د حزب التحریر امیر، جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د خپلو فیسبوک پاڼې مینه والو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ "فقهي"
د پوښتنې ځواب
ولید عابد ته
پوښتنه:
السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته، زموږ محترم امیره، ستاسو حال څنګه دی؟ پوښتنه دا ده: ایا هغه مسلمان چې ځان وژنه (انتحار) کوي، کافر ګڼل کېږي چې نه یې جنازه کېږي او نه ښخول کېږي؟ مهرباني وکړئ په دې اړه معلومات راکړئ، الله سبحانه وتعالی دې تاسو ته خیر درکړي. ابو خالد ولید عابد، د فلسطین له جنین څخه. ګرانه وروره، الله دې په تا کې برکت واچوي، ډېره مننه.
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته، د ځان وژونکي په اړه چې ایا هغه کافر ګڼل کېږي او که پر خپل اسلام پاتې وي، مسئله په لاندې ډول ده:
لومړی: په دې موضوع کې داسې شواهد راغلي چې ځان وژونکی به تل تر تله په دوزخ کې وي:
1- له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
مَنْ تَرَدَّى مِنْ جَبَلٍ فَقَتَلَ نَفْسَهُ فَهُوَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ يَتَرَدَّى فِيهِ خَالِداً مُخَلَّداً فِيهَا أَبَداً، وَمَنْ تَحَسَّى سُمّاً فَقَتَلَ نَفْسَهُ فَسُمُّهُ فِي يَدِهِ يَتَحَسَّاهُ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِداً مُخَلَّداً فِيهَا أَبَداً، وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِحَدِيدَةٍ فَحَدِيدَتُهُ فِي يَدِهِ يَجَأُ بِهَا فِي بَطْنِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِداً مُخَلَّداً فِيهَا أَبَداً
"څوک چې ځان له غره را وغورځوي او ویې وژني، نو هغه به د جهنم په اور کې وي او تل به په هغه کې (غورځېدو ته) دوام ورکوي، او څوک چې زهر وخوري او ځان ووژني، نو زهر به یې په لاس کې وي او د جهنم په اور کې به یې خوري او تل به په هغه کې پاتې وي، او څوک چې په وسپنه (تیغه) ځان ووژني، نو وسپنه به یې په لاس کې وي او په هغه به د جهنم په اور کې خپل نس وهي او تل به په هغه کې پاتې وي." (متفق علیه، لفظ د بخاري دی)
2- له اعمش څخه، هغه له ابو صالح او هغه له ابو هریره څخه روایت کوي چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
مَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِحَدِيدَةٍ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَحَدِيدَتُهُ فِي يَدِهِ يَتَوَجَّأُ بِهَا فِي بَطْنِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِداً مُخَلَّداً أَبَداً، وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِسُمٍّ فَسُمُّهُ فِي يَدِهِ يَتَحَسَّاهُ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِداً مُخَلَّداً أَبَداً
"څوک چې په وسپنه ځان ووژني، د قیامت په ورځ به داسې راځي چې وسپنه به یې په لاس کې وي او په هغه به د جهنم په اور کې خپل نس وهي او تل به په هغه کې پاتې وي، او څوک چې په زهرو ځان ووژني، نو زهر به یې په لاس کې وي او د جهنم په اور کې به یې خوري او تل به په هغه کې پاتې وي." (ترمذي روایت کړی)
له دغو احاديثو څخه په څرګنده ښکاري چې ځان وژونکی به د جهنم په اور کې تل پاتې وي «خَالِداً مُخَلَّداً أَبَداً»، او دا په دې دلالت کوي چې هغه په کفر مړ شوی دی.
دویم: مګر داسې نور شواهد هم شتون لري چې هغه په اسلام مړ کېږي، خو لویه ګناه یې کړې ده، له دې شواهدو څخه:
1- له ابو زبیر څخه، هغه له جابر رضي الله عنه څخه روایت کوي... کله چې نبي کریم ﷺ مدینې ته هجرت وکړ، طفیل بن عمرو هم ورته هجرت وکړ او د هغه له قوم څخه یو بل سړی هم ورسره هجرت وکړ، هغوی ته د مدینې هوا برابره نه وه او هغه سړی ناروغ شو، نو په تنګ شو او یو پلن غشی (مِشقَص) یې واخیست او د خپلو ګوتو بندونه یې پرې کړل، له دواړو لاسونو یې وینه لاړه تر دې چې مړ شو. طفیل بن عمرو هغه په خوب کې ولید چې په ښه حالت کې و، خو خپل دواړه لاسونه یې پټ کړي وو، ورته ویې ویل: ستا رب له تا سره څه وکړ؟ هغه وویل: نبي کریم ﷺ ته د هجرت په برکت یې وبښلم. طفیل وویل: ولې دې لاسونه پټ کړي دي؟ هغه وویل: ماته وویل شول: هغه څه چې تا پخپله خراب کړي دي، موږ یې نه درته سموو. طفیل دا کیسه رسول الله ﷺ ته وکړه، نو رسول الله ﷺ وفرمایل:
اللَّهُمَّ وَلِيَدَيْهِ فَاغْفِرْ
"اې الله، د هغه د دواړو لاسونو (ګناه) هم وبښه." (مسلم له جابر څخه روایت کړی)
2- له ابو زبیر څخه، هغه له جابر رضي الله عنه څخه روایت کوي چې طفیل او د هغه د قوم یو سړی هجرت وکړ، هغه سړی ناروغ شو او بې صبره شو، نو غشی یې واخیست او خپل رګونه یې پرې کړل او مړ شو. طفیل په خوب کې ولید، ورته ویې ویل: الله ستا سره څه وکړ؟ ویې ویل: نبي کریم ﷺ ته د هجرت په خاطر یې وبښلم. ویې ویل: ستا لاسونه څه شوي؟ ویې ویل: ماته وویل شول: موږ ستا هغه څه نه سموو چې تا پخپله له خپل ځان سره کړي دي. طفیل دا رسول الله ﷺ ته وویل، نو هغه ﷺ وفرمایل: «اللَّهُمَّ وَلِيَدَيْهِ فَاغْفِرْ» او خپل لاسونه یې پورته کړل... (حاکم په مستدرک کې روایت کړی او ویلي یې دي: "دا حدیث د شیخینو پر شرط صحیح دی او هغوی نه دی ایستلی").
له دې احادیثو څخه څرګندیږي چې ځان وژونکی په اسلام مړ کېږي، ځکه رسول الله ﷺ ورته د بښنې دعا کوي، مګر ځان وژونکی لویه ګناه کوي، تر دې چې په حدیث کې راغلي: «لَنْ نُصْلِحَ مِنْكَ مَا أَفْسَدْتَ» او «إنا لن نصلح منك ما أفسدت من نفسك».
دریم: له دې احادیثو داسې ښکاري چې یو ظاهري تعارض (تضاد) په کې شتون لري؛ په لومړۍ برخه کې راغلي چې ځان وژونکی په کفر مړ کېږي او په دویمه برخه کې راغلي چې هغه په اسلام مړ کېږي خو د خپل ځان په وژلو سره یې لویه ګناه کړې ده. له همدې امله، د لومړۍ برخې له مخې پر هغه جنازه نه کېږي او نه د مسلمانانو په هدیره کې ښخول کېږي، او د دویمې برخې له مخې پرې جنازه کېږي او د مسلمانانو په هدیره کې ښخول کېږي. نو دلته یو ظاهري تعارض شته، او په داسې حالت کې یا باید ځینې احادیث له درایتي پلوه رد شي او یا د هغوی ترمنځ جمع (تطبیق) وشي. څرنګه چې پر دواړو حدیثونو عمل کول تر دې غوره دي چې یو یې له پامه وغورځول شي، نو که ممکنه وي لومړی جمع کولو ته مخه کېږي. که د دواړو برخو احادیثو ته په غور وګورو، نو د هغوی ترمنځ جمع کول ممکن دي، هغه دا چې:
لومړي احادیث د هغه چا په اړه دي چې د اسلام هغه احکام چې په دین کې په قطعي ډول ثابت دي (ضروریات دین) له انکار سره یوځای ځان وژنه کوي، لکه مشرک، یا د لمانځه او روژې منکر او داسې نور. دا ډول ځان وژونکی په کفر مړ کېږي، نه یې جنازه کېږي او نه د مسلمانانو په هدیره کې ښخول کېږي. مګر دویمه برخه د هغه چا په اړه ده چې په اسلام مړ کېږي خو ګناهکار وي؛ یعنې هغه د کوم بل علت له امله ځان وژنه کوي، لکه د ژوند له سختیو څخه تنګېدل، یا په بد وضعیت کې ژوند کول او داسې نور لاملونه، نو دا کس د یوې لویې ګناه په کولو مړ کېږي. نو د دغو نصوصو ترمنځ جمع په لاندې ډول ده:
چا چې ځان وژنه وکړه او د خلکو په وړاندې یې خپل کفر اعلان کړی و یا یې په ښکاره او یقیني ډول د اسلام له هغو احکامو انکار کړی و چې په دین کې په قطعي ډول ثابت دي، نو هغه په کفر مړ شوی دی. مګر که د هغه حال پټ (مستور الحال) و، په ښکاره یې د کفر اعلان نه و کړی، بلکې په اسلام پاتې و او ځان وژنه یې وکړه، نو هغه په اسلام مړ شوی، جنازه یې کېږي او د مسلمانانو په هدیره کې ښخول کېږي...
څلورم: له همدې امله ستاسو د پوښتنې ځواب هماغه دی چې په دریمه برخه کې مو یادونه وکړه؛ که ځان وژونکي په ښکاره او یقیني ډول خپل کفر نه وي اعلان کړی، نو هغه ګناهکار دی او لویه ګناه یې کړې، مګر په اسلام مړ شوی، جنازه یې کېږي او د مسلمانانو په هدیره کې ښخول کېږي.
دا هغه څه دي چې زه یې په دې مسئله کې غوره بولم، او الله سبحانه وتعالی ښه پوهېدونکی او حکیم دی.
پنځم: د معلوماتو لپاره باید ووایم چې ډېریو مسلمانو فقهاوو هغه ځان وژونکی چې حال یې مستور وي او له ځان وژنې وړاندې یې د کفر اعلان نه وي کړی، مسلمان ګڼلی، جنازه یې پرې کړې او د مسلمانانو په هدیره کې یې ښخ کړی دی، له هغې جملې څخه:
1- د ابن قدامه په المغني (۲/ ۴۱۵) کې راغلي: [مسئله: وايي: (امام به پر غالّ -هغه چې له غنیمت څخه یې غلا کړې وي- او پر هغه چا چې ځان یې وژلی وي، جنازه نه کوي). غالّ هغه څوک دی چې خپل غنیمت یا د هغه برخه پټه کړي ترڅو یې ځان ته واخلي. نو امام پر ده او پر هغه چا چې په قصدي ډول یې ځان وژلی وي، جنازه نه کوي، مګر نور خلک پرې جنازه کوي. امام احمد پر دواړو همداسې نَص کړی دی... جابر بن سمرة روایت کوي چې: «نبي کریم ﷺ ته یو سړی راوړل شو چې په مشقص (پلن غشي) یې ځان وژلی و، نو هغه ﷺ پرې جنازه ونه کړه.» مسلم روایت کړی. او ابو داود روایت کړی چې «یو سړی نبي کریم ﷺ ته راغلی او د بل سړي په اړه یې خبر ورکړ چې مړ شوی، رسول الله ﷺ وفرمایل: ته څه خبر یې؟ هغه وویل: ما ولید چې په مشقص یې خپل غاړه پرې کړه، رسول الله ﷺ وفرمایل: تا پخپله ولید؟ هغه وویل: هو، رسول الله ﷺ وفرمایل: بیا نو زه پرې جنازه نه کوم.»]
او زید بن خالد الجهني روایت کوي چې: «د خیبر په ورځ د جهینه یو سړی مړ شو، دا خبره رسول الله ﷺ ته یاده شوه، نو ویې وفرمایل: پر خپل ملګري جنازه وکړئ. د خلکو څېرې بدلې شوې، کله چې رسول الله ﷺ د هغوی دا حالت ولید، ویې وفرمایل: ستاسو ملګري له غنیمت څخه غلا کړې وه.» احمد په دې استدلال کړی دی. او دا نه کول یوازې په امام (مشر) پورې خاص دي؛ ځکه نبي کریم ﷺ کله چې پر غالّ له جنازې ډډه وکړه، ویې وفرمایل: «پر خپل ملګري جنازه وکړئ.» او روایت دی چې د ځان وژونکي په اړه یې د جنازې امر وکړ، او نبي کریم ﷺ امام و، نو هغه څوک چې له هغه سره په دې مقام کې یو شان وي په هغه پورې وتړل شو. د نبي کریم ﷺ له خوا د جنازې نه کول د نورو له خوا د جنازې نه کول نه ایجابوي؛ ځکه نبي کریم ﷺ د اسلام په پیل کې پر هغه چا هم جنازه نه کوله چې پور پرې و او د ادا کولو مال یې نه درلود، مګر نورو ته یې د جنازې امر کاوه... ابو هریره روایت کوي چې: «نبي کریم ﷺ ته به چې مړی راوړل شو او پور به پرې و، پوښتنه به یې کوله: ایا د پور د ادا کولو لپاره یې څه پرېښي؟ که به وویل شول چې هو، جنازه به یې پرې وکړه، که نه نو مسلمانانو ته به یې ویل: پر خپل ملګري جنازه وکړئ. کله چې الله تعالی بریاوې نصیب کړې، نو ویې وفرمایل: زه مؤمنانو ته د هغوی له ځانونو څخه ډېر نږدې یم، نو هر مؤمن چې وفات شي او پور ترې پاتې وي، ادا کول یې پر ما دي، او چا چې مال پرېښود، هغه د وارثانو دی.» ترمذي ویلي: دا حدیث صحیح دی.]
2- د امام مالک بن انس په المدونة (۱/ ۲۵۴) کې راغلي: [...مالک ویلي: پر ځان وژونکي جنازه کېږي او هغه څه ورسره کېږي چې د مسلمانانو له مړو سره کېږي، او ګناه یې پر خپل غاړه ده. مالک نه د یوې ښځې په اړه پوښتنه وشوه چې ځان یې زندۍ کړی و؟ مالک وویل: جنازه پرې وکړئ او ګناه یې پر خپله غاړه ده. ابن وهب وویل: عطا بن ابي رباح هم د مالک په څېر خبره کړې ده. علي بن زیاد له سفیان، هغه له عبدالله بن عون او هغه له ابراهیم النخعي څخه روایت کوي چې ویلي یې دي: سنت دا دي چې پر ځان وژونکي جنازه وشي.]
3- د مسلم په شرحه کې امام النووي (۷/ ۴۷) وايي: [د هغه (رسول الله ﷺ) دا خبره چې (نبي کریم ﷺ ته یو سړی راوړل شو چې په مشقص یې ځان وژلی و، نو هغه ﷺ پرې جنازه ونه کړه). مشقص پلن غشي ته ویل کېږي. په دې حدیث کې د هغو خلکو لپاره دلیل دی چې وايي پر ځان وژونکي د هغه د نافرمانۍ له امله جنازه نه کېږي، او دا د عمر بن عبدالعزیز او اوزاعي مذهب دی. مګر حسن بصري، نخعي، قتاده، مالک، ابو حنیفه، شافعي او د علماوو جمهور وايي چې جنازه پرې کېږي. هغوی د دغه حدیث ځواب داسې ورکړی چې نبي کریم ﷺ پخپله د دې لپاره جنازه پرې ونه کړه ترڅو خلک له دا ډول عمل څخه منع کړي، مګر صحابه کرامو پرې جنازه وکړه. دا کټ مټ داسې ده لکه نبي کریم ﷺ چې په پیل کې پر پوروړي جنازه نه کوله ترڅو خلک په پور اخیستلو کې له غفلت او د پور له نه ادا کولو څخه منع کړي، خو خپلو اصحابو ته یې د جنازې امر وکړ او ویې وفرمایل: پر خپل ملګري جنازه وکړئ...].
ستاسو ورور، عطاء بن خلیل ابو الرشته
۰۷ ذوالقعده ۱۴۴۲هـ د ۲۰۲۱/۰۶/۱۸م سره سمون خوري