسلامي اقتصادي نظام کولی شي هېواد د فقر، بېکارۍ او قیمتي له بحران څخه وباسي.

• د پوځ د بودیجې په اړه، پوځ په لسیزو کې د بودیجې لویه برخه (د زمري برخه) ترلاسه کړې او د هغې د کمولو پر وړاندې به په کلکه مقاومت وکړي. مالي فساد په دواړو لوریو کې شته او یوازې هغه څوک یې حل کولی شي چې له الله څخه ووېرېږي او د اسلام احکام پلي کړي.

• د امنیتي ادارو په اړه، امریکا پر محمد حمدان دقلو (حمیدتي) تمرکز کړی. هغه د امریکا د راتلونکي انتخاب په څېر ښکاري. حمیدتي به د خپلو ځواکونو د هر ډول بدلون پر وړاندې سخت مقاومت وکړي، ځکه د هغه ځواکونه د اردو د بودیجې نږدې ۲۵٪ مصرفوي. نو د حمدوک هڅې د امریکا له قوي سړي (حمیدتي) سره په ټکر کې دي.

۷- له همدې امله په انتقالي دوره کې د سوډان د سياسي او اقتصادي وضعیت د ثبات تمه نه کېږي:

• سياسي بې ثباتي به تر هغه وي چې نړیواله شخړه د خپلو لاسپوڅو له لارې دوام لري. دا د نړیوالو استازو او سفیرانو له څرګندونو او حرکتونو څخه روښانه ده. په دې حالت کې حتی د امریکا په ملاتړ د یوې پوځي کودتا احتمال هم شته، مګر دا چې د سوډان خلک دا واقعیت درک کړي او د استعمارګرو کفارو ریښې وباسي او د نبوت پر منهج راشده خلافت تاسیس کړي، ترڅو په خپلو کورونو کې په امن کې شي او هماغه شان شي چې الله تعالی یې غواړي:

كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ

"تاسو غوره امت یاست چې د خلکو (لارښوونې) لپاره پیدا شوي یاست." (سورت آل عمران [۳]: ۱۱۰)

• اقتصادي بې ثباتي په هېواد کې د استعماري مداخلې حتمي پایله ده. د امریکا په امر سوېلي سوډان جلا شو او تېل ضایع شول. سوډان چې یو وخت د افریقا د خوړو کڅوړه بلل کېده، اوس یې خلک په فقر کې دي ځکه تکیه پر سودي پورونو ده او د اسلام اقتصادي نظام له پامه غورځول شوی. الله سبحانه وتعالی فرمایي:

فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى * وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً

"نو چا چې زما د لارښوونې پیروي وکړه، هغه به نه بې لارې کېږي او نه به په بدبختۍ کې اخته کېږي. او چا چې زما له ذکر (یاد او احکامو) څخه مخ واړاوه، نو بېشکه چې د هغه لپاره به تنګ ژوند وي." (سورت طه [۲۰]: ۱۲۳-۱۲۴)

د ۱۴۴۱هـ د محرم الحرام ۲۴مه ۲۰۱۹/۰۹/۲۳م