پوښتنه:
زه په فنلنډ کې یو له ځوانانو څخه یم، زموږ په سیمه کې د روژه ماتي د وختونو په اړه پوښتنه لرم؛ ځکه چې دلته که څه هم لمر ډوبیږي خو "د شپې تیاره" نه وي او د لمر تر ډوبېدو وروسته د شفق په څېر حالت پاتې کیږي. زه د فنلنډ په شمال کې په یوه لیرې پرته سیمه کې اوسېږم چې له پلازمینې هلسنکي څخه ۸۰۰ کیلومتره لیرې ده او هلته د مسلمانانو ډله (جماعت) هم په ندرت پیدا کیږي.
نو موږ د پشلمي (امساک) وخت څنګه وټاکو؟ په داسې حال کې چې د لمر لوېدو وخت تر یوه حده معلوم دی (د یادونې وړ ده چې "غروب" د شپې شاوخوا ۱۱ بجې وي). خو د فجر (سپیده داغ) وخت ټاکل ځکه ستونزمن دي چې په مروجه معنی "شپه" نشته. ایا دا زموږ لپاره سمه ده چې د رمضان روژې په بل وخت کې قضا کړو؟ او ایا د پشلمي لپاره د دقیق وخت نه شتون (تر هغه چې سپین تار له تور تار څخه بېل شي) د روژې په صحت اغېز لري؟ که زه باید په پلازمېنه هلسنکي کې د جامع جومات وختونه تعقیب کړم؟
ځواب:
وختونه د لمانځه او روژې اسباب دي، نو د سبب په شتون سره حکم ثابتیږي او د سبب په نشتوالي سره حکم له منځه ځي. له همدې امله په اصولي اصطلاح کې د سبب په اړه ویل کیږي: "سبب په اصطلاح کې هر هغه ښکاره او منضبط صفت دی چې سمعي دلیل (نص) پر دې دلالت کړی وي چې هغه د حکم د وجود پیژندونکی دی، نه د حکم د تشریع لپاره." یعني اسباب هغه نښې دي چې شارع (الله سبحانه وتعالی) د دې لپاره ایښي چې مکلف بنده پرې د حکم شتون وپیژني؛ نو ځکه د سبب په شتون کې حکم شتون لري او په نشتوالي کې یې حکم نشته.
له همدې امله، دا جایزه نه ده چې د لمانځه (فجر، ماسپښین...) او د روژې د پشلمي او روژه ماتي لپاره د بلې سیمې له وختونو څخه کار واخلئ. تاسو ته دا روا نه ده چې په پلازمېنه هلسنکي کې د جومات په وختونو روژه ونیسئ، په داسې حال کې چې تاسو د فنلنډ په شمال کې له پلازمینې څخه ۸۰۰ کیلومتره لیرې اوسېږئ.
زما قدرمن وروره، داسې ښکاري چې ستاسو ستونزه د روژه ماتي او پشلمي لپاره د ماښام او فجر په وختونو کې ده، دا مسئله په لاندې ډول ده:
څنګه چې د لمر لوېدل (غروب) معلوم دی، نو روژه لرونکی باید د لمر په لوېدو سره روژه ماته کړي، که څه هم د شفق حالت پاتې وي؛ ځکه چې د ماښام اذان د لمر په لوېدو سره وي. په صحیح مسلم کې د هغه سړي په اړه چې د لمانځه د وختونو په اړه یې پوښتنه کوله، راغلي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل:
«...ثمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ بِالْمَغْرِبِ حِينَ وَقَعَتِ الشَّمْسُ»
"...بیا یې ورته امر وکړ او د ماښام د لمانځه اقامت یې هغه وخت وکړ چې لمر لوېدلی و."
په بل روایت کې راغلي: «ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْمَغْرِبِ حِينَ وَجَبَتِ الشَّمْسُ...»، یعنې لمر پټ شو. دا د روژه ماتي وخت دی، نه د شفق د ورکېدو وخت. د شفق ورکېدل د ماسخوتن لمانځه وخت دی، لکه څنګه چې په صحیح مسلم کې په پورته ذکر شوي حدیث کې راغلي: «ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ...» او په بل روایت کې: «ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْعِشَاءِ حِينَ وَقَعَ الشَّفَقُ...» یعنې کله چې شفق غایب شو. له همدې امله، د لمر له لوېدو وروسته د شفق شتون په روژه ماتي اغېز نه کوي. شفق د ځینو فقهاوو په نزد د لمر له لوېدو وروسته سوروالي ته ویل کیږي، او د نورو په نزد هغه سپینوالی دی چې تر سوروالي وروسته پاتې کیږي. د ماسخوتن لمانځه لپاره د شفق ورکېدل یا د سوروالي ورکېدل دي او یا له سوروالي وروسته د ورځې د سپینوالي ورکېدل دي. ابن الاثیر وایي: (الشَّفَقُ له هغو کلمو څخه دی چې دوه متضادې معناوې لري؛ هم پر هغه سوروالي اطلاق کیږي چې د لمر تر لوېدو وروسته په لویدیځ کې لیدل کیږي چې امام شافعي همدا نظر اخیستی، او هم پر هغه سپینوالي اطلاق کیږي چې تر سوروالي وروسته په لویدیځ افق کې پاتې کیږي چې امام ابو حنیفه همدا نظر اخیستی دی).
خو هغه فجر چې د خوراک او څښاک بندول (امساک) پرې واجب دي، هغه د فجر اذان او لمونځ دی. په ذکر شوي حدیث کې راغلي: «فَأَقَامَ الْفَجْرَ حِينَ انْشَقَّ الْفَجْرُ...» او په بل روایت کې: «فَأَمَرَ بِلَالًا فَأذَّنَ بِغَلَسٍ، فَصَلَّى الصُّبْحَ حِينَ طَلَعَ الْفَجْرُ...». د ترمذي په حدیث کې کله چې جبرائیل علیه السلام د رسول الله صلی الله علیه وسلم امامت وکړ، راغلي: «ثُمَّ صَلَّى الفَجْرَ حِينَ بَرَقَ الفَجْرُ، وَحَرُمَ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ...». د "بغلس" په اړه ابن الاثیر وایي: غلس د شپې هغه تیاره ده چې د سهار له رڼا سره یوځای شي.
دلته فجر څخه مراد فجر صادق (رښتینی سپیده داغ) دی، یعنې د شپې په تیاره کې د سپینوالي په لور بدلون، که څه هم ستاسو په څېر د شپې تیاره نیمګړې وي. نو کله چې دا تیاره په داسې سپینوالي بدله شي چې په افق کې په پلن شکل خپریږي، نو دا فجر صادق دی؛ په دې وخت کې خوراک څښاک بند کړئ او لمونځ وکړئ. دا له فجر کاذب (دروغجن سپیده داغ) سره توپیر لري؛ هغه د شپې په تیاره کې یو داسې سپینوالی دی چې په عمودي ډول د اسمان په لور پورته کیږي او په افق کې نه خپریږي، په دې وخت کې د فجر لمونځ نه کیږي ځکه دا لا هم شپه وي، نو خوراک او څښاک پکې جایز دی.
هغه سپینوالی چې په فجر صادق کې د شپې له تیارې سره یوځای کیږي، پدې معنی نه دی چې تاسو هر څه وګورئ، بلکې کله چې تاسو د ختیځ افق ته ګورئ، نو ګورئ چې هغه "نیمګړې" تیاره په له منځه تلو پیل کوي، یعنې رڼا په افق کې ښي او چپ لور ته د پخوا په پرتله په جلا ډول خپریږي.
ابن حجر په "فتح الباري" کې د صحیح مسلم د هغه حدیث په شرحه کې چې له عبدالله بن مسعود رضي الله عنه څخه روایت دی چې النبي صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «لاَ يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ - أَوْ أَحَدًا مِنْكُمْ - أَذَانُ بِلاَلٍ مِنْ سَحُورِهِ، فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ - أَوْ يُنَادِي بِلَيْلٍ - لِيَرْجِعَ قَائِمَكُمْ، وَلِيُنَبِّهَ نَائِمَكُمْ، وَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ الفَجْرُ - أَوِ الصُّبْحُ -» او هغه په خپلو ګوتو سره اشاره وکړه، پورته یې کړې او ښکته یې کړې تر دې چې ویې ویل داسې. زهیر وایي: «بِسَبَّابَتَيْهِ إِحْدَاهُمَا فَوْقَ الأُخْرَى، ثُمَّ مَدَّهَا عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ». ابن حجر وایي: (...او سهار عموماً تر خوب وروسته راځي، نو مناسبه وه چې داسې څوک وټاکل شي چې خلک د وخت له داخلېدو مخکې راویښ کړي ترڅو چمتو شي او د وخت د پیل فضیلت ترلاسه کړي... همدا راز د هغه قول "وَقَالَ بِأَصَابِعِهِ وَرَفَعَهَا" یعنې اشاره یې وکړه... د هغه قول "إِلَى فَوْقُ" په ضمه باندې د بنا کېدو له امله او همدا ډول "أَسْفَلُ" ... ګواکې هغه خپلې ګوتې سره یوځای کړې او بیا یې بېلې کړې ترڅو د فجر صادق صفت بیان کړي؛ ځکه چې هغه په پلن (افقي) ډول راخیژي او بیا په افق کې ښي او چپ لور ته خپریږي، برخلاف د فجر کاذب چې عرب یې "ذنب السرحان" (د لېوه لکۍ) بولي، ځکه هغه د اسمان په پورته برخه کې څرګندیږي او بیا ښکته کیږي، او همدې ته یې د "رفع وطأطأ" (پورته او ښکته کولو) په قول اشاره کړې ده...).
خلاصه دا چې: څنګه چې ستاسو په سیمه کې د وختونو کومه معتبره مهال ویش (امساکیه) نشته، نو لاندې کارونه وکړئ:
• د لمر په لوېدو سره روژه ماته کړئ... • او کله چې هغه افقي سپینوالی له هغې "نیمګړې" تیارې څخه زیات شي کوم چې ستاسو په وینا په شپه کې وي، یعنې کله چې په هغې کې د ختیځ په لور ښي او چپ لور ته د پام وړ افقي سپینوالی وګورئ، نو دا فجر صادق دی، په دې وخت کې خوراک څښاک بند کړئ او د فجر لمونځ وکړئ... • نو په دې برخه کې تر خپلې وسې هڅه (اجتهاد) وکړئ، خپل ټول توان وکاروئ، له خپلو وروڼو سره مشوره وکړئ، او په همدې اساس روژه ونیسئ او ماته یې کړئ. د احتیاط لاره غوره کړئ. الله سبحانه وتعالی بښونکی او مهربان دی:
وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ
"او هغه (الله) په دین کې پر تاسو باندې هیڅ ډول تنګي نه ده راوستې." (سورة الحج: ۷۸)
او رسول الله صلی الله علیه وسلم په هغه حدیث کې چې بیهقي په "السنن الکبری" کې راخیستی، فرمایي: «إِنَّ هَذَا الدِّينَ مَتِينٌ، فَأَوْغِلْ فِيهِ بِرِفْقٍ» یعنې: "بېشکه دا دین کلک دی، نو په نرمۍ سره پکې دننه شئ."
الله سبحانه وتعالی دې زموږ، ستاسو او د ټولو مسلمانانو روژې او عبادتونه قبول کړي، الله درسره مل شه.