د پوښتنې ځواب
پوښتنه: (رضا غرسلاوي د ولسمشر قیس سعید پر وړاندې د کورنیو چارو وزارت د سرپرست په توګه لوړه وکړه، نوموړي تر دې وړاندې د مشاور په توګه دنده ترسره کوله، لکه څنګه چې الجزیرې د ۲۰۲۱/۷/۳۰ نېټې په خبر کې ویلي). د تونس ولسمشر قیس سعید د ۲۰۲۱/۷/۲۵ نېټې په ماښام له نظامي او امنیتي مشرانو سره له بېړنۍ ناستې وروسته په دولتي ټلویزیون کې په خپله وینا کې اعلان وکړ چې د تونس د اساسي قانون د ۸۰مې مادې پر بنسټ یې د پارلمان فعالیتونه ځنډولي، د حکومت مشر هشام المشیشي یې له دندې ګوښه کړی او د پارلمان د غړو مصونیت یې اخیستی دی. ده همدارنګه د دفاع او عدلیې وزیران هم ليرې کړل او اعلان یې وکړ چې اجرایوي واک به د هغه لومړي وزیر په مرسته پر مخ وړي چې دی یې پخپله ټاکي... نو ولسمشر ولې دا اقدام وکړ؟ نړیوال غبرګونونه څه وو؟ او ایا دا په دې معنی ده چې نړیواله شخړه په قوت سره د تونس لوري ته تللې ده؟
ځواب: په دې مسایلو کې د غوره نظر د روښانولو لپاره لاندې ټکي څېړو:
۱- د ولسمشر قیس سعید او د حکومت او پارلمان ترمنځ کړکېچ د روان کال په پیل کې هغه مهال پیل شو چې کله لومړي وزیر هشام المشیشي د ۲۰۲۱/۱/۱۶ نېټې په کابینه کې د بدلون راوستلو اعلان وکړ، چې له ۲۵ وزارتونو څخه یې ۱۱ وزارتونه شامل وو. ولسمشر په کابینه کې دا بدلونونه رد کړل، چې په هغو کې د ده ځینې نږدې وزیران هم له دندو ليرې شوي وو. سعید د ۲۰۲۱/۱/۲۵ نېټې وویل: «د لومړي وزیر هشام المشیشي لخوا په حکومت کې وروستي بدلونونه هغه طرزالعملونه نه دي رعایت کړي چې په اساسي قانون او په ځانګړي ډول په ۹۲مه ماده کې راغلي دي؛ یعنې کله چې د حکومت په جوړښت کې د بدلون خبره وي، باید په وزیرانو شورا کې پرې بحث وشي، سربېره پر دې نورې نیمګړتیاوې (چې ده یې یادونه ونه کړه) هم شته.» ده زیاته کړه: «په وړاندیز شوې کابینه کې ځینې کسان په فساد کې ښکېل دي یا یې د ګټو تضاد شته... او هغه څوک چې قضیه ولري نشي کولای لوړه وکړي؛ ځکه لوړه یوازې یو شکلي کار نه، بلکې یو بنسټیز اصل دی.» ده همدارنګه په وړاندیز شوې لېست کې د ښځو په نشتوالي هم ناخوښي څرګنده کړه (AFP, ۲۰۲۱/۱/۲۵). د ولسمشر دا پرېکړې په داسې حال کې راغلې چې تونس له سخت اقتصادي بحران سره مخ دی او د کرونا وبا خپرېدو دا وضعیت نور هم خراب کړی، تر دې چې د روغتیايي سیسټم د سقوط په اړه خبرداری ورکړل شو او هېواد په تېرو څو ورځو کې له نورو هېوادونو بېړنۍ طبي مرستې ترلاسه کړې. د تونس د احصایې انسټیټیوټ اعلان وکړ چې د تونس اقتصاد په ۲۰۲۰ کال کې ۸.۸ سلنه کم شوی دی (د تونس دولتي احصایې ادارې ارقام ښيي چې د هېواد اقتصاد په ۲۰۲۰ کال کې ۸.۸ سلنه ریکارډ کمښت لیدلی. د تونس اقتصاد چې تر ډېره پر ګرځندوی تکیه لري، د کرونا وبا له امله سخت ځپلی دی... یادې ادارې ویلي چې د بېکارۍ کچه د ۲۰۲۰ کال په څلورمه ربع کې ۱۷.۴ سلنې ته لوړه شوې، په داسې حال کې چې په دریمه ربع کې ۱۶.۲ سلنه وه... انادولو اژانس، ۲۰۲۱/۲/۱۵).
۲- د ۲۰۲۱/۷/۲۵ نېټې د تونس ولسمشرۍ په خپله رسمي فېسبوک پاڼه کې یو بیان خپور کړ او ویې ویل: «د حکومت له مشر او د ولسي استازو د جرګې له مشر سره له مشورې وروسته او د اساسي قانون د ۸۰مې مادې پر بنسټ، ولسمشر قیس سعید نن د ۲۰۲۱ کال د جولای پر ۲۵مه، د وطن د بقا، امنیت، خپلواکۍ او د دولتي چارو د عادي جریان د تضمین لپاره لاندې پرېکړې وکړې: ۱. د حکومت د مشر ښاغلي هشام المشیشي ليرې کول. ۲. د ۳۰ ورځو لپاره د پارلمان د کار او صلاحیتونو ځنډول. ۳. د پارلمان د ټولو غړو د مصونیت اخیستل. ۴. د ولسمشر لخوا د اجرایوي واک ترلاسه کول د یوه داسې حکومت په مرسته چې مشري یې د ولسمشر لخوا ټاکل شوی لومړی وزیر کوي.» بیان زیاته کړې: «په راتلونکو ساعتونو کې به یو فرمان صادر شي چې دا استثنايي تدابیر تنظیم کړي، کوم چې د شرایطو له امله اړین وو او د لاملونو په له منځه تلو سره به ليرې شي... ولسمشرۍ ماڼۍ د تونس له خلکو غواړي چې د ګډوډۍ غوښتونکو په خبرو پسې لاړ نشي.» (CNN Arabic, ۲۰۲۱/۷/۲۶). سعید ټینګار وکړ چې د ده پرېکړې «د اساسي قانون تعلیق نه دی او نه هم له قانوني چوکاټ څخه وتل دي...» (Aljazeera.net, ۲۰۲۱/۷/۲۶). د تونس ولسمشر قیس سعید د جمعې په ورځ اعلان وکړ چې دی به په ډیکټاټور بدل نشي او ویې ویل چې دی «پر اساسي قانون ښه پوهېږي، درناوی یې کوي او لوستی یې دی.» تر دې وړاندې رسمي خبري اژانس ویلي وو چې قضایه ځواک د النهضه ګوند د څلورو غړو په اړه چې یو یې د غنوشي ساتونکی دی، د پارلمان مخې ته د تاوتریخوالي د هڅې په تور څېړنې پیل کړې دي. همدارنګه د پارلمان غړی یاسین العیاري... (France 24, AFP, Reuters, ۲۰۲۱/۷/۳۰).
۳- د تونس د پارلمان مشر راشد غنوشي د ۲۰۲۱/۷/۲۶ نېټې په خپله رسمي فېسبوک پاڼه کې له ده سره د ولسمشر مشوره رد کړه او ویې لیکل: «د ولسي استازو د جرګې مشر د اساسي قانون د ۸۰مې مادې د عملي کولو لپاره له ده سره مشوره ردوي... له ده سره د قیس سعید لخوا هیڅ مشوره نه ده شوې او هر څه چې ویل کېږي، درواغ دي.» د دوشنبې په سهار پوځیانو د پارلمان مشر او غړو ته مقر ته د ننوتلو اجازه ورنکړه او ورته یې وویل چې د پارلمان د تړلو امر ورته شوی دی. غنوشي وویل: «زه د پارلمان مشر یم او د هغه بنسټ مخې ته ولاړ یم چې مشري یې کوم، خو پوځ اجازه نه راکوي چې ننوځم.» ده قیس سعید «پر انقلاب او اساسي قانون په کودتا» تورن کړ (Aljazeera, ۲۰۲۱/۷/۲۷). خو سعید وویل: «زما وروستۍ پرېکړې پر اساسي قانون د کودتا هڅه نه ده او نه هم د هېواد د قانون پر وړاندې د کودتا نیت لرم، دا پرېکړې بشپړ قانوني دي او کله چې خطر ليرې شي، بېرته به پای ته ورسېږي.» (د تونس د ولسمشرۍ فېسبوک پاڼه، ۲۰۲۱/۷/۲۷). بیا د ۲۰۲۱/۷/۳۰ نېټې رضا غرسلاوي د ولسمشر قیس سعید پر وړاندې د کورنیو چارو وزارت د سمبالولو لپاره لوړه وکړه، لکه څنګه چې الجزیرې خبر ورکړی.
۴- په تونس کې د فعالو لویو هېوادونو غبرګونونه په لاندې ډول وو:
الف- امریکا: امریکا په تونس کې اغېزمن سیاسي نفوذ نلري، ځکه موجوده سیاسي طبقه په اصل کې له بریتانیې سره تړلې ده او وروسته فرانسې هم وکولای شول خپل نفوذ پکې پیدا کړي؛ نو سیاستوال د اروپا (بریتانیې او فرانسې) تر نفوذ لاندې دي. امریکا هڅه کړې چې د نظامي او مدني ټولنې د مرستو له لارې تر یوې کچې ننوځي. د نظامي مرستو په برخه کې، متحده ایالاتو د لسیزو راهیسې د ترهګرۍ په پلمه د تونس پوځ وسله وال کړی، روزلی یې دی او ورسره کار یې کړی دی. امریکا د تونس پوځ ته د نړیوال نظامي تعلیم او روزنې (IMET) او د ترهګرۍ ضد مبارزې پروګرامونو په چوکاټ کې تمویل کړی، چې د ۲۰۱۲ او ۲۰۱۶ کلونو ترمنځ دا مرستې ۲.۷ ملیارده ډالرو ته رسېدلې. بیا په ۲۰۱۵ کال کې تونس د NATO څخه بهر د یو مهم متحد په توګه وپېژندل شو. د ۲۰۲۰ کال د اکتوبر په لومړۍ نېټه، د امریکا د دفاع وزیر مارک ایسپر له تونس سره د لس کلنې نظامي همکارۍ تړون لاسلیک کړ. ایسپر له قیس سعید سره له کتنې وروسته په خپله وینا کې وویل: «موږ دې اړیکو پراخولو ته سترګې په لار یو ترڅو د تونس د سمندري بندرونو او ځمکنیو پولو په ساتنه کې مرسته وکړو او د استبدادي رژیمونو ورانونکې هڅې ستاسو له هېواد څخه لرې وساتو...» (Africa News, د ۲۰۲۰ کال د اکتوبر لومړۍ نېټه).
د مدني ټولنې د مرستو په برخه کې، په تونس کې د امریکا سفارت د ښې حکومتولۍ او فساد ضد مبارزې د ملاتړ پروګرام په غاړه لري چې ۵.۶ ملیونه ډالره ارزښت لري. د متحده ایالاتو د محکمو ملي مرکز (NCSC) له اړوند وزارت سره د مدني ټولنې د سازمانونو لپاره د ډیجیټلي پلیټ فارم جوړولو هوکړه لیک لاسلیک کړ... (په تونس کې د امریکا سفارت، ۲۰ د دسمبر ۲۰۲۰)... خو دا لارې یوازې هغه وخت د نفوذ لپاره ګټورې وي چې په هېواد کې سیاسي تشه وي، نه دا چې هلته د بریتانیې په څېر د یو پخواني هېواد نفوذ وي او ورسره اروپايي ټولنه، په ځانګړي ډول فرانسه او جرمني هم وي... نو د امریکا دا فعالیتونه اوس مهال په تونس کې د بریتانیې یا اروپا نفوذ نشي ماتولی، ځکه پوځ خورا کوچنی دی او په سیاست کې فرعي رول لري. امریکا لا هم ډېر وخت ته اړتیا لري ترڅو خپل وفادار اجیران پیدا کړي او پوځ پیاوړی کړي، چې دا کار وخت نیسي... یعنې د امریکا رول تر اوسه په تونس کې اغېزمن نه دی، بلکې یوازې د ډیموکراسۍ او بشري حقونو په پلمه یو عمومي حضور دی؛ خو بیا هم امریکا به له خپلو هڅو لاس وانخلي.
ب- بریتانیا: بریتانیا له انقلاب څخه مخکې د چارو واګې په بشپړ ډول په لاس کې لرلې او هېواد یې د خپل اجیر زین العابدین بن علي او تر هغه وړاندې د بورقیبه له لارې اداره کاوه. په تونس کې یې هیڅ حقیقي نړیوال سیال نه درلود. بریتانیا په ښکاره د اپوزیسیون ګوندونو لکه د راشد غنوشي د النهضه ګوند پالنه کوله ترڅو په دې توګه "اسلامي" مخالفت جذب کړي او د اړتیا پر مهال ترې کار واخلي... بریتانیا په تونس کې ډېره فعاله وه، په ۲۰۱۵ کال کې یې یو استشاري شرکت راوست ترڅو حکومت ته مشورې ورکړي او افسران و روزي. بریتانیا له بورقیبه څخه نیولې تر بن علي او باجي قائد السبسي پورې پر سیاسي طبقه کنټرول درلود. السبسي چې په ۲۰۱۲ کال کې یې د "نداء تونس" ګوند جوړ کړ، د بریتانیا یو له پخوانیو ملګرو څخه و. بریتانیا د زین العابدین په ليرې کېدو سره خپل یو پیاوړی اجیر له لاسه ورکړ، خو نظام یې له لاسه ورنکړ، ځکه په دولت کې دننه او بهر ډېر اجیران لري. البته سیاسي نفوذ یې د پخوا په پرتله کمزوری شوی دی. د غنوشي بېرته راستنېدو هم دا کمزوري جبران نکړه، ځکه د النهضه ګوند غړي د غنوشي پر مشرۍ یولاس نه دي، په ځانګړي ډول وروسته له هغه چې هغه سیکولر شو؛ په دغه ګوند کې مخلصین شته او ځینې یې پر ترکیې او اردوغان باور لري. دې کار د بریتانیا پر وړاندې خنډونه جوړ کړل او ترکیې (چې له امریکا سره تړلې ده) ته یې لاره خلاصه کړه چې په ګوند کې دننه نفوذ وکړي. د دې چارې د حل لپاره النهضه ګوند خپله "اسلامي" بڼه کمه کړه ترڅو سیکولرانو ته د منلو وړ شي. د بریتانیا د موقف په څېړلو سره ښکاري چې په تونس کې وروستیو پېښو دوی ټکان خوړلي دي. بریتانوي ګارډین ورځپاڼې د ۲۰۲۱/۰۷/۲۷ نېټې په یوه مقاله کې لیکلي: «تونس د یو ضد انقلاب شاهد دی... د امنیتي ځواکونو لخوا د ټلویزیوني سټیشنونو نیول هیڅکله ښه نښه نه ده.» مقالې زیاته کړې چې خلک د ډیموکراسۍ او ازادۍ په اړه بې تفاوته شوي، ځکه دې شیانو سیاسي ثبات او سوکالي رانغله، بلکې فساد او بېکاري زیاته شوه... دا ښيي چې نظام د نړیوال وجهي صندوق له لارې د امریکا تر فشار لاندې و او امریکا هڅه کوله د دې فشارونو له لارې خپل حضور پیاوړی کړي.
په دې سره څرګندېږي چې په تونس کې د بریتانیې نفوذ واقعاً کمزوری شوی او فرانسې ته لاره خلاصه شوې ده. بریتانیې فکر کاوه چې د فرانسې نفوذ خطرناک نه دی ځکه دوی پخوا همغږي درلوده، خو "برېکسیټ" د دوی ترمنځ لوی درځ جوړ کړ. ځینې اروپايي هېوادونه لکه جرمني هم د فرانسې دریځ ته نږدې دي او هغه څه چې په تونس کې وشول، کودتا یې ونه بلله (د جرمني د بهرنیو چارو وزارت ویاندې ماریا اډیبار وویل چې برلین اندېښمن دی خو دا پېښه "کودتا" نه بولي... سپوټنیک، ۲۰۲۱/۷/۲۶).
ج- فرانسه: د فرانسې دریځ تر ټولو ډېر د پام وړ دی:
نوی ولسمشر قیس سعید په پیل کې د استعمار ضد او یو انقلابي کس ښکارېده، خو کله چې واک ته ورسېد، داسې ښکاري چې فرانسې ته یې لاس ورکړ او فرانسې هم هڅه وکړه تونس بېرته خپل فرانکوپونیک سیسټم ته داخل کړي. د دې نښې لاندې ټکي دي:
کله چې په پارلمان کې د سعید ضد لوري (النهضه او ائتلاف الکرامة) له فرانسې څخه د استعمار د دورې د بښنې غوښتلو موضوع مطرح کړه، سعید د فرانسې ننګه وکړه او ویې ویل: «څوک چې بښنه غواړي، ځان ملامتوي... راځئ راتلونکي ته وګورو.» ده وویل چې په تونس کې د فرانسې حضور یوازې "حمایت" و، نه مستقیم استعمار لکه په الجزایر کې. ده وپوښتل: «ولې له ۶۰ کلونو وروسته بښنه غواړو؟» (UltraTunis, ۲۰۲۰/۶/۲۳).
د ۲۰۲۰ په جون کې سعید فرانسه د خپل لومړي اروپايي سفر په توګه وټاکله. تر دې سفر وړاندې د فرانسې د دفاع وزیر او د پوځ لوی درستیز تونس ته تللي وو، چې دا د نظامي همکاریو نښه وه (Aljazeera, ۲۰۲۰/۶/۱۸).
فرانسې له تونس سره د ۱.۷ ملیارده یورو مرستې او پورونو ژمنه وکړه او ماکرون په خپله د ۳۵۰ ملیونه یورو پور اعلان وکړ (Al-Araby Al-Jadeed, ۲۰۲۰/۱۱/۲).
د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر لودریان وویل چې هېواد یې په تونس کې بدلونونه په ډېر دقت سره څاري او ټینګار یې وکړ چې باید ژر تر ژره یو لومړی وزیر او حکومت وټاکل شي (RT, ۲۰۲۱/۷/۲۸).
خلاصه: په تونس کې د نړیوالې شخړې ټولې نښې دا ښيي چې دا د بریتانیې (پخوانی نفوذ) او فرانسې (نوی نفوذ) ترمنځ یوه سیالي ده. امریکا لا هم د دې شخړې له مرکز څخه لرې ده، که څه هم فرانسه او د هغې اجیران هڅه کوي د بریتانیا د اجیرانو په مقابل کې له امریکا او په سیمه کې د هغې له اجیرانو (لکه مصر) څخه مرسته واخلي. خو په تونس کې د مصر اغېز په الجزایر کې د بریتانیا د اجیرانو تر اغېز خورا کم دی. د الجزایر ولسمشر تبون په اشارې سره وویل چې فرانسه د الجزایر په اړه ډېر فکر کوي، خو ځینې نور هېوادونه شته چې یوازې امرونه مني او عملي کوي یې (د قیس سعید خبرو ته اشاره وه) (Al-Hasry, ۲۰۲۱/۷/۸).
له دې ټولو نړیوالو دریځونو څخه څرګندېږي چې فرانسه په تونس کې له بریتانیې سره پر واک جګړه کوي، خو دا شخړه په اصل کې د اروپا دننه ده. امریکا په دې کې فعاله نه ده، نو ځکه ورته په اصطلاحي معنی "نړیواله شخړه" (International Struggle) نشو ویلای، بلکې دا د اروپا دننه (فرانسه او جرمني له یوې خوا او بریتانیا له بلې خوا) یوه سیالي ده... له همدې امله به دا شخړه ډېره اوږده نشي او یو ډول توافق ته به ورسېږي. احتمال شته چې د بریتانیې نفوذ به په اسانۍ له تونس څخه ونه وځي، ځکه بریتانیا په سیاسي مکر او چالاکۍ کې تر فرانسې ډېره مخکې ده... سره له دې، موږ له ځواکمن او عزیز الله څخه غواړو چې د دوی ترمنځ سختي واچوي او موږ ته زموږ په لاسونو د خلافت په رامنځته کولو سره عزت راکړي، ترڅو اسلام او مسلمانان غالب او کفر او کافران ذلیل شي:
وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ
"او په هغه ورځ به مومنان د الله په مرسته خوشاله شي. (الله) د هر هغه چا مرسته کوي چې وغواړي او هغه برلاسی (او) مهربان دی." (سورت الروم: ۴-۵)
د ۱۴۴۲ هـ ق کال د ذوالحجې ۲۲مه د ۲۰۲۱/۸/۱ م کال