د پوښتنې ځواب
د تېلو کړکېچ او د هغې اغېزې
پوښتنه: په خبرونو کې د تېلو د بیو د ناڅاپي کمښت په اړه ویل شوي، په ځانګړې توګه د ټکساس د تېلو بیه چې حتی تر صفر لاندې ۳۰ ډالرو ته راښکته شوه، تر دې چې Brent خام تېل چې په منظم تجارت مشهور دي، نږدې ۹٪ راټیټ شول او فی بیرل ۲۵ ډالرو ته ورسېدل... د دې لپاره بېلابېل لاملونه ذکر شوي، که هغه د تېلو د زېرمو بشپړ ډکېدل وي او که د کرونا ویروس اغېز چې د اقتصاد د رکود او په پایله کې د تېلو د غوښتنې د کمښت لامل شو... او داسې نور. نو د تېلو د دې کړکېچ اصلي لاملونه څه دي؟ ایا دا به دوام ومومي؟ او دا د امریکا او نړۍ پر اقتصاد څنګه اغېزه کوي؟
ځواب: په عمومي توګه د تېلو د کړکېچ او په ځانګړې توګه د امریکايي تېلو (لوېدیځ ټکساس) د حقیقت او د امریکا او نړۍ پر اقتصاد د هغې د اغېزو د درک لپاره، باید درې اقتصادي او سیاسي شرایط او د هغوی ځانګړې اغېزه پر ټکساس تېلو، او بیا د هغې د اغېزې غځېدل پر Brent تېلو او بیا پر امریکايي او نړیوال اقتصاد وپېژنو:
لومړی: د تېلو پر مصرف د کرونا ویروس اغېزه:
د روان کال له پیله چې د کرونا ویروس لومړی په چین او بیا په اروپا او وروسته په امریکا کې خپور شو، او له هغې سره مل د قرنطین اقدامات پلي شول او په هر هیواد کې د اقتصاد ډېری برخې ودرېدې، همدارنګه د الوتنو هغه شلل چې د ډېرو اصلي هیوادونو ترمنځ په ځانګړې توګه د اروپا او امریکا ترمنځ د سفرونو د بندیز له امله رامنځته شو، پر دې سربېره په نړیواله سوداګرۍ کې د غیر خوراکي او غیر طبي توکو د غوښتنې د سخت کمښت له امله ګډوډي رامنځته شوه، چې په پایله کې یې د ټرانسپورټ پر حرکت اغېزه وکړه... باید وویل شي چې ځمکنۍ او هوايي ټرانسپورټ د تېلو د عرضې ۶۸٪ مصرفوي (Independent Arabic، ۲۰۲۰/۴/۲۴)، دې ټولو د دې لامل شو چې د تېلو نړیواله غوښتنه د کرونا له امله له یوې لویې صدمې سره مخ شي. دا صدمه د وبا د لا زیاتې خپرېدو سره نوره هم ژوره شوه، خو له تېلو سره د هغې اړیکه متفاوته وه. کله چې وبا د لوېدیځې اروپا مهمو هیوادونو ته ورسېده، د تېلو په نړیواله غوښتنه کې د سخت کمښت لامل شوه، ځکه دا هیوادونه د تېلو لوی مصرفوونکي دي. خو کله چې وبا امریکا ته په شدت سره ورسېده، کومه چې د نړۍ ۲۰٪ تېل مصرفوي، نو د تېلو د بیو کړکېچ په ډېر شدت سره راښکاره شو. د ارقامو له مخې، د تېلو غوښتنه په داسې نړۍ کې چې هره ورځ نږدې ۱۰۰ میلیونه بیرله تېل مصرفوي، شاوخوا ۳۰٪ راټیټه شوه. موږ دلته یوازې دوه هغه څرګندونې راخلو چې د غوښتنې دا سقوط تاییدوي:
۱- لومړۍ څرګندونه: (د انرژۍ نړیوالې ادارې د چهارشنبې په ورځ ۲۰۲۰/۴/۱۵ وړاندوینه وکړه چې په اپریل کې به د تېلو نړیواله غوښتنه هره ورځ ۲۹ میلیونه بیرله کمه شي، چې دا کچه په تېرو ۲۵ کلونو کې نه وه لیدل شوې... د الوفد ورځپاڼې ویبپاڼه ۲۰۲۰/۴/۱۵).
۲- دویمه څرګندونه: (د روسیې د انرژۍ وزیر الکساندر نوواک اعلان وکړ چې د تېلو نړیواله غوښتنه هره ورځ ۲۰-۳۰ میلیونه بیرله کمه شوې، او ویې ویل: "موږ اوس د تېلو د غوښتنې د کمښت ترټولو ټیټې کچې ته رسېدلي یو". العربية نت، ۲۰۲۰/۴/۲۲).
په دې توګه د تېلو غوښتنه په داسې پیمانه سقوط وکړ چې یوازې د نړیوالو جګړو په شرایطو کې یې تصور کېدی شو! دا ټول د (۳-۴ میاشتو) په موده کې یعنې د کرونا کړکېچ پر مهال وشول، تر دې چې د ټکساس تېلو بیه تر ټولو ټیټې کچې یعنې تر صفر لاندې ۳۷ ډالرو ته د ۲۰۲۰/۴/۲۰ په ورځ ورسېده، چې د "تورې دوشنبې" په نوم ونومول شوه.
دویم: سیاسي شرایط:
څرنګه چې تېل یو ستراتیژیک توکی دی، نو هیوادونه یې د نورو هیوادونو د وهلو لپاره کاروي. دلته خبره د امریکا د سیاست په اړه ده چې سعودي یې یوازې یوه میاشت وړاندې له روسیې سره د تېلو د بیو د جګړې لور ته بوته، چې وضاحت یې په لاندې ډول دی:
۱- امریکا روسیه مجبوره کوله چې د تېلو تولید کم کړي ترڅو بیې لوړې پاتې شي او د امریکا د شېل (Shale) تېلو شرکتونه په بازارونو کې سیالي وکړای شي، ځکه د امریکا د ډبرینو یا شېل تېلو استخراج خورا ګران تمامېږي. د دې سیاست په لړ کې، سعودي د ۳ کلونو په موده کې وتوانېد چې روسیه له اوپک سره د تولید په کمولو کې په نوې ډله کې چې د "OPEC Plus" په نوم پېژندل کېږي، هره ورځ د ۲.۱ میلیونه بیرله په اندازه شریکه کړي. د سعودي او روسیې دا تړون د ۲۰۲۰ کال د مارچ په پای کې پای ته رسېده، دا تړون د کرونا له خپرېدو مخکې و او پای یې د کرونا له خپرېدو سره هممهاله شو.
۲- په چین کې د کرونا ویروس په خپرېدو او ایټالیا ته د هغې په رسېدو سره، د تېلو بیو په لوېدو پیل وکړ او فی بیرل ۴۵ ډالرو (Brent) ته ورسېده. د بیو دا کچه او د هغې دوامداره کمښت د امریکايي تېلو تولیدوونکو لپاره خطرناک و او د بازار څخه د هغوی د وتلو ګواښ یې کاوه، نو باید بیې لوړې شوې وای. هغه وخت امریکا سعودي وهڅوله چې پر روسیې فشار راوړي ترڅو د تولید په کمولو کې نور اقدام هم وکړي، خو د ۲۰۲۰/۳/۶ د اوپک پلس په غونډه کې روسیې د تولید له هر ډول اضافي کمښت څخه انکار وکړ، ځکه وېرېده چې امریکا به د دوی د کمښت ځای په خپلو شېل تېلو ډک کړي!
۳- د یادې شوې غونډې په ناکامېدو سره، د تېلو بیې سمدستي ۱۰٪ راښکته شوې، ځکه د اوپک پلس ډلې د اختلاف خبر خپور شو.
۴- سعودي د غونډې له ناکامۍ څو ورځې وروسته د روسیې پر وړاندې د بیو جګړه پیل کړه ترڅو هغوی نوي کمښت ته مجبور کړي، چې دا کار یې په پنځو ګامونو کې وکړ: الف- لومړی ګام دا چې له لومړي تړون (د ۲.۱ میلیونه بیرله کمښت) څخه یې لاس واخیست، که څه هم روسیې پر هغه تړون د ژمنتیا اعلان کړی و. ب- دویم ګام دا چې د اپریل له لومړۍ نیټې څخه یې په تولید کې خورا زیاتوالی راوست چې هره ورځ ۱۲-۱۳ میلیونه بیرلو ته ورسېد، سره له دې چې د کرونا له امله په نړۍ کې د تېلو د غوښتنې ستونزه موجوده وه. ج- خپلو اسیایي پیرودونکو ته یې په فی بیرل کې ۶ ډالره تخفیف ورکړ، چې په تاریخ کې په دې کچه لومړی تخفیف و. د- هدف یې دا و چې هغو پیرودونکو ته تخفیف ورکړي چې له روسیې سره یې کار کاوه، ترڅو په بازار کې د روسیې برخه خپله کړي. هـ- د تېلو د لویو کښتیو کرایه کول ترڅو په سمندر کې د ګرځندویه زېرمو په توګه وکارول شي او بازار په تېلو کې ډوب کړي.
۵- د سعودي د دغو ګامونو له امله چې د ۲۰۲۰/۳/۶ څخه وروسته اعلان شول، د تېلو بیې په دریمه برخه سقوط وکړ. (د تېلو بیو د دوشنبې په ورځ خپله دریمه برخه ارزښت له لاسه ورکړ چې دا د ۱۹۹۱ کال د خلیج د جګړې وروسته ترټولو لوی ورځنی زیان و... Reuters ۲۰۲۰/۳/۹). باید وویل شي چې Brent خام تېل د شمالي سمندر له ساحو څخه استخراجېږي او د نړۍ د تېلو د دوه پر دریمې برخې تولید د بیې ټاکلو لپاره د معیار په توګه کارول کېږي. په دې توګه سعودي د خپلو ګامونو په واسطه د بیو د راښکته کېدو لامل شو، او د مارچ له پای وروسته چې د سعودي اقدامات عملي شول، په بازار کې د تېلو اضافي والی دومره زیات شو چې د اپریل په میاشت کې یې بیې تر ۳۰ ډالرو لاندې راوستې.
۶- دا سعودي سیاست په اصل کې د روسیې د فشار لپاره امریکایي سیاست و، خو دا سیاست په واشنګټن کې نږدې دوه میاشتې وړاندې جوړ شوی و، یعنې مخکې له دې چې د کرونا له امله د تېلو د غوښتنې د سقوط نوي اړخونه په ځانګړې توګه په امریکا کې ښکاره شي. د دې دوو لاملونو په پایله کې، هغه تبر چې د ټرمپ ادارې د روسیې د وهلو لپاره جوړ کړی و، اوس یې چپ او ښي خوا ته هر څه وهل او د امریکا خپل شېل تېل شرکتونه یې هم مستثنی نه کړل! یعنې امریکا چې د بیو د کوم کمښت پلان جوړ کړی و، دا تصور یې نه کاوه چې تر دې حده به راښکته شي. د امریکا دننه پر شېل شرکتونو فشار زیات شو او د "Whiting Petroleum" شرکت د اپریل په ۲مه خپله ماتې (افلاس) اعلان کړه او په لسګونو نور شرکتونه د ماتې په درشل کې شول، ځکه په بازار کې د تېلو بیه د تولید له لګښت څخه کمه وه (د شېل تېلو د یو بیرل تولید لګښت شاوخوا ۳۵ ډالره دی. د الأسواق العربية ویبپاڼه، ۲۰۲۰/۳/۱۱).
۷- د دغو سختو شرایطو له امله، امریکایي ادارې اعلان وکړ چې د روسیې او سعودي ترمنځ منځګړیتوب کوي ترڅو تولید بیرته کم شي. ټرمپ له پوتین او د سعودي له ولیعهد سره خبرې وکړې. په پای کې د ټرمپ ادارې د روسیې او سعودي ترمنځ د تولید د کمولو د یو تړون سرپرستي وکړه چې په تاریخ کې ترټولو لوی و، یعنې هره ورځ نږدې ۱۰ میلیونه بیرله کمښت: (د اوپک غړو او متحدینو یې د نړۍ د تېلو د تولید په سلو کې ۱۰ د کمولو په اړه تاریخي هوکړه وکړه... BBC، ۲۰۲۰/۴/۱۲). دا تړون د ۲۰۲۰/۵/۱ څخه پیل شو، خو بازارونو دې ته مثبت ځواب ورنه کړ، ځکه د تېلو نړیواله غوښتنه هره ورځ ۳۰ میلیونه بیرله کمه شوې وه، نو د ۱۰ میلیونه بیرله کمښت کافي نه و!
دریم: دریم شرایط، د امریکا د تېلو زیرمې:
په امریکا کې دوه ډوله زېرمې دي، لومړی د دولت ستراتیژیکې زېرمې او دویم د شرکتونو زېرمې. دې وضعیت د کړکېچ په ژورولو کې مرسته وکړه: ۱- ستراتیژیکې زېرمې معمولاً تر ځمکې لاندې دي ترڅو د کړکېچ په وخت کې وکارول شي. ډېری هیوادونو دا زېرمې د ۱۹۷۳ کال د جګړې او تېلو له کړکېچ وروسته د انرژۍ د نړیوال سازمان په سپارښتنه جوړې کړې دي.
۲- په ۱۹۷۵ کال کې د امریکا کانګرس یو قانون تصویب کړ چې حکومت یې د تېلو د زېرمو پر جوړولو مکلف کړ. دا زېرمې د ټکساس او لویزیانا په سواحلو کې دي. په ۲۰۰۹ کال کې دا زېرمې ۷۲۷ میلیونه بیرلو ته رسېدلې وې. پر دې سربېره خصوصي شرکتونه هم خپلې زېرمې لري چې ډېری یې په ټکساس او اوکلاهوما کې دي.
۳- د بیو له سقوط وروسته، ډېرو هیوادونو په ځانګړې توګه امریکا او چین د خپلو زېرمو په ډکولو پیل وکړ. ټرمپ د بیو په ټیټوالي خوښ و، خو ډېر ژر زېرمې ډکې شوې او نور د اضافي تېلو د ځای پر ځای کولو لپاره ځای پاتې نه شو، چې دې کار تولیدوونکي له لویې ستونزې سره مخ کړل.
۴- په دې توګه د امریکا ستراتیژیکې زېرمې ډکې شوې او کښتۍ په سمندر کې د ګرځندویه زېرمو په توګه وکارول شوې. په ځانګړې توګه په Cushing سیمه کې چې د ټکساس تېلو د سپارلو نقطه ده، زېرمې خپل وروستي حد ته ورسېدې. کله چې زېرمې ډکې شي، د تېلو د ساتلو قیمت په بې ساري ډول لوړېږي.
څلورم: دې ټولو پر لوېدیځ ټکساس تېلو (WTI) اغېزه وکړه. کله چې په اوکلاهوما کې د زېرمو ځای ختم شو، نو د مې میاشتې د تېلو د تړونونو خاوندان مجبور شول چې خپل تېل په هر قیمت چې وي خرڅ کړي، ترڅو د هغوی د ذخیره کولو له لوړ لګښت څخه خلاص شي. په دې توګه د ۲۰۲۰/۴/۲۰ "توره دوشنبه" رامنځته شوه او بیې تر صفر لاندې منفي ۳۷.۶ ډالرو ته راښکته شوې. دا په نړۍ کې یو لوی ټکان و او اقتصادي کړکېچ یې لاپسې سخت کړ.
د معلوماتو لپاره، د لوېدیځ ټکساس تېل (West Texas Intermediate) د امریکا له پولو استخراجېږي او په NYMEX بازار کې یې سوداګري کېږي.
پنځم: له بلې خوا، امریکا د کرونا له پیل څخه د ملاتړ او هڅونې بېلابېل پلانونه پیل کړل، لومړی ۸.۳ میلیارده ډالره، بیا د سود کچه صفر ته نږدې کول او په بازار کې د ۷۰۰ میلیارده ډالرو اچول، او په پای کې د ۲.۲ ټریلیونه ډالرو بې ساري پلان چې هدف یې د هغو شرکتونو د پورونو اخیستل و چې د ماتې په حال کې وو. سره له دې هم، په امریکا کې نږدې ۳۰ میلیونه خلکو خپلې دندې له لاسه ورکړې. که دولت داسې لوی کڅوړې وړاندې کولو ته دوام ورکړي، نو امریکایي ډالر به له سخت سقوط سره مخ شي چې د ټولې نړۍ پر اقتصاد به بده اغېزه وکړي.
شپږم: دې کړکېچ یوازې امریکا نه، بلکې نور هیوادونه هم وځپل: ۱- د اروپا حالت له امریکا ښه نه دی، د کرونا له امله د هغوی سیاسي او اقتصادي بنسټونه له ګواښ سره مخ دي. ماکرون او میرکل دواړو خبرداری ورکړی چې اروپایي ټولنه له خپل جوړښت راهیسې له ترټولو لوی ازموینې سره مخ ده. د هغوی ترمنځ د مرستو پر سر هم اختلافات موجود دي، ځکه جرمني او ځینې نور هیوادونه د ګډو پورونو مخالف دي.
۲- چین هم د خپل اقتصادي ودې د هدفونو په ترلاسه کولو کې له ستونزو سره مخ دی او وړاندوینه کېږي چې د تېر کال په پرتله به یې وده خورا کمه شي.
۳- روسیه ۶۰٪ پر تېلو او ګازو تکیه لري، نو د بیو دا سقوط د هغوی د اقتصاد لپاره مرګونی دی. د روسیې پیسې (روبل) خپل ارزښت له لاسه ورکړی او د بیو په دوامداره ټیټوالي سره د هغوی ناخالص تولید (GDP) ښايي ۱۵٪ کم شي.
اووم: کپیتالیزم (رأسمالي نظام) خپله کمزوري او عاجزي په ډاګه کړه، او د کرونا د کړکېچ په وړاندې د هغوی ګډوډي او خودخواهي ټولو ته ښکاره شوه. دا د اسلامي امت لپاره یو فرصت دی چې یو ځل بیا راپورته شي... خو په اسلامي هیوادونو کې حاکمان د امت د حرکت پر وړاندې خنډ دي، هغوی له استعمارګرو هیوادونو سره په تړاو ټینګار کوي. امت یوې مخلصې او رښتینې مشرۍ ته اړتیا لري چې د حنیف اسلام سره سم یې رهبري کړي، او بېشکه چې حزب التحریر هغه مخکښ دی چې خپلو خلکو ته دروغ نه وايي، نو باید په رښتینولۍ سره ورسره کار وشي:
وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ
"بېشکه الله د هغه چا مرسته کوي چې د هغه (دین) سره مرسته وکړي، یقیناً چې الله ډېر قوي او برلاسی دی." (سورت الحج: ۴۰)
وروڼو! پیښې ښيي چې د کرونا وروسته نړیوال موقف به داسې نه وي لکه مخکې چې و. هغه هیوادونه چې ځانونه یې په ځمکه کې خدایان ګڼل او د الله سبحانه وتعالی د قانون خلاف یې قوانین جوړول، د یو داسې واړه مخلوق پر وړاندې عاجز شول چې په سترګو نه لیدل کېږي. هغوی به لا هم په خپلو تيارو کې ډوب وي تر څو چې د الله قوي او عزیز قول پرې غلبه وکړي:
وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقاً
"او ووایه چې حق راغی او باطل له منځه لاړ، یقیناً چې باطل له منځه تلونکی دی." (سورت الاسراء: ۸۱)
د خلافت سهار به یو ځل بیا راخیژي، نړۍ به روښانه کوي او په هر لوري کې به خیر خپروي.
وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً
"او دوی پوښتنه کوي چې دا به کله وي؟ ووایه: ښايي چې نږدې وي." (سورت الاسراء: ۵۱)
د ۱۴۴۱ هـ ق کال د روژې د میاشتې ۶مه د ۲۰۲۰/۰۴/۲۹م کال سره سم