د پوښتنې ځواب
د سودي (ربوي) خوراک ډولونه
پوښتنه:
په النظام الاقتصادي (اقتصادي نظام) کتاب کې د "ربا او صرف" تر عنوان لاندې، ۲۶۱ مخ کې راغلي: "او د رسول الله ﷺ دا قول: (الطعام بالطعام مثلاً بمثل)... دا ټول پر دې دلالت نه کوي چې د تحریم علت (طعام/خوراک) دی، بلکې دا پر دې دلالت کوي چې په خوراک کې سود واقع کېږي، نو د خوراک ټول ډولونه پکې شامل دي او دا عام دی. خو د رسول الله ﷺ هغه حدیث چې عباده بن صامت روایت کړی، د خوراک ربوي ډولونه یې په: غنمو، اوربشو، خرما او مالګه کې حصر کړي دي. له همدې امله په تېرو نصوصو کې د خوراک (الطعام) عام لفظ د هغه عام له جملې څخه دی چې خاص ترې مراد دی، یعنې یوازې همدا څلور ډوله خوراک." (پای)
زه دوې پوښتنې لرم، هیله ده وضاحت یې وکړئ، الله سبحانه و تعالی دې تاسو ته خیر درکړي:
۱- ولې موږ د عباده بن صامت د حدیث په واسطه -چې پکې شپږ واړه ډولونه یاد شوي- د (الطعام بالطعام مثلاً بمثل) حدیث تخصیص کړی، په داسې حال کې چې دلته په هیڅ ډول د عام او خاص ترمنځ ټکر نشته چې موږ د عام حمل پر خاص وکړو؟ ځکه حمل (د عام وړل پر خاص) یوازې د ټکر د لیرې کولو لپاره وي.
۲- ولې خوراکیت (الطعم) چې په څلورو ډولونو (غنم، اوربشې، خرما او مالګه) کې شتون لري، علت نه دی ګڼل شوی، سره له دې چې دا یو مشتق لفظ دی او یو مناسب پوهېدونکی صفت (وصف مفهم) دی؟
ځواب:
۱- د معمر بن عبدالله له لارې د مسلم د هغه روایت په اړه چې وایي ما له رسول الله ﷺ څخه اورېدل چې فرمایل یې:
الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلًا بِمِثْلٍ
"خوراک په خوراک، مثل په مثل (برابر په برابر)."
هغه زیاته کړه: "او زموږ خوراک هغه ورځ اوربشې وې." که څه هم معمر بن عبدالله د هغه وخت د خوراک ډول (اوربشې) یاد کړی، خو ویل کېدای شي چې دا یوازې د معمر بن عبدالله یادونه ده، مګر د حدیث نص هغه او له هغه پرته نور هم شاملوي، په دې اعتبار چې د خوراک (الطعام) لفظ عام دی او ترې پوهېدل کېږي چې په هر خوراک کې سود واقع کېږي...
خو د عباده بن صامت په اړه د مسلم روایت دی چې وایي ما له رسول الله ﷺ څخه اورېدل:
إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: يَنْهَى عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةِ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرِّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرِ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرِ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحِ بِالْمِلْحِ، إِلَّا سَوَاءً بِسَوَاءٍ، عَيْنًا بِعَيْنٍ، فَمَنْ زَادَ، أَوِ اسْدَادَ، فَقَدْ أَرْبَى
"ما له رسول الله ﷺ څخه اورېدل چې د سرو زرو په سرو زرو، د سپینو زرو په سپینو زرو، د غنمو په غنمو، د اوربشو په اوربشو، د خرما په خرما او د مالګې په مالګې له خرڅولو یې منع کوله، مګر دا چې برابر په برابر او لاس په لاس وي؛ نو چا چې زیاتی وکړ یا یې زیاتی وغوښت، یقیناً سود یې وکړ."
له دې څخه داسې پوهېدل کېږي چې سود یوازې په څلورو ډولونو خوراکونو کې منحصر (حصر) دی او په نورو کې نه واقع کېږي. دا ځکه چې په حدیث کې راغلې صیغه د حصر ګټه ورکوي، ځکه چې جامد جنسي نومونه یې ذکر کړي او پر هر نوم یې یو مشروط حکم "سَوَاءً بِسَوَاءٍ، عَيْنًا بِعَيْنٍ..." تړلی دی. نو دې صیغې په دغو ډولونو کې د حکم د حصر او له نورو څخه د هغه د منع کېدو ګټه ورکړه...
له همدې امله، ستا دا خبره چې د "الطعام بالطعام..." او "الذهب بالذهب..." د حدیثونو ترمنځ ټکر نشته، له دې امله ده چې ته داسې انګیرې چې د سرو زرو (الذهب) حدیث د حصر ګټه نه ورکوي. که ته د هغه پر حصر باندې پوهېدلی وای لکه څنګه چې مو پورته بیان کړل، نو بیا به دې ویلي وای چې دلته یو داسې ټکر شتون لري چې پر دواړو حدیثونو باندې عمل کول یوازې د تخصیص له لارې ممکن دي. ځکه چې لومړی حدیث په هر خوراک کې د سود د واقع کېدو ګټه ورکوي، او دویم حدیث یوازې او په حصر سره د خوراک په یوه برخه کې د سود د واقع کېدو ګټه ورکوي نه په ټولو خوراکونو کې، بلکې په څلورو ډولونو کې؛ له همدې امله د تخصیص له لارې د دواړو حدیثونو ترمنځ جمع کېږي.
۲- مګر دا چې ولې له خوراک څخه مشتق شوی صفت (الطعم) علت نه دی ګڼل شوی، په ځانګړې توګه کله چې دا یو پوهېدونکی صفت وي... نو ځواب یې دا دی چې د خوراک د حدیث د لفظ تخصیص د (البر بالبر...) د حدیث په واسطه، د خوراک مشتق لفظ یې د غنمو، اوربشو، خرما او مالګې الفاظو ته انتقال کړی چې دا جامد الفاظ دي... او پوهېدونکی صفت (وصف مفهم) په جامدو جنسي الفاظو کې نه وي، بلکې په مشتقو الفاظو کې وي. که چېرې حدیث یوازې داسې راغلی وای "الطعام بالطعام مثلاً بمثل" او د "...وَالْبُرِّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرِ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرِ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحِ بِالْمِلْحِ..." په حدیث سره نه وای تخصیص شوی، نو ممکنه وه چې وویل شي دلته علت شتون لري. خو تخصیص خوراک (جامد) جنسي نومونو "غنم، اوربشې..." ته واړاوه، او خاص چې کله راشي پر عام باندې حاکم وي او عمل پرې کېږي.
له همدې امله موږ وویل چې خوراکیت (الطعم) په ذکر شویو ربوي موادو کې علت نه دی.