پوښتنه: د سوريه او تورکيه پر پوله د ماينونو ښخولو د قضيې حقيقت څه دی؟ دا کار څنګه او کله وشو؟ او نړيواله شخړه ورسره تر کومه بريده تړاو لري؟ جزاکم الله خيرا.
ځواب:
۱- د تورکيه او سوريه ترمنځ د پولې پر يوه برخه د ماينونو ښخولو پرېکړه په ۱۹۵۶ کال کې وشوه او عملي چارې يې د ۱۹۵۷ او ۱۹۵۹ کلونو ترمنځ پيل شوې. دا ماينونه د دواړو هېوادونو ترمنځ د ۸۷۷ کيلومتره ځمکنۍ پولې (چې د خلافت له نسکورېدو وروسته په بېلابېلو استعماري تړونونو کې کښل شوې وه) پر ۵۱۳ کيلومتره اوږدوالي او ۳۵۰ متره سور باندې ښخ شول. د دې سيمې مساحت ۲۱۶ مربع کيلومتره اټکل شوی چې ۱۸۶ مربع کيلومتره يې د دولت ملکيت دی او پاتې نور يې د دولتي وسپنې پټلۍ، نورو بنسټونو او عامو وګړو پورې اړه لري. په دې سيمه کې ټولټال "۶۱۵۱۴۵" ماينونه ښخ شوي وو. پر دې سربېره د تورکيه او عراق پر ۴۲ کيلومتره پوله "۷۵۱۱۵" ماينونه، د ايران پر ۱۰۹ کيلومتره پوله "۱۹۱۴۲۸" ماينونه او د ارمنستان پر ۱۷ کيلومتره پوله "۲۱۹۸۴" ماينونه ښخ شوي وو. د تورکيه، بلغاريه او يونان پر پولو هم ماينونه ښخ وو، خو څرنګه چې دوی په NATO کې متحدين وو، نو هغه ماينونه مخکې له مخکې لرې کړل شول.
۲- د تورکيه له خوا د سوريه پر پوله د دومره ډېرو ماينونو د ښخولو لامل په سيمه کې د انګليس او امريکا ترمنځ د شخړې فضا او تورکيه ته د دې شخړې د اغېزو د رسېدو ګواښ و. په سوريه کې له ۱۹۴۹ کال راهيسې پرله پسې کودتاګانې کېدې او واک د انګليس او امريکا د اجنټانو ترمنځ لاس په لاس کېده، چې په پنځوسمه لسيزه کې دا وضعيت خورا ترينګلی شو. دې بې ثباته حالت پر تورکيه اغېز وکړ، په ځانګړې توګه کله چې امريکا په پنځوسمه لسيزه کې تورکيه ته د نفوذ هڅه کوله. انګرېزانو او په تورکيه کې د هغوی اجنټانو، په ځانګړې توګه "پوځ"، وېره لرله چې امريکا به په سوريه کې له ناکراره حالت څخه ګټه پورته کړي او دا بې ثباتي به تورکيه ته انتقال کړي. د تورکيه په لور د امريکا فعاله هڅه روښانه وه؛ په هغه وخت کې په سيمه کې د امريکا د لوی اجنټ جمال عبدالناصر ستوری وځلېد او پر تورکيه او د انګليس پر اجنټانو يې بريدونه پيل کړل. هغه د بغداد تړون (چې برېتانيا جوړ کړی و او تورکيه يې يو بنسټګر غړی و) سخت مخالفت وکړ. په هغه وخت کې د تورکيه د ولسمشر جلال بيار په مشرۍ، چې په سيمه کې د بغداد تړون بنسټګر و، هڅه کېده چې د انګرېزانو کلکه اډه اردن او د کميل شمعون په مشرۍ لبنان په دې تړون کې شامل کړي. که څه هم د تورکيه لومړی وزير عدنان مندرس له امريکا سره مينه لرله، خو اصلي واک د پوځ په لاس کې و چې له انګرېزانو سره يې ژورې اړيکې لرلې. دا ټول هغه مهال پېښ شول چې انګرېزان په ۱۹۵۶ کال کې په مصر کې د امريکا د اجنټانو پر وړاندې په درې اړخيز يرغل کې له ماتې سره مخ شول، چې په پايله کې يې انګرېزان له سويس څخه ووتل او په مصر کې يې اډې له لاسه ورکړې. همدارنګه په عراق کې د هغوی مستعمره هم د امريکايانو لاس ته د لوېدو له خطر سره مخ وه. پر دې سربېره، عربي ملتپالو د اسکندرون د بېرته نيولو غوښتنه کوله، کوم چې په ۱۹۳۹ کال کې د فرانسې (چې پر سوريه يې استعمار کاوه) او انګرېزانو ترمنځ د يوې هوکړې له مخې، په اېجه بحيره کې يونان ته د ۱۲ ټاپوګانو د ورکولو په بدل کې تورکيه ته ورکړل شوی و.
د دې ټولو لاملونو له امله، انګرېزانو او پوځ داسې وګڼله چې له سوريې څخه د راتلونکي خطر پر وړاندې د تورکيه د ساتنې غوره لاره پر پوله د ماينونو ښخول دي. انګرېزانو او پوځ د دې کار لپاره د پ پلمو جوړولو هڅه پيل کړه. جلال بيار ټينګار کاوه چې کمونستان له سوريه څخه د تورکيه د نظام د خرابولو لپاره راځي او د خلکو د تېر ايستلو لپاره يې د شوروي اتحاد هڅو ته اشاره کوله، حال دا چې په سوريه کې د شوروي نفوذ په هغه وخت کې لرې خبره وه. همدارنګه يې په سوريه کې بې ثباتۍ او د اسکندرون په اړه د ناصر هڅو ته پاملرنه زياتوله.
په دې توګه پوځ د ماينونو ښخولو لپاره پلمې وموندلې او ډېری ماينونه په اسکندرون سيمه کې ښخ شول. د يادونې وړ ده چې د سوريه له لوري د تورکيه وېره له هغه وخته وه چې اسکندرون يې له ځان سره وتړل. کله چې عصمت اينونو په ۱۹۳۹ کال کې د مصطفی کمال له مړينې وروسته ولسمشر شو، په خپله يوه وينا کې يې وويل چې جمهوريت ته دوه ډوله خطرونه متوجه دي: سوريه او ارتجاع (چې مراد يې د فطرت دين، اسلام و). دا وينا تاريخي ګڼل کېږي ځکه چې د تورکيه د بهرني سياست چوکاټ يې وټاکه. هغه ويلي وو چې د تورکيه بهرنی سياست د ۱۹۳۹ کال د انګليس-تورکيه د دوستۍ تړون پر بنسټ ولاړ دی. دا وينا په ۱۹۹۸ کال کې هغه وخت بيا ياده شوه کله چې تورکيه له "اسرائيلو" او اردن سره په متحد ډول د سوريه پر پوله خپل ځواکونه راټول کړل او غوښتل يې د اسد کورنۍ او په هغه هېواد کې د امريکا اجنټان وځپي.
۳- دا ماينونه تر ډېره وخته پاتې شول او په لسګونو کلونو کې يې ډېرو تورکي پوځيانو او ملکيانو ته مرګ ژوبله واړوله. د رسمي شمېرو له مخې، يوازې د ۱۹۹۳ او ۲۰۰۳ کلونو ترمنځ ۲۹۹ سرتېري او ۲۸۹ ملکيان ووژل شول او ۱۵۲۴ پوځيان او ۷۳۹ ملکيان ټپيان شول، پر دې سربېره ډېر څاروي هم له منځه لاړل. خلکو تل په دې اړه شکايت کاوه او د ماينونو د لرې کولو غوښتنه يې کوله، ځکه زيان يې تر ګټې ډېر و. د دې ترڅنګ، دې ماينونو د دواړو غاړو د خلکو ترمنځ د ورورولۍ او خپلوۍ اړيکې پرې کړې وې، په ځانګړې توګه په اسکندرون او شاوخوا سيمو کې چې خلک خپلمنيزې او د نسب اړيکې لري. همدارنګه د قاچاق د مخنيوي په پلمه، د ماينونو ښخولو د خلکو ترمنځ سوداګري هم ټکنۍ کړې وه ترڅو بېلتون نور هم پياوړی شي.
خو د کردستان د کارګرانو ګوند (PKK) په رامنځته کېدو سره، چې کردي تعصب يې پيل کړ او له سوريه څخه يې پر تورکيه بريدونه پيل کړل، د ماينونو د لرې کولو غوښتنې د دغه ګوند د خطر په پلمه بې نتيجې پاتې شوې؛ که څه هم دغو ماينونو د دې جلا غوښتونکي ګوند د عناصرو د ننوتلو مخه ونه نيوله او هغوی خپل کسان په خپله د تورکيه په داخل کې هم موندل او جلبول.
۴- لومړنی کس چې د ماينونو د لرې کولو موضوع يې راپورته کړه او هوډ يې وکړ، تورګوت اوزال و چې په ۱۹۸۳ کال کې لومړی وزير شو او له امريکا سره يې مينه لرله، خو پوځ هغه له دې کاره منع کړ. جلال حسن جزال، چې د اوزال په لومړي حکومت کې سلاکار او په دويم حکومت کې د دولت وزير او وياند و، د ۲۰۰۹ کال د می په ۲۶مه په "ټايم تورک" کې ليکلي: "له اتيايمې لسيزې راهيسې د سيمې د پاکولو او کرنې ته د چمتو کولو هڅې پيل شوې وې. زه په خپله د اوزال په حکومت کې د دې پروژې مسوول وم، خو څرنګه چې دا د پوځ له تخنيکي شرايطو سره سم نه و، کار ودرول شو. د پوځ له خوښې پرته په دې اړه فکر کول ناممکن دي." هغه زياته کړه: "دا حالت په هغه وخت کې د غلطو امنيتي سياستونو پايله وه. په ۱۹۹۲ کال کې (د اوزال په وخت کې) پوځ ته د دې کار دنده وسپارل شوه او تر ۲۰۰۳ کال پورې لومړنۍ چارې روانې وې." د دې پخواني وزير خبرې تاييدوي چې د ماينونو تر شا پوځ و (سره له دې چې مندرس يې مخالف و) او طبيعي ده چې د پوځ تر شا انګرېزان وو.
۵- د ۱۹۹۹ کال د مارچ په ۱ نېټه، د کاناډا په اوټاوا ښار کې د ۱۴۶ هېوادونو ترمنځ د ماينونو د کارولو، زېرمه کولو، توليد او انتقال د بنديز تړون وشو. په دې تړون کې راغلي وو چې: "...هر غړی هېواد مسوول دی چې په خپله ولکه کې ټول ښخ شوي ماينونه د تړون له پلي کېدو وروسته تر لسو کلونو پورې لرې کړي." تورکيه د ۲۰۰۳ کال د مارچ په ۱۲مه دا تړون په پارلمان کې ومانه او د ۲۰۰۴ کال د مارچ له لومړۍ نېټې څخه يې پلي کول پيل کړل. د ۲۰۰۸ کال د مارچ په ۱ نېټه تورکي حکومت ژمنه وکړه چې د ۲۰۱۴ کال د مارچ تر لومړۍ نېټې به ټول ماينونه پاکوي.
۶- اردوغان له دغه تړون څخه ګټه پورته کړه او د ماينونو د پاکولو قانون يې پارلمان ته وړاندې کړ. په پارلمان کې تر دوو اونيو پورې سخت بحثونه وشول او په پای کې د ۲۰۰۹ کال د جون په ۴مه، په ځينو تعديلاتو سره د ۲۵۵ موافقو او ۹۱ مخالفو رايو په پايله کې تصويب شو. د ۲۰۰۹ کال د جون په ۱۷مه دا پرېکړه په رسمي جريده کې خپره او نافذه شوه. د تورکيه دفاع وزارت د جون په ۳۰مه وويل چې دا کار به د NAMSA (د ناټو د ساتنې او اکمالاتو اداره) له لارې په څلورو پړاوونو کې ترسره کېږي. د قانون له مخې، هغه شرکت ته چې سيمه له ماينونو پاکوي، دا ځمکه د ۴۴ کلونو لپاره په اجاره ورکول کېږي.
رسنيو خبر ورکړ چې د ماينونو پاکولو پروژه به يوه "اسرائيلي" شرکت ته ورکړل شي. په انقره کې د يهودي وجود سفير "Gaby Levy" د بحثونو په لړ کې اورفه ښار ته لاړ او ويې ويل: "دا د هر يهودي لپاره مهمه ده چې دې ځمکې ته راشي، چېرته چې زموږ نيکونو ژوند کاوه." [سرچينه: حريت ورځپاڼه، ۲۶/۰۵/۲۰۰۹]. دې کار داسې انګېرلې وه چې د يهودو وجود د دې کار تر شا دی.
اپوزيسيون ګوندونو له دې فرصت څخه ګټه پورته کړه او حکومت يې تورن کړ چې د تورکيه ځمکې پر هغو اسرائيلو پلوري چې غزه يې ويجاړه کړې ده. اردوغان د دې تورونو په ځواب کې وويل: "اوس يو نړيوال پانګوال شرکت غواړي زموږ په هېواد کې پانګونه وکړي، خو ځينې وايي دا يهودي شرکت دی... هغوی دلته له ۵۰۰ ميليونو تر يو ميليارد ډالرو پورې پانګونه کوي. کله چې هغوی پانګونه وکړي، اسحق به کار نه کوي، بلکې حسن، احمد او محمد به کار کوي! موږ د بېکارۍ ستونزه حلوو. ايا موږ بهرنی شرکت د هغوی د دين له امله ردوو؟ پيسې دين او ملت نه لري!" [سرچينه: راديکال ورځپاڼه، ۲۴/۰۵/۲۰۰۹].
په دې توګه اردوغان خپل خلک غولوي چې په يوه دښمن شرکت کې به ورته د کار زمينه برابره کړي. هغه خلک چې الله سبحانه وتعالی په اسلام عزتمن کړي او د پېړيو لپاره يې د جهاد شرف ورکړی، نن يې د حکومت مشر غواړي د نړۍ د هر چا غلامان او کارګران کړي. اردوغان زياته کړه چې پخوانيو حکومتونو هم له اسرائيلو سره تړونونه لرل، نو بايد خلک تېر نه باسي؛ يانې هغه غواړي ووايي چې د فلسطين غصبوونکي يهودي وجود سره په مينه کې ټول يو شان دي!
۷- د يادونې وړ ده چې هغه څه چې خليفه عبدالحميد يهودو ته د فلسطين د خاورې په اړه ويلي وو، نن د تورکيه د خاورې په اړه تکرارېږي. هغه وخت يهودو غوښتل د عثماني خلافت له مالي بحران څخه ګټه پورته کړي او د فلسطين خاوره واخلي، خو سلطان عبدالحميد د صهيونستي ټولنو استازي "هرتزل" ته ځواب ورکړ: "ډاکټر هرتزل ته نصيحت وکړئ چې په دې اړه نور ګامونه وانخلي. زه نشم کولی د فلسطين د خاورې يوه لوېشت هم ورکړم، ځکه دا زما ملکيت نه دی، بلکې د اسلامي امت ملکيت دی... يهود دې خپلې ميليونونه پيسې له ځان سره وساتي، که يوه ورځ خلافت ټوټې شو، هغوی فلسطين په وړیا توګه اخيستلی شي، خو تر څو چې زه ژوندی يم، دا کار ناشونی دی." خليفه عبدالحميد (رحمه الله) رښتيا ويلي وو، د خلافت له منځه تلو وروسته فلسطين يهودو ته په وړیا ډول ورکړل شو. نن هغه کيسه په تورکيه کې په وړه کچه تکرارېږي؛ دوی غواړي د ۴۴ کلونو لپاره د ماينونو پاکولو په پلمه د سوريه پولې ته څېرمه ځمکې يهودو ته ورکړي ترڅو د امت په سينه کې يو بل نوی خنجر ووهي.
۸- دا د حکومت دريځ و، خو د اصلي اپوزيسيون (جمهوري غوښتونکي ګوند - CHP) دريځ ته که وګورو؛ موږ ښه پوهېږو چې که هغوی په واک کې وای، د يهودو د ګټو په پوره کولو کې يې هېڅ ځنډ نه کاوه. هغوی د مصطفی کمال وارثان دي چې خلافت يې وران کړ او تر هډوکو پورې له يهودو سره و. نو ايا داسې ګوند به د دې لپاره غوسه وي چې اردوغان ځمکه يهودو ته ورکوي؟ نه، هغوی يوازې له دې موضوع څخه د خپلو سياسي ګټو او د عدالت او پراختيا ګوند (AKP) د بدنامولو لپاره ګټه پورته کړه. هغوی جنوبي سيمو ته سفرونه وکړل ترڅو د خلکو احساسات وپاروي. هغوی پوهېږي چې د تورکيه مسلمان ولس د فلسطين د قصابانو (يهودو) په وړاندې څومره کرکه لري، ځکه خو يې له دې احساساتو سياسي ګټه پورته کړه.
۸- د دولت دنده دا وه، چې کله يې د مسلمانانو د خاورو ترمنځ د ماينونو ښخولو ګناه کړې وه، بيا يې بله ګناه نه وای کړې چې دا ځمکې بهرنيو او په ځانګړې توګه اسرائيلي شرکتونو ته ورکړي. سم شرعي حل دا دی چې دولت په خپله او د پوځ په وسيله دا ماينونه پاک کړي او هغه ځمکې چې عام ملکيت دی، په خپله ګټه پورته کړي او هغه چې د خلکو دي، بېرته يې مالکانو ته وسپاري.
دا ځمکې که هر څومره لګښت پرې وشي، بيا هم دومره ګټه لري چې ټول لګښتونه پوره کړي او په سيمه کې د کرنې او صنايعو انقلاب راولي، ځکه هلته تېل او معدنيات هم شته.
دا ځمکې له ۵۰ کلونو راهيسې داسې پاتې دي، چې د طبعي او عضوي (Organic) کرنې لپاره خورا مناسبې دي او په وروستيو کلونو کې دا ډول کرنه ډېره ګټوره ده. په دې ۲۱۶ مربع کيلومتره ځمکه کې ۸۰ سلنه يې د کرنې وړ ده. همدارنګه د تورکيه ګډ تېل شرکت (TPAO) هلته له ۱۰ څاه ګانو څخه هره ورځ ۲۵۰۰ بېرله تېل باسي او د سوريې له لوري بيا له ۵۶۰ څاه ګانو څخه هره ورځ له ۴۵۰ تر ۵۰۰ زره بېرله تېل اخيستل کېږي. د پارلمان د ريکارډونو له مخې، که ۱۲ نورې څاه ګانې ووهل شي، ورځنی توليد ۲۵۰۰ بېرله نور هم زياتېدلی شي.
نو د دولت له خوا د دې ځمکو نه کارول او د نيمې پېړۍ لپاره يې بهرنيو شرکتونو ته ورکول په اسلام کې يو جرم دی. نو بيا کله چې دا شرکت د يهودي وجود پورې تړلی وي، کوم چې لومړۍ قبله يې اشغال کړې او هلته فساد کوي، نو دا يو لوی جنايت دی چې هر شريک به يې په ګناه کې برخه وال وي.