پوښتنه:
په یوه ناسته کې د دعا د موضوع په اړه بحث وشو، په ځانګړي ډول د هغه څه په اړه چې د مفاهیم په کتاب کې په ۵۷ او ۵۸ مخونو کې راغلي دي... خبره دلته وه چې: ایا دعا یوازې د ثواب ترلاسه کولو لپاره ده؟ که کېدی شي محسوسه پایله هم ولري؟ او ایا د اسلامي فکر د پلي کولو په طریقه کې دعا نه ننوځي، بلکې دا یوازې مادي اعمال دي چې محسوسې پایلې ترلاسه کوي؟ ایا د دغو اعمالو ملګرتیا له دعا سره د اسلام له طریقې سره په ټکر کې ده؟ او د رسول الله صلی الله علیه وسلم د دې حدیث په اړه څه وایئ چې فرمایي:
مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَدْعُو بِدَعْوَةٍ لَيْسَ فِيهَا إِثْمٌ، وَلَا قَطِيعَةُ رَحِمٍ، إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ بِهَا إِحْدَى ثَلَاثٍ: إِمَّا أَنْ تُعَجَّلَ لَهُ دَعْوَتُهُ، وَإِمَّا أَنْ يَدَّخِرَهَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَإِمَّا أَنْ يَصْرِفَ عنهُ مِنَ السُّوءِ مِثْلَهَا
"هېڅ داسې مسلمان نشته چې داسې دعا وکړي چې په هغې کې ګناه او د خپلوۍ پرې کول نه وي، مګر دا چې الله سبحانه وتعالی به یې په بدل کې ورته له دریو شیانو څخه یو ورکړي: یا دا چې د هغه دعا به ورته په چټکۍ قبوله کړي، یا به یې ورته د اخرت لپاره ذخیره کړي، او یا به ترې د هغې په څېر کومه بدي (مصیبت) لرې کړي."
هغوی (صحابه کرامو) وویل: نو موږ به ډېره دعا کوو. ده صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «الله تر هغه ډېر (بخښونکی او قبلوونکی) دی». یعنې دا چې له دعا څخه محسوسې پایلې ترلاسه کېږي لکه دا چې الله سبحانه وتعالی په دنیا کې د دعا کوونکي غوښتنه ژر پوره کړي؟ لکه څنګه چې الله سبحانه وتعالی پر خپلو بندګانو احسان کړی چې هغه د ناچاره او مضطر دعا قبلوي کله چې هغه ورته زاري کوي، لکه په دې مبارک ایت کې:
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ
"یا هغه څوک چې د بې وسه او ناچاره دعا قبلوي کله چې هغه ورته زاري کوي." (سورة النمل: ۶۲)
هیله ده دا موضوع روښانه کړئ، جزاکم الله خیرا.
ځواب:
داسې ښکاري چې د مفاهیم کتاب په ۵۷ او ۵۸ مخونو کې د راغلو مطالبو په پوهېدو کې څه ناڅه ابهام رامنځته شوی دی. هغه څه چې د دعا په اړه په دغو پاڼو کې راغلي چې دعا غیر محسوسې پایلې (ثواب) ترلاسه کوي، دا د یوې ځانګړې قضیې په ترڅ کې وو؛ هغه دا چې که شرعي نصوصو د یوې موضوع د پلي کېدو لپاره کومه طریقه ښودلې وي، نو موږ باید له هغې طریقې کار واخیستلای وای خو ګټه مو ترې نه وي اخیستې او یوازې مو پر دعا بسنه کړې وي. په کتاب کې د بېلګې په توګه د جهاد او دعا یادونه شوې چې د یوې کلا د فتح کولو یا له دښمن سره د جنګ پر مهال یوازې پر دعا بسنه وشي...
خو له دې حالت پرته، دعا د الله په اجازه د ثواب ترڅنګ محسوسې پایلې هم لرلای شي، لکه څنګه چې په پوښتنه کې د رسول الله صلی الله علیه وسلم په حدیث کې راغلي دي.
د دې لپاره چې موضوع لا روښانه شي، زه به د مفاهیم د ۵۷ او ۵۸ مخونو مطالبو ته یوه لنډه کتنه وکړم:
۱- د ۵۷ مخ په پیل کې راغلي: "او که څوک په هغو اعمالو کې دقیق شي چې په طریقې پورې اړوند شرعي احکامو پرې دلالت کړی، نو دا به ومومي چې دا مادي اعمال دي چې محسوسې پایلې ترلاسه کوي، نه داسې اعمال چې غیر محسوسې پایلې ولري..." (پای). دا خبره سمه ده؛ ځکه د دلايلو په استقراء (پوره پلټنې) سره څرګنده شوې چې د "طریقې" اعمال محسوسې پایلې ترلاسه کوي.
۲- بیا کتاب له پورتني نص وروسته د یوې کلا یا ښار د فتح کولو یا د دښمن د وژلو په حالت کې د دعا او جهاد ترمنځ پرتله کړې ده. کتاب داسې ګڼي چې یوازې دعا کول "طریقه" نه ده، بلکې په دې حالت کې جهاد طریقه ده، او دا د هغو دلایلو پر بنسټ ده چې په دې اړه راغلي دي...
په مفاهیم کې راغلي: "...د بېلګې په توګه دعا یو داسې عمل دی چې روحاني ارزښت ترلاسه کوي، او جهاد یو مادي عمل دی چې روحاني ارزښت ترلاسه کوي، مګر دعا که څه هم یو مادي عمل دی (د غړو په خوځولو سره)، خو دا غیر محسوسه پایله ترلاسه کوي چې هغه ثواب دی، اګر که د دعا کوونکي موخه د روحاني ارزښت ترلاسه کول وي. د جهاد برعکس، ځکه چې جهاد له دښمنانو سره جنګ دی او دا یو مادي عمل دی چې محسوسه پایله ترلاسه کوي چې هغه د کلا یا ښار فتح کول یا د دښمن وژل او داسې نور دي، اګر که د مجاهد موخه د روحاني ارزښت ترلاسه کول وي..."
نو دلته پرتله د دښمن سره د جنګ یا د کلا د فتح کولو پر مهال د دعا او جهاد ترمنځ ده: که یوازې پر دعا عمل وشي، نو دا غیر محسوسه پایله (ثواب) ترلاسه کوي، ځکه چې په دې حالت کې هغه طریقه چې نص پرې راغلی، هغه جهاد دی نه یوازې دعا. نو موضوع د هغې دعا په اړه پرتله ده چې په داسې ځای کې یوازې وکارول شي چې د هغې لپاره بله شرعي طریقه ښودل شوې وي.
دا جواز نه لري چې دا حالت نورو ټولو حالاتو ته عام کړای شي او وویل شي چې دعا په نورو حالاتو کې په محسوسو پایلو کې کومه اغېزه نه لري او یوازې ثواب ترلاسه کوي! ځکه چې په تېره فقره کې راغلي مطالب د یوې داسې موضوع په اړه وو چې په شرع کې ورته عملي طریقه شتون لري خو هغه نه ده اخیستل شوې، بلکې پر ځای یې یوازې پر دعا بسنه شوې، نو ځکه دعا غیر محسوسه پایله (ثواب) درلوده.
داسې ښکاري چې ابهام له هغې جملې پیدا شوی چې په ذکر شوې بېلګه کې راغلې وه: "مګر دعا که څه هم یو مادي عمل دی، خو دا غیر محسوسه پایله ترلاسه کوي چې هغه ثواب دی..."، نو دا جمله ستاسو د ځینو په ذهن کې د عمومیت په معنا راغلې، یعنې دا چې دعا په ټولو حالاتو کې یوازې غیر محسوسې پایلې (ثواب) ترلاسه کوي؛ په داسې حال کې چې د بېلګې سیاق (اړونده برخه) په یو ځانګړي حالت کې دی، او هغه د هغې طریقې (جهاد) له اخیستلو پرته چې نصوصو ښودلې، د کلا په فتح کولو یا د دښمن په ماتولو کې یوازې د دعا کارول دي.
۳- مګر له اسبابو سره یوځای دعا په پایلو کې اغېزه لري، او دا هغه څه دي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم او د هغه صحابه کرام رضی الله عنهم پرې وو. رسول الله صلی الله علیه وسلم لښکر چمتو کاوه او عریش (خیمې) ته به ننوت او دعا به یې کوله؛ په قادسیه کې مسلمانانو د سیند د ورګډېدو لپاره تجهیزات برابرول او سعد رضی الله عنه الله ته مخ اړولی و او دعا یې کوله... په همدې توګه رښتیني مؤمنان اسباب چمتو کوي او دعا هم کوي. د روزۍ په لټه کې کس هڅه او زیار باسي او دعا هم کوي؛ زده کوونکی درس وایي او زیار باسي او له الله سبحانه وتعالی څخه د بریالیتوب دعا هم غواړي، او دا د الله په اجازه په پایلو کې اغېزه لري.
د مفاهیم د ۵۸ مخ په پای کې راغلي: (...خو پکار ده چې وپوهېږو، که څه هم هغه عمل چې طریقې پرې دلالت کړی، یو مادي عمل دی او محسوسې پایلې لري، مګر اړینه ده چې دا عمل د الله په اوامرو او نواهیو سره پر مخ یوړل شي او هدف ترې د الله رضا وي. همدارنګه باید پر مسلمان دا درک واکمن وي چې هغه له الله تعالی سره تړلی دی، نو په لمانځه، دعا، د قرآن په تلاوت او داسې نورو سره هغه ته نږدېوالی ولټوي. مسلمان باید عقیده ولري چې بریا یوازې د الله له لوري ده. له همدې امله د الله د احکامو د پلي کولو لپاره په زړونو کې تقوا ته اړتیا ده، دعا ته اړتیا ده، د الله ذکر ته اړتیا ده، او د ټولو اعمالو د ترسره کولو پر مهال له الله سره د دوامداره تړاو اړتیا ده.) دلته دا په ډاګه کېږي چې د مؤمن په ټولو اعمالو کې د اسبابو له اخیستلو سره د دعا ملګرتیا څومره مهمه ده، او د "اړتیا ده" (لا بد) کلمې تکرار د دې ښکارندویي کوي چې له دعا او له الله سره له دوامداره تړاو سره د ټولو اعمالو ملګرتیا خورا اړینه ده.
۴- لکه څنګه چې مو وویل، له اسبابو سره یوځای د دعا کارول هغه څه دي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم، صحابه کرامو او مؤمنانو ترسره کړي دي. کله چې دا دواړه سره یوځای شي، د الله په اجازه په پایلو کې اغېزه لري او د دواړو یوځای کارول د اسلام له طریقې سره په ټکر کې نه دي. بلکې هغه څه چې له طریقې سره په ټکر کې دي، هغه یوازې پر دعا بسنه کول دي او د اسلامي فکر د پلي کولو لپاره د هغې طریقې نه کارول دي چې نصوصو ښودلې ده.
د مفاهیم د ۵۷ مخ په پای او د ۵۸ مخ په پیل کې راغلي: (له همدې امله دا په کلکه ردېږي چې د اسلامي فکر د پلي کولو لپاره ټول هغه اعمال چې ترسره کېږي، داسې اعمال وي چې غیر محسوسې پایلې ولري؛ او دا د اسلام له طریقې سره مخالف ګڼل کېږي...). یعنې د اسلام له طریقې سره مخالف دا دی چې "ټول هغه اعمال چې د اسلامي فکر د پلي کولو لپاره وي، یوازې غیر محسوسې پایلې ولري". خو دا چې ځینې یې غیر محسوسې پایلې ولري (په ځینو حالاتو کې دعا) او د مادي اسبابو (محسوسو پایلو) سره مل وي، دا یو درست او مهم کار دی او د اسلام له طریقې سره په ټکر کې نه دی.
۵- په دې توګه هغه څه چې په مفاهیم کې د دعا په اړه راغلي، په دوو حالاتو کې دي: لومړی: دا چې دعا د یو داسې فکر په پلي کولو کې یوازې وکارول شي چې پخپله دعا د هغې د پلي کېدو طریقه نه وي، بلکې نصوصو د هغې د پلي کولو لپاره بله طریقه ښودلې وي؛ لکه یوازې دعا د دښمن سره د جګړې پر مهال، په داسې حال کې چې موږ د فتحې لپاره د لښکر له چمتو کولو پرته د یوې کلا مخې ته ودرېږو او یوازې دعا کوو. په دې حالت کې دعا یوازې غیر محسوسه پایله (ثواب) لري. دویم: د اسبابو سره د دعا ملګرتیا، چې دا یو اړین کار دی، او په دې حالت کې دواړه (دعا او د اسبابو اخیستل) د الله په اجازه په پایلو کې شریک وي.
په مفاهیم کې په نورو حالاتو کې د دعا په اړه څه نه دي راغلي، بلکې هغه نور حالات د رسول الله صلی الله علیه وسلم په عام حدیث کې راځي چې احمد په خپل مسند کې روایت کړی دی: له ابی المتوکل څخه، هغه له ابی سعید څخه روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:
مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَدْعُو بِدَعْوَةٍ لَيْسَ فِيهَا إِثْمٌ، وَلَا قَطِيعَةُ رَحِمٍ، إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ بِهَا إِحْدَى ثَلَاثٍ: إِمَّا أَنْ تُعَجَّلَ لَهُ دَعْوَتُهُ، وَإِمَّا أَنْ يَدَّخِرَهَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَإِمَّا أَنْ يَصْرِفَ عَنْهُ مِنَ السُّوءِ مِثْلَهَا
"هېڅ داسې مسلمان نشته چې داسې دعا وکړي چې په هغې کې ګناه او د خپلوۍ پرې کول نه وي، مګر دا چې الله سبحانه وتعالی به یې په بدل کې ورته له دریو شیانو څخه یو ورکړي: یا دا چې د هغه دعا به ورته په چټکۍ قبوله کړي، یا به یې ورته د اخرت لپاره ذخیره کړي، او یا به ترې د هغې په څېر کومه بدي لرې کړي."
هغوی وویل: نو موږ به ډېره دعا کوو. ده وفرمایل: «الله تر هغه ډېر دی». یعنې الله سبحانه وتعالی دعا کوونکي ته په یو له دریو ډولونو ځواب ورکوي، چې یو یې دا دی «إِمَّا أَنْ تُعَجَّلَ لَهُ دَعْوَتُهُ» (یا دا چې دعا یې ورته په چټکۍ قبوله کړي) او دا یوه محسوسه پایله ده.
۶- له همدې امله، له هغه حالت پرته چې په مفاهیم کې ذکر شوی، دعا نورې محسوسې پایلې لرلای شي. لکه څنګه چې په حدیث کې له دریو حالتونو څخه یو «أَنْ تُعَجَّلَ لَهُ دَعْوَتُهُ» ذکر شوی او دا محسوسه پایله ده. همدارنګه د استسقاء په لمانځه کې (چې دعا ده) د باران په ورېدو سره محسوسې پایلې ترلاسه کېږي، او په رُقیې (دم او دعا) سره د ناروغ په شفاء کې محسوسې پایلې ترلاسه کېږي، لکه څنګه چې په مادي درملو سره درملنه محسوسه پایله لري...
الله سبحانه وتعالی په خپلو ایاتونو کې پر بندګانو احسان کړی چې هغه د ناچاره او مضطر دعا قبلوي کله چې هغه ورته دعا وکړي، او دا قبلول یې د دې برهان په توګه وړاندې کړي چې له الله پرته بل معبود نشته. له دې ټولو څخه څرګنده ده چې دلته د ناچاره دعا قبلول په دنیا کې دي، ځکه د "مضطر" کلمه په دنیا کې د اړتیا غوښتلو یو څرګند صفت دی، نو ځواب به یې د الله په اجازه محسوس وي. الله سبحانه وتعالی فرمایي:
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ
"یا هغه څوک چې د بې وسه دعا قبلوي کله چې هغه ورته زاري کوي او سختي (بدي) لرې کوي او تاسو په ځمکه کې خپل خلیفه ګان (ځایناستي) ګرځوي؟ ایا له الله سره بل معبود شته؟ ډېر لږ پند اخلئ." (سورة النمل: ۶۲)
الله سبحانه وتعالی موږ ته د دعا کولو امر کړی او د قبلولو وعده یې کړې ده:
وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ
"او ستاسو رب وفرمایل: ما وبولئ، زه به ستاسو دعا قبوله کړم." (سورة غافر: ۶۰)
او رسول الله صلی الله علیه وسلم دغه قبلېدل په دریو شیانو «إِحْدَى ثَلَاثٍ» کې تفسیر کړي چې په هغو کې محسوسه پایله هم شامله ده. په طبعي توګه د پایلو ترلاسه کېدل، که هغه محسوسې وي او که غیر محسوسې، ټول د الله سبحانه وتعالی په اجازه دي.
لنډیز:
هغه څه چې په مفاهیم کې راغلي دا دي: الف- طریقه هغه اعمال دي چې محسوسې پایلې ترلاسه کوي. ب- د یوې کلا د فتح کولو یا له دښمن سره د جنګ په موضوع کې د یوازې دعا او جهاد ترمنځ پرتله ده... نو دلته دعا محسوسه پایله نه ورکوي، بلکې یوازې ثواب لري؛ ځکه یوازې دعا د کلا د فتح کولو یا له دښمن سره د جنګ طریقه نه ده... ج- دا سمه نه ده چې د اسلامي فکر د پلي کولو لپاره ټول اعمال داسې وي چې غیر محسوسې پایلې ولري، بلکې کېدی شي د هغو اعمالو ترکیب وي چې محسوسې پایلې لري (لکه د جنګ لپاره د لښکر چمتو کول) او هغه چې غیر محسوسې پایلې لري (لکه له الله څخه د نصرت دعا کول). د- د طریقې د اعمالو د ترسره کولو پر مهال دعا د مسلمان لپاره یو اړین کار دی... لکه څنګه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم او صحابه کرام رضی الله عنهم پرې وو.
دا هغه څه دي چې په مفاهیم کې د دعا د هغه حالت په اړه راغلي چې یوازې تر ثواب پورې محدودیږي، یعنې د یوې داسې موضوع لپاره یوازې د دعا کارول لکه د کلا فتح کول، خو د هغې شرعي طریقې نه کارول چې نصوصو ورته ښودلې او دلته هغه جهاد دی.
مګر د دعا نور حالات د رسول الله صلی الله علیه وسلم د دې عام حدیث تر سیوري لاندې راځي: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَدْعُو بِدَعْوَةٍ لَيْسَ فِيهَا إِثْمٌ، وَلَا قَطِيعَةُ رَحِمٍ، إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ بِهَا إِحْدَى ثَلَاثٍ: إِمَّا أَنْ تُعَجَّلَ لَهُ دَعْوَتُهُ، وَإِمَّا أَنْ يَدَّخِرَهَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَإِمَّا أَنْ يَصْرِفَ عَنْهُ مِنَ السُّوءِ مِثْلَهَا» (احمد په خپل مسند کې روایت کړی).
له دې څخه څرګندیږي چې الله سبحانه وتعالی ښایي په دنیا کې د دعا کوونکي غوښتنه پوره کړي چې دا محسوسه ده، یا له دعا کوونکي څخه په دنیا کې د هغې په څېر کومه بدي لرې کړي چې دا هم محسوسه ده، او یا یې ورته د قیامت لپاره ذخیره کړي چې دا ثواب دی او غیر محسوسه پایله ده.
او الله سبحانه وتعالی د لوی فضل خاوند دی، هغه رحمن او رحیم دی، خپل بنده ته د دعا ثواب ورکوي که څه هم په دنیا کې یې دعا قبوله کړي، نو الحمدلله رب العالمین.