د هغه کارګمارونکي (مالک) څخه د معاش اخیستلو حکم چې په سود (ربا) کې ښکیل وي

د جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته، د حزب التحریر امیر، د خپلو فیسبوک پاڼې مینه والو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ "فقهي"

د پوښتنې ځواب

د هغه کارګمارونکي څخه د معاش اخیستلو حکم چې په سود (ربا) کې ښکیل وي

ته: Ammar Khdhir

پوښتنه:

بسم الله الرحمن الرحيم

یو ورور له ما څخه یوه پوښتنه وکړه چې زه یې له ستونزې سره مخ کړم؛ که څه هم ما هڅه وکړه چې زموږ اوسنی وضعیت ورته تشریح کړم، خو هغه قانع نه شو او زما په نظر د هغه خبره پر ځای وه.

پوښتنه په دې سرمایه دارۍ (Capitalist) نظام کې د هغو عامه دندو د معاش په اړه ده چې ډیری وخت یې سرچینه سود وي او یا د هغې یوه برخه وي. ځکه هغه دولت چې دا معاشونه ورکوي، دا پیسې یا د هغو یوه برخه له بهرنیو هیوادونو یا د پیسو له نړیوال صندوق (IMF) څخه د سودي پورونو په بدل کې ترلاسه کوي.

نو ایا موږ کارکوونکي چې په عامه دندو کې کار کوو، د خپل کار په بدل کې سودي پیسې اخلو که نه؟ که ځواب مثبت وي، نو له دې څخه د خلاصون لاره څه ده او څنګه کولای شو له دندې پرته ژوند وکړو، په داسې حال کې چې خپل عمر مو د هغې لپاره په زده کړو او کار کې تیر کړی دی؟

ستاسو له پوهې او همکارۍ څخه مننه، الله سبحانه وتعالی دې تاسو ته خیر درکړي.

ستاسو ورور عمار له تونس څخه.

ځواب:

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،

د هغه معاش په اړه چې یو کارکوونکی یې په عامه خدمتونو (دولت) کې د خپل کار په بدل کې ترلاسه کوي، حکم یې په هغه کار پورې اړه لري چې دی یې ترسره کوي:

• که چیرې هغه یو حرام کار ترسره کوي، لکه په استخباراتو کې د مسلمانانو جاسوسي کول، یا د خلکو او د دعوت د حاملینو شکنجه کول او داسې نور... نو په دې صورت کې د هغه معاش حرام دی، ځکه چې دا یې له حرامې لارې ګټلی دی.

• خو که چیرې هغه کار چې دی یې ترسره کوي یو مباح کار وي، لکه په دولتي روغتون کې د ښوونکي، انجینر، یا ډاکټر په توګه دنده ترسره کول او یا ورته نور مباح کارونه، نو معاش یې ورته مباح دی. په دې صورت کې دا ورته زیان نه رسوي چې هغه اداره چې ده ته معاش ورکوي، پیسې یې له سود او نورو حرامو معاملو او یا هم له جایزو معاملو سره ګډې دي. له دغه حلال او حرام ګډو پیسو څخه د معاش اخیستل ورته جایز دي، خو په دې شرط چې دا معاش له غلا شویو، غصب شویو یا په خپل ذات کې له حرامو مالونو (لکه شراب او خنزیر) څخه نه وي. که معاش له غلا شویو یا په ذات کې له حرامو مالونو څخه وي، نو اخیستل یې جواز نه لري. د دې تفصیل په لاندې ډول دی:

حرام مال ډولونه لري:

• حرام لذاته (په خپل ذات کې حرام) لکه شراب... په دې کې هدیه، معاش، اخیستل او پلورل جواز نه لري. دا پر صاحبِ خمر (د شرابو پر مالک) او پر هغه چا چې دا اخلي، دواړو حرام دي. رسول الله ﷺ فرمایلي دي:

حُرِّمَتِ الْخَمْرُ بِعَيْنِهَا

"شراب پخپله (په خپل ذات کې) حرام شوي دي." (رواه النسائي)

• د انسان د حق له امله حرام، لکه غلا شوی یا غصب شوی مال... دا پر غل او غصب کونکي حرام دی. په دې کې هدیه او معاش هم جواز نه لري، نو دا پر ګټونکي او اخیستونکي دواړو حرام دی، ځکه دا مال د خپل اصلي مالک حق دی او چیرته چې وموندل شي، باید خپل مالک ته بیرته وسپارل شي. د دې یو دلیل دا دی:

امام احمد له سمرة څخه روایت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:

إِذَا سُرِقَ مِنَ الرَّجُلِ مَتَاعٌ، أَوْ ضَاعَ لَهُ مَتَاعٌ، فَوَجَدَهُ بِيَدِ رَجُلٍ بِعَيْنِهِ، فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ، وَيَرْجِعُ الْمُشْتَرِي عَلَى الْبَائِعِ بِالثَّمَنِ

"کله چې له یو سړي څخه یو شی غلا شي، یا ترې ورک شي، او هغه د بل چا په لاس کې په نښه کړای شوي ډول ومومي، نو دی ورته ډیر مستحق دی، او پیرودونکی به پلورونکي ته د قیمت د بیرته ترلاسه کولو لپاره مراجعه کوي."

دا یو صریح نص دی چې غلا شوی مال باید خپل مالک ته بیرته ورکړل شي. همدا راز غصب هم د غصب شوي کس لپاره تضمین دی، نو پر غاصب لازمه ده چې غصب شوی شی خپل مالک ته بیرته ورکړي، ځکه له سمرة څخه روایت دی چې النبي ﷺ وفرمایل:

عَلَى اليَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَ

"پر لاس لازمه ده هغه څه چې اخیستي یې دي، بیرته یې وسپاري." (رواه الترمذي او ویلي یې دي چې دا حسن حدیث دی)

• د باطلو معاملو له امله حرام، لکه د سود (ربا) او جوارۍ مال... که چیرې د یو چا مال له سود او حلالو پیسو څخه ګډ وي، نو د هغه د مال سودي برخه یوازې پر ګټونکي (مرابي) حرامه ده. دا حرام هغه چا ته نه انتقالیږي چې له دغه کس څخه یې په مشروع لاره ترلاسه کوي، لکه دا چې ته پر سود خور یو جنس وپلورې او قیمت ترې واخلې، یا یوه میرمن له خپل سود خور میړه څخه نفقه ترلاسه کړي، یا سود خور خپل کوم نږدې کس ته هدیه ورکړي، یا ورته نورې مشروع معاملې؛ نو د دې مال ګناه پر سود خور ده، نه پر هغه چا چې قیمت، نفقه یا هدیه اخلي. ځکه په دې حالت کې حرام په دوو ذمو (مسؤلیتونو) پورې اړه نه لري. په دې اړه ځینې دلایل دا دي:

۱- الله تعالی فرمایي:

وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى

"او هيڅ نفس عمل نه کوي مګر (بدله یې) پر همغه ده، او هیڅ یو بوج پورته کوونکی د بل چا بوج نه پورته کوي." (الأنعام: ۱۶۴)

۲- رسول الله ﷺ په مدینه کې له یهودو سره معاملې کولې، سره له دې چې د هغوی ډیری مالونه له سود څخه وو. الله سبحانه وتعالی فرمایلي دي:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً* وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ

"نو د هغو کسانو د ظلم له امله چې یهودیان شول، موږ پر هغوی هغه پاکیزه شیان حرام کړل چې ورته حلال وو، او د دې امله چې دوی ډیر خلک د الله له لارې منع کول، او د هغوی د سود اخیستلو له امله، حال دا چې دوی ورڅخه منع شوي وو، او د خلکو د مالونو په ناحقه خوړلو له امله." (النساء: ۱۶۰-۱۶۱)

سره له دې، رسول الله ﷺ د هغوی هدیه قبوله کړې ده، لکه څنګه چې په مسند احمد کې له ابن عباس څخه روایت دی: یوې یهودۍ ښځې رسول الله ﷺ ته یو مسموم شوی پسه په هدیه کې ورکړ، نو رسول الله ﷺ هغه راوغوښته او ویې فرمایل:

مَا حَمَلَكِ عَلَى مَا صَنَعْتِ؟

"... څه شي دې ته مجبوره کړې چې داسې کار وکړې؟ ..." هغې وویل: ما وغوښتل چې که ته نبي یې، نو الله به خبر کړي او که نبي نه یې، نو خلک به دې له شره خلاص شي.

۳- له ځینو صحابه کرامو او تابعینو څخه هم روایت شوي چې هغوی له سود خور څخه د هدیې اخیستل جایز ګڼلي:

الف- یو سړی ابن مسعود رضي الله عنه ته راغی او ورته ویې ویل: زما یو ګاونډی دی چې سود خوري او تل ما (ډوډۍ ته) راغواړي، ابن مسعود رضي الله عنه ورته وفرمایل: "مهنؤه لك وإثمه عليه" یعنې "ګټه یې ستا او ګناه یې د هغه ده." (رواه عبد الرزاق الصنعاني په خپل مصنف کې)

ب- له حسن بصري رحمه الله څخه وپوښتل شول: ایا د صرافانو ډوډۍ خوړل کیدی شي؟ هغه وفرمایل: "الله سبحانه وتعالی تاسو ته د یهودو او نصاراوو په اړه خبر درکړی چې هغوی سود خوري، خو د هغوی خواړه یې درته حلال کړي دي." (رواه عبد الرزاق الصنعاني له معمر څخه)

ج- له منصور څخه روایت دی چې ابراهیم ته مې وویل: زه یو مامور (عامل) ته ورغلم، هغه زما میلمستیا وکړه او ډالۍ یې راته وکړه، ابراهیم وویل: "قبول یې کړه". ما وویل: هغه خو سود خور دی، هغه وویل: "قبول یې کړه، تر څو چې تا ورته د سود امر نه وي کړی او یا دې ورسره مرسته نه وي کړې." (رواه عبد الرزاق الصنعاني له معمر څخه)

۴- سره له دې، غوره دا ده چې له هغو خلکو سره معامله ونه شي چې مال یې له سود سره ګډ وي. د تقوا او ورع له مخې باید نه ورته څه وپلورل شي او نه ترې هدیه واخیستل شي، ترڅو پلورونکی د خپل جنس په بدل کې په سود ککړ قیمت وانخلي او هدیه یې هم له سودي مالونو څخه نه وي. مسلمان باید له هر هغه څه څخه لرې پاتې شي چې صفا او پاک نه وي. د رسول الله ﷺ صحابه کرامو به له ډیرو مباحو شیانو څخه ځان ساته چې مبادا حرامو ته نږدې نشي. له رسول الله ﷺ څخه ثابت دي چې فرمایلي یې دي:

لَا يَبْلُغُ العَبْدُ أَنْ يَكُونَ مِنَ المُتَّقِينَ حَتَّى يَدَعَ مَا لَا بَأْسَ بِهِ حَذَراً لِمَا بِهِ البَأْسُ

"یو بنده تر هغه وخته د پرهیزګارانو (متقینو) درجې ته نشي رسیدلی، تر څو چې هغه څه پرینږدي چې باک (ګناه) نه لري، د دې ویرې له امله چې په ګناه کې واقع نشي." (رواه الترمذي او ویلي یې دي چې دا حسن حدیث دی)

خلاصه دا چې: د هغه چا لپاره جنس پلورل چې مال یې له سود او حلالو څخه ګډ وي، جایز دي؛ د هغه هدیه اخیستل جایز دي او له هغه څخه معاش اخیستل هم جایز دي. خو غوره دا ده چې نه ورته څه وپلورل شي، نه یې هدیه قبوله شي او نه ورسره کار وشي چې معاش ترې واخیستل شي. له همدې امله، هغه کارکوونکی چې په عامه دنده کې په یو مباح کار بوخت وي او خپله معاش له داسې مالک (دولت) څخه اخلي چې مالونه یې له حرامو او حلالو څخه ګډ دي، نو دا معاش ورته مباح دی او بې له کومې ستونزې یې اخیستلای شي. د سود ګناه پر کارکوونکي نه ده، بلکې پر هغه اداره ده چې دا کار کوي.

هیله ده چې په دې ځواب کې کفایت وي. الله سبحانه وتعالی ډیر پوه او د حکمت خاوند دی.

ستاسو ورور، عطاء بن خلیل ابو الرشته

د ۱۴۴۱ هجري ق د ذوالقعدې ۹مه د ۲۰۲۰/۰۶/۳۰ میلادي سره سم

د امیر (حفظه الله) له فیسبوک پاڼې څخه د ځواب لینک

د امیر (حفظه الله) له ویب پاڼې څخه د ځواب لینک