** (د حزب التحریر امیر، عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د خپلې فېسبوک پاڼې مینه والو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ) **
دعا الفرقان ته
پوښتنه:
زموږ محترم امیر، السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته، الله سبحانه وتعالی دې ستا په لاسونو بریا نصيب کړي.
د جریمو په موضوع کې د الأموال په کتاب کې، ۱۲۳-۱۲۴ مخونو کې راغلي دي: (همدارنګه له زکات نه منعه کوونکي څخه د واجب زکات سربېره د هغه د مال نیمه برخه اخیستل، د هغه لپاره د تعزیر په توګه دي، ځکه ابو داود او احمد له النبي صلی الله علیه وسلم څخه روایت کړی: «... ومن منعها فأنا آخذوها وشطر ماله»).
له پورتني عبارت څخه داسې ښکاري چې د زکات له منعه کوونکي څخه د تعزیري عقوبت په توګه د جریمې اخیستل غوره شوي نظر دی، سره له دې چې د فقهاوو ترمنځ د هغې د مشروعیت په اړه ډېر اختلافات شتون لري، خو زه غواړم لاندې ټکي روښانه شي:
۱- هغه حدیث چې استدلال پرې شوی دی، د سند او متن له پلوه په بشپړه توګه څنګه دی؟ ځکه ما د هغه په اړه لټون وکړ او یوازې دا حدیث مې وموند: له بهز بن حکیم څخه، هغه له خپل پلار او هغه له خپل نیکه څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:
فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ لَا تُفَرَّقُ إِبِلٌ عَنْ حِسَابِهَا، مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِراً فَلَهُ أَجْرُهَا وَمَنْ مَنَعَهَا فَإِنَّا آخِذُوهَا مِنْهُ وَشَطْرَ إِبِلِهِ عَزْمَةً مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا جَلَّ وَعَزَّ لَا يَحِلُّ لِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْهَا شَيْءٌ
"په هرو څلوېښتو څرېدونکو اوښانو کې یوه 'ابنة لبون' (دوه کلنه اوښه) زکات دی، اوښان باید له خپل حساب څخه جلا نه کړل شي؛ چا چې د ثواب په نیت زکات ورکړ، نو د هغه لپاره یې اجر دی او چا چې ترې منعه وکړه، نو موږ هغه (زکات) او د هغه د اوښانو نیمه برخه ترې اخلو، دا زموږ د رب له پرېکړو (فرایضو) څخه یوه پرېکړه ده او د محمد (صلی الله علیه وسلم) کورنۍ ته له هغې څخه هیڅ شی حلال نه دي." (احمد روایت کړی)
او په سنن ابي داود کې راغلي: له بهز بن حکیم، هغه له خپل پلار او هغه له خپل نیکه څخه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:
فِي كُلِّ سَائِمَةِ إِبِلٍ فِي أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ وَلَا يُفَرَّقُ إِبِلٌ عَنْ حِسَابِهَا مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِراً قَالَ ابْنُ الْعَلَاءِ مُؤْتَجِراً بِهَا فَلَهُ أَجْرُهَا وَمَنْ مَنَعَهَا فَإِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ مَالِهِ عَزْمَةً مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا عَزَّ وَجَلَّ لَيْسَ لِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْهَا شَيْءٌ
"په هرو څلوېښتو څرېدونکو اوښانو کې یوه 'بنت لبون' ده او اوښان باید له خپل حساب څخه جلا نه کړل شي، چا چې د ثواب په نیت ورکړه -ابن علاء ویلي: په هغې سره د ثواب غوښتونکی و- نو د هغه لپاره یې اجر دی او چا چې ترې منعه وکړه، نو موږ هغه او د هغه د مال نیمه برخه اخلو، دا زموږ د رب عزوجل له پرېکړو څخه یوه پرېکړه ده او د محمد (صلی الله علیه وسلم) کورنۍ ته له هغې څخه هیڅ شی نشته."
خو د "فأنا آخذها وشطر ماله" په لفظ مې ونه موند.
۲- له "شطر ماله" (د هغه د مال نیمایي) څخه هدف څه دی؟ ایا دا د هغه د ټول مال نیمایي ده؟ که د هغه مال نیمایي ده چې زکات یې نه دی ورکړی؟ او که د هغه زکات نیمایي ده چې په مال کې یې فرض دی؟ او که لکه څنګه چې ځینو ویلي چې د هغه مال په دوو برخو ویشل کېږي او د زکات ټولونکی اختیار لري چې له ښې برخې څخه یې زکات واخلي ترڅو د زکات د منعه کولو سزا ورکړل شي؟ الله سبحانه وتعالی دې تاته برکت درکړي او زموږ له لوري دې تاته غوره جزا درکړي.
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته
ستاسو لخوا د ذکر شوي حدیث «فإنا آخذوها وشطر ماله» په اړه:
۱- ابو داود له بهز بن حکیم، هغه له خپل پلار او هغه له خپل نیکه څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:
فِي كُلِّ سَائِمَةِ إِبِلٍ فِي أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ، وَلَا يُفَرَّقُ إِبِلٌ عَنْ حِسَابِهَا مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِرًا - قَالَ ابْنُ الْعَلَاءِ مُؤْتَجِرًا بِهَا - فَلَهُ أَجْرُهَا، وَمَنْ مَنَعَهَا فَإِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ مَالِهِ، عَزْمَةً مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا عَزَّ وَجَلَّ، لَيْسَ لِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْهَا شَيْءٌ
"په هرو څلوېښتو څرېدونکو اوښانو کې یوه 'بنت لبون' ده، اوښان له خپل حساب څخه نه جلا کېږي، چا چې د اجر په نیت ورکړه -ابن علاء ویلي: په هغې سره د اجر غوښتونکی و- نو د هغه لپاره اجر دی او چا چې ترې منعه وکړه، نو موږ هغه او د هغه د مال نیمه برخه اخلو، دا زموږ د رب عزوجل له پرېکړو څخه یوه پرېکړه ده، چې د محمد (صلی الله علیه وسلم) کورنۍ ته له هغې څخه هیڅ نشته."
۲- احمد او نسایي هم روایت کړی، چې د احمد لفظ داسې دی: له بهز بن حکیم، له خپل پلار، له خپل نیکه څخه روایت دی چې وایي: له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه مې واورېدل چې فرمایل یې:
فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ. فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ. لَا تُفَرَّقُ إِبِلٌ عَنْ حِسَابِهَا. مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِرًا فَلَهُ أَجْرُهَا، وَمَنْ مَنَعَهَا فَإِنَّا آخِذُوهَا مِنْهُ وَشَطْرَ إِبِلِهِ عَزْمَةً مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا لَا يَحِلُّ لِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْهَا شَيْءٌ
"په هرو څرېدونکو اوښانو کې، په هرو څلوېښتو کې یوه 'ابنة لبون' ده. اوښان له خپل حساب څخه نه جلا کېږي. چا چې د ثواب په نیت ورکړه، نو د هغه لپاره یې اجر دی او چا چې ترې منعه وکړه، نو موږ هغه او د هغه د اوښانو نیمه برخه ترې اخلو، دا زموږ د رب له پرېکړو څخه ده او د محمد (صلی الله علیه وسلم) کورنۍ ته له هغې څخه هیڅ حلال نه دي."
• د دغه حدیث په پوهه کې د فقهاوو ترمنځ اختلاف دی:
ځینې یې د منسوخ کېدو ادعا کوي او وایي چې یوازې زکات اخیستل کېږي؛ ځینې نور وایي چې د شطر کلمه داسې نه ده، بلکې شُطِّر ده چې مانا یې دا ده چې مال یې دوه برخې کېږي او د زکات ټولونکی د هرې برخې په اخیستلو کې اختیار لري؛ او ځینې نور بیا وایي چې راوي ته وهم (اشتباه) پیدا شوی، بلکې اصل کې داسې وه "فإنا آخذوها من شطر ماله" یا "من شطر إبله"...
• زما په نظر پدې مسئله کې راجح (غوره) نظر دا دی:
الف- د مجهول صیغې، وهم او نسخ په اړه، زه دا ټول لیرې بولم:
مجهول صیغه (شُطِّر) ځکه لیرې ده چې په ټولو معتبرو روایتونو کې شطر کلمه پرته له مجهول صیغې ذکر شوې ده.
او وهم هم ځکه لیرې دی، ځکه روایت داسې نه دی "فإنا آخذوها منه شطر ماله" چې وویل شي "الهاء" په "منه" کې د راوي وهم دی، سره له دې چې دلته وهم هم امکان نلري، ځکه دا له هغه راوي څخه چې په عربي پوهېږي لیرې ده چې ووایي "منه شطر ماله"؛ نو څنګه به وي کله چې له "منه" وروسته "الواو" راغلی وي؟ نو دا چې وویل شي هغه په "منه وشطر" لفظ کې د "من شطر" پر ځای وهم کړی، دا ډېره لیرې خبره ده.
دا د مجهول صیغې او وهم په اړه و. مګر نسخ هم ځکه لیرې دی چې تاریخ یې معلوم نه دی او د نسخ دلیل یې هم روښانه نه دی، او د زکات عمومي دلیلونه د زکات هغه ځانګړی دلیل نه منسوخوي چې د زکات د منعه کوونکي د سزا په اړه دی.
ب- زما په نظر غوره دا ده چې لومړی حدیث: «فَإِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ مَالِهِ» پدې دلالت کوي چې له زکات منعه کوونکي څخه زکات په زور اخیستل کېږي او د هغه د مال نیمه برخه جریمه کېږي، او ممکن ترې د هغه د ټول مال نیمایي برخه وپوهېدل شي؛ یعنې هغه مال چې زکات پرې فرض شوی او نور ټول مالونه یې چې نصاب ته نه وي رسېدلي لکه سره زر، سپین زر، اوښان، غواګانې، پسونه، غنم، وربشې، خرما، ممیز او د تجارت مالونه.
ج- او بل حدیث: «فَإِنَّا آخِذُوهَا مِنْهُ وَشَطْرَ إِبِلِهِ» چې د اوښانو د زکات له ذکر «فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ...» وروسته راغلی، مانا یې دا ده چې شطر (نیمایي) هغو اوښانو ته مضاف دی چې هغه یې لري؛ یعنې د اوښانو زکات او د اوښانو نیمه برخه اخیستل کېږي؛ په روښانه تعبیر که یو څوک څلوېښت څرېدونکي اوښان ولري، زکات یې یوه "ابنة لبون" ده، بیا ترې بله جریمه هم اخیستل کېږي چې د هغو څلوېښتو نیمایي ده.
د- دویم حدیث د هغه مخکني حدیث لپاره مخصص (ځانګړی کوونکی) دی، یعنې د هغه د ټول مال نیمایي نه اخیستل کېږي، بلکې د هغه مال نیمایي اخیستل کېږي چې زکات پرې فرض شوی دی.
هـ- مګر د شطر مانا چې ایا نیمایي ده که یوه برخه، په القاموس المحیط کې راغلي: (الشَّطْرُ: نِصفُ الشيءِ وجُزْؤُهُ - شطر د یو شي نیمایي او برخې ته وایي)، نو ځکه دا د خلیفه تبني (غوره کولو) ته پرېښودل کېږي: یا به زکات او د زکات وړ مال نیمه برخه اخلي، او یا به ترې زکات او د زکات وړ مال یوه برخه د جریمې په توګه اخلي... سره له دې چې زه نیمایي ته میلان لرم ځکه چې دا جریمه ده او په جریمه کې د سزا او سختۍ مانا نغښتې ده. الله سبحانه وتعالی ښه پوهېدونکی او حکیم دی.
د معلوماتو لپاره باید ووایم چې موږ دا موضوع د جریمو په دلیلونو کې ذکر کړې ده، یعنې د مال د شطر اخیستل جریمه ده لکه څنګه چې د الأموال په کتاب او د عقوباتو نظام په کتاب کې راغلي دي.
ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته
د امیر د فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: الفيسبوك
د امیر له ویبپاڼې څخه د ځواب لېنک: الأمير
د ګوګل پلس پاڼې څخه د ځواب لېنک: الغوغل بلس