(د حزب التحریر د امیر عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د فيسبوک پاڼې له مينه والو سره د پوښتنو او ځوابونو لړۍ)
د پوښتنې ځواب:
ابو مؤمن حماد ته
پوښتنه:
السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته! شیخ صاحب، الله سبحانه وتعالی دې پر تاسو برکت وکړي، ستاسو په لاسونو دې بریا رانږدې کړي او موږ ته دې ستاسو له علم څخه ګټه ورسوي.
له مشهورو صحیحو احادیثو څخه یو هغه دی چې جلیل القدر صحابي ابوهریره رضي الله عنه یې له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه روایت کوي چې ویې فرمایل:
إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى رَأْسِ كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ مَنْ يُجَدِّدُ لَهَا دِينَهَا
"بېشکه الله سبحانه وتعالی د دې امت لپاره د هرې سلیزې (پېړۍ) په پای کې داسې څوک مبعوث کوي چې د دوی دین ورته نوی (مجدد) کړي." (ابو داود روایت کړی، شمېره: ۴۲۹۱، سخاوي په "المقاصد الحسنة" کې (۱۴۹) او الباني په "السلسلة الصحيحة" کې (۵۹۹) صحیح بللی دی.)
پوښتنه دا ده: د دې حدیث مانا څه ده؟ ایا په حدیث کې د "من" کلیمه یوه فرد ته اشاره کوي که یوې ډلې ته؟ او ایا ممکنه ده چې په تېرو پېړیو کې دوی مشخص شي؟ الله سبحانه وتعالی دې تاسو ته خیر درکړي.
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته!
هو، دا حدیث صحیح دی او په دې کې پنځه مسئلې د بحث وړ دي:
۱- سلیزه یا پېړۍ له کوم تاریخ څخه پیلېږي؟ ایا د رسول الله صلی الله علیه وسلم له زوکړې، که له بعثت، هجرت او یا هم له وفات څخه؟
۲- ایا "د هرې سلیزې سر" (رأس كل مئة) د هغې پیل ته وایي، که په منځ کې یې او که په پای کې یې؟
۳- ایا د "مَنْ" کلیمه یو تن ته اشاره کوي که داسې یوې ډلې ته چې د خلکو دین ورته نوی کوي؟
۴- ایا په تېرو پېړیو کې د مجددینو د اشخاصو د شمېر په اړه کوم صحیح روایت شتون لري؟
۵- ایا موږ کولای شو په څوارلسمه هجري پېړۍ کې (چې د ۱۳۹۹هـ کال د ذي الحجې په ۳۰مه پای ته ورسېده) وپېژنو چې مجدد څوک و؟
زه به تر خپلې وسې هڅه وکړم چې په دې مسایلو کې خپل ترجیحي نظر بیان کړم، پرته له دې چې په اختلافي ټکو کې ډېر ژور لاړ شم. له الله سبحانه وتعالی څخه توفیق غواړم، ځکه یوازې هغه سمې لارې ته لارښوونه کوونکی دی:
۱- سلیزه له کوم تاریخ څخه پیلېږي؟
مناوي په فتح القدیر سریزه کې وايي: "د سلیزې په سر کې اختلاف دی چې ایا دا له نبوي میلاد، بعثت، هجرت او که له وفات څخه حسابېږي..." زما په وړاندې غوره دا ده چې دا له هجرت څخه حساب شي؛ ځکه هجرت هغه پېښه وه چې د اسلامي دولت په تاسیس سره یې اسلام او مسلمانانو ته عزت ورکړ. له همدې امله کله چې عمر رضي الله عنه صحابه کرام د تاریخ د پیل لپاره راټول کړل، هغوی پر هجرت هوکړه وکړه. طبری په خپل تاریخ کې روایت کوي:
"عبدالرحمن بن عبدالله بن عبدالحکم راته وویل، نعیم بن حماد راته وویل، دراوردي له عثمان بن عبیدالله بن ابي رافع څخه روایت کړی چې سعید بن المسیب مې اورېد چې ویل یې: عمر بن الخطاب خلک راټول کړل او پوښتنه یې ترې وکړه چې له کومې ورځې تاریخ ولیکو؟ علي رضي الله عنه وویل: له هغې ورځې چې رسول الله صلی الله علیه وسلم هجرت وکړ او د شرک ځمکه یې پرېښوده. عمر رضي الله عنه همدا کار وکړ. ابو جعفر وایي: هغوی لومړی هجري کال د هغه کال له محرم څخه حساب کړ، یعني مدینې منورې ته د رسول الله صلی الله علیه وسلم له رسېدو (چې په ربیع الاول کې و) دوه میاشتې او څو ورځې مخکې."
په دې اساس، زما ترجیح دا ده چې سلیزې له هجري تاریخ څخه حساب شي چې صحابه کرامو رضي الله عنهم پرې اجماع کړې وه.
۲- د سلیزې د سر (رأس المئة) په اړه غوره نظر دا دی چې دا د هغې پای ته ویل کېږي؛ یعني مجدد د سلیزې په وروستیو کې یو مشهور، متقي او پاک عالم وي او وفات یې هم د سلیزې په پای کې وي، نه په نیمایي یا منځ کې. د دې ترجیح لاملونه دا دي:
الف- په صحیحو روایتونو کې ثابته ده چې هغوی عمر بن عبدالعزیز د لومړۍ سلیزې په سر (پای) کې مجدد ګڼلی، هغه رضي الله عنه په ۱۰۱هـ کال کې په داسې حال کې وفات شو چې عمر یې ۴۰ کاله و. همدارنګه امام شافعي یې د دویمې سلیزې په سر کې مجدد بللی چې په ۲۰۴هـ کال کې په ۵۴ کلنۍ کې وفات شو. که چېرې د "رأس كل مئة" تفسیر د پېړۍ پیل وایستل شي، نو عمر بن عبدالعزیز به د لومړۍ پېړۍ مجدد نه وي، ځکه هغه په ۶۱هـ کال کې زېږېدلی و. همدارنګه امام شافعي به د دویمې پېړۍ مجدد نه وي، ځکه هغه په ۱۵۰هـ کال کې زېږېدلی و. دا پدې مانا ده چې په حدیث کې "رأس كل مئة" د پېړۍ پای ته وایي، نه پیل ته؛ یعني هغه په دې پېړۍ کې زېږېدلی وي، بیا مشهور عالم او مجدد شي او په پای کې یې وفات شي.
ب- پر دې دلیل چې عمر بن عبدالعزیز د لومړۍ او شافعي د دویمې پېړۍ مجددین دي، د امت د علماوو ترمنځ شهرت لري. زهري، احمد بن حنبل او نورو پخوانیو او وروستیو امامانو اتفاق کړی چې عمر بن عبدالعزیز د لومړۍ سلیزې په سر کې او امام شافعي د دویمې سلیزې په سر کې مجددین وو. حافظ ابن حجر په توالي التأسیس کې له ابوبکر بزار څخه روایت کوي چې هغه وویل: "له احمد بن حنبل سره وم، د امام شافعي یادونه وشوه، ومې لیدل چې احمد هغه ډېر ستایه او ویې ویل: له نبي صلی الله علیه وسلم څخه روایت دی چې فرمایي: الله تعالی د هرې سلیزې په سر کې داسې څوک ټاکي چې خلکو ته د دوی دین وښيي. احمد وویل: عمر بن عبدالعزیز د لومړۍ سلیزې په سر کې و او هیله لرم چې شافعي به د بلې سلیزې په سر کې وي."
ج- کېدای شي وویل شي چې په لغت کې "رأس" (سر) پیل ته وایي، نو موږ څنګه دا غوره ګڼو چې دا د پېړۍ پای دی؟ ځواب دا دی چې په لغت کې "رأس" هم پیل ته وایي او هم پای یا طرف ته. په تاج العروس کې راغلي: "رأس الشيء طرفه وقيل آخره" (د یو شي سر د هغه طرف دی او ویل شوي چې پای یې دی). په لسان العرب کې راغلي: "خرج الضب مرائسا" یعني کربوړی په خپل سر له سوري راووت، کله یې سر لومړی وي او کله یې لکۍ (پای). نو "رأس" لکه څنګه چې په لغت کې د پیل په مانا راغلی، د طرف یا پای په مانا هم راغلی دی. موږ داسې قرینې ته اړتیا لرو چې په حدیث کې د پېړۍ پیل یا پای مشخص کړي. دا قرینې په هغو روایتونو کې شته چې عمر بن عبدالعزیز (وفات ۱۰۱هـ) او امام شافعي (وفات ۲۰۴هـ) یې مجددین بللي دي، چې دا ټول د پېړۍ پای ته ترجیح ورکوي.
بناءً پر پورتني استدلال، زما په نظر په حدیث کې "رَأْسِ كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ" مانا د هرې سلیزې پای دی.
۳- ایا "مَنْ" یو کس ته اشاره کوي که ډلې ته؟ په حدیث کې راغلي: "يبعث لهذه الأمة... من يجدد لها دينها". که "مَنْ" د جمعې لپاره وای، نو فعل به هم جمع وای (من يجددون)، خو فعل په مفرد ډول راغلی (يجدد). که څه هم "مَنْ" کله ناکله د جمعې مانا هم ورکوي، خو زه د "يجدد" د قرینې له امله دا واحد (یو کس) ته ترجیح ورکوم. البته دا ترجیح قطعي نه ده، ځکه ځینو علماوو "مَنْ" د یوې ډلې په مانا هم تفسیر کړی دی، خو هغه نظر لکه څنګه چې مې وویل، مرجوح (کمزوری) دی.
۴- د تېرو پېړیو د مجددینو نومونه: په دې اړه بېلابېل روایتونه شته چې تر ټولو مشهور یې د امام سیوطي منظومه ده چې تر نهمې پېړۍ پورې یې مجددین یاد کړي او له الله سبحانه وتعالی څخه یې هیله کړې چې دی په خپله د نهمې پېړۍ مجدد وي. د هغه د منظومې ځینې بیتونه داسې دي:
"فَكَانَ عِنْدَ الْمِائَةِ الْأُولَى عُمَرْ... خَلِيفَةُ الْعَدْلِ بِإِجْمَاعٍ وَقَرْ..." "وَالشَّافِعِيُّ كَانَ عِنْدَ الثَّانِيَةِ... لِمَا لَهُ مِنَ الْعُلُومِ السَّامِيَةِ..." "وَالْخَامِسُ الْحَبْرُ هُوهُ الْغَزَالِي... وَعَدّهُ مَا فِيهِ مِنْ جِدَالِ..." "وَالسَّابِعُ الرَّاقِي إلى المراقي... بن دَقِيقِ الْعِيدِ بِاتِّفَاقِ..." "وَهَذِهِ تَاسِعَةُ الْمِئِينَ قَدْ أَتَتْ... وَلَا يُخْلَفُ مَا الْهَادِي وَعَدْ... وَقَدْ رَجَوْتُ أَنَّنِي الْمُجَدِّدُ فِيهَا... فَفَضْلُ اللَّهِ لَيْسَ يُجْحَدُ..."
۵- ایا په څوارلسمه هجري پېړۍ کې مجدد پېژندل کېدی شي؟
لکه څنګه چې وویل شول، معتبر علماء پر دې نظر دي چې "رأس السنة" د هغې پای دی. عمر بن عبدالعزیز په ۶۱هـ کې زېږېدلی او د لومړۍ پېړۍ په سر (۱۰۱هـ) کې وفات شو. امام شافعي په ۱۵۰هـ کې زېږېدلی او د دویمې پېړۍ په سر (۲۰۴هـ) کې وفات شو.
یعني هر یو یې په پېړۍ کې زېږېدلی، په پای کې یې مشهور شوی او په پای کې یې وفات شوی دی. په همدې اساس، زما په ترجیحي نظر علامه شیخ تقي الدین النبهاني رحمه الله د څوارلسمې هجري پېړۍ مجدد دی. هغه په ۱۳۳۲هـ کې زېږېدلی او د همدې پېړۍ په وروستیو کې مشهور شو، په ځانګړې توګه کله چې یې د ۱۳۷۲هـ کال په جمادي الثاني کې د حزب التحریر بنسټ کېښود. هغه د پېړۍ په پای کې (۱۳۹۸هـ) وفات شو. د مسلمانانو برخلیک ټاکونکې مسلې ته د هغه بلنه، یعني د راشده خلافت له لارې د اسلامي ژوند بیا پیل (استئناف الحياة الإسلامية)، د مسلمانانو په ژوند او هڅو کې خورا لوی اغېز درلود، تر دې چې نن ورځ خلافت د مسلمانانو په عامه غوښتنه بدل شوی دی. نو الله سبحانه وتعالی دې پر ابو ابراهیم (شیخ تقي الدین) او تر هغه وروسته پر ابو یوسف (شیخ عبدالعزیز البدري) رحم وکړي او هغوی دې له پیغمبرانو، صدیقینو، شهیدانو او صالحینو سره محشور کړي.
دا زما ترجیحي نظر دی، زما وروره ابومؤمن، او الله سبحانه وتعالی په حقایقو ښه پوهېږي.
ستاسو ورور، عطاء بن خلیل ابو الرشته
د امیر د فيسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: فيسبوک
د امیر له ویبپاڼې څخه د ځواب لېنک: الأمير
د ګوګل پلس پاڼې څخه د ځواب لېنک: ګوګل پلس