(د حزب التحریر د امیر، جلیل القدر عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د هغو پوښتنو د ځوابونو لړۍ چې د هغه د فقهي فېسبوک پاڼې ته راغلي دي)
د پوښتنې ځواب
د عباس حمامده په نامه یو ورور ته
پوښتنه:
هغه سپما شوي سره زر چې څو کاله پرې تېر شوي او زکات یې نه دی ورکړل شوی؛ ایا د هر کال زکات یې باید ورکړل شي که یوازې یو ځل؟ او ایا د زکات ورکړه په مادي ډول (یعنې د هغې په قیمت) جایز ده؟ مننه.
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،
۱- ستاسو د پوښتنې تر ځوابولو وړاندې غواړم دې ټکي ته پام وکړئ چې د سرو زرو، سپینو زرو او نغدو پیسو سپما کول که د کومې اړتیا لپاره نه وي، "کنز" (خزانه کول) ګڼل کېږي، که څه هم زکات یې ورکړل شي؛ او کنز حرام دی. د دغه حرمت ځینې دلیلونه دا دي:
- الله سبحانه وتعالی فرمایي: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ * يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ
"او هغه کسان چې سره زر او سپین زر ذخیره کوي او د الله په لاره کې یې نه مصرفوي، نو هغوی ته د دردناک عذاب زیری ورکړه. په هغه ورځ چې دا (مالونه) د دوزخ په اور کې تود شي، بیا به پرې د هغوی تندي، ډډې او شاګانې داغ شي (او ورته به وویل شي:) دا هغه څه دي چې تاسو د خپلو ځانونو لپاره زېرمه کړي وو، نو اوس د خپلې زېرمې خوند وڅکئ." (سورت التوبه [۹]: ۳۴-۳۵)
- احمد په یو صحیح سند کې له ابو امامه څخه روایت کړی چې ویلي یې دي: (د صفې له خلکو څخه یو سړی مړ شو، د هغه په لنګ کې یو دینار وموندل شو، رسول الله ﷺ وفرمایل: «كَيَّةٌ» "یو داغ دی"، بیا بل سړی مړ شو او د هغه په لنګ کې دوه دیناره وموندل شول، رسول الله ﷺ وفرمایل: «كَيَّتَانِ» "دوه داغه دي"). طباري هم ورته روایت له ابو امامه باهلي څخه نقل کړی دی. دا پدې معنی ده چې په مطلق ډول د سرو زرو او سپینو زرو کنز کول حرام دي، که څه هم دوه دیناره یا یو دینار وي، تر هغه چې دا کنز وي؛ یعنې د داسې مال ذخیره کول چې د مصرف لپاره کومه اړتیا ورته نه وي. رسول الله ﷺ دا خبره د دغو دوو کسانو په اړه ځکه وکړه چې هغوی په صدقه باندې ژوند کاوه او ورسره سره یې سره زر لرل، نو ویې فرمایل: «كية» او «كيتان»، چې دا د الله سبحانه وتعالی دغه قول ته اشاره ده: ﴿يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ﴾ [التوبه] کوم چې د کنز د ایت یوه برخه ده. نو دا په مطلق ډول د کنز د حرمت دلیل دی، که مال د زکات نصاب ته رسېدلی وي او که نه، او که زکات یې ورکړل شوی وي او که نه، کنز په هر حالت کې حرام دی.
خو د یوې اړتیا لپاره سپما کول جایز دي او د کنز دلیلونه پرې نه پلي کېږي. "د کنز او سپما ترمنځ توپیر دا دی چې کنز د نغدو پیسو پرته له کومې اړتیا یو پر بل غونډول دي، چې دا له بازار څخه د پیسو بندول دي. مګر سپما د یوې اړتیا لپاره د نغدو پیسو ذخیره کول دي، لکه یو څوک پیسې ټولوي چې کور پرې جوړ کړي، یا واده وکړي، یا فابریکه پرې واخلي، یا تجارت پرې پیل کړي او داسې نور..."
۲- که څوک پرته له کومې اړتیا سره زر سپما کړي، نو د ګناه مرتکب ګرځي، ځکه دا د سرو زرو کنز دی او دا کار حرام دی... سره له دې هم، پر هغه لازمه ده چې د دغو سرو زرو زکات ورکړي، ځکه په حرام کنز باندې د زکات فرض نه ساقطېږي... همدا راز د اړتیا لپاره سپما کول که څه هم حرام نه دي، مګر که نصاب ته ورسېږي او یو کال پرې تېر شي، نو مالک یې باید زکات ورکړي؛ ځکه د یوې اړتیا لپاره د سپما جواز د زکات فرض نه ساقطوي...
۳- د زکات فرض د کال په تېرېدو پورې تړلی دی، یعنې هر هجري کال؛ نو که مال (مثلاً سره زر) نصاب ته ورسېږي او یو کال پرې تېر شي، د لسمې برخې څلورمه برخه یعنې ۲.۵ سلنه زکات یې واجبېږي. که یو څوک د کال په پوره کېدو سره د خپل مال زکات ورکړي، نو خپل واجب یې ادا کړی دی. خو که زکات وځنډوي او د هغه کال زکات ورنکړي، نو دا د هغه په غاړه کې پور پاتې کېږي تر هغه چې ادا یې کړي... د یو هجري کال زکات د بل هجري کال ځای نه نیسي، ځکه لکه مخکې مو چې وویل، زکات یو کلن واجب دی چې د کلونو په تېرېدو سره تر هغه وخته تکرارېږي چې اسباب او شرطونه یې شتون ولري...
له همدې امله، که چا د پنځو کلونو لپاره سره زر سپما کړي وي او د سپما په پیل کې مال نصاب ته رسېدلی وي، نو هغه باید د پنځو کلونو زکات د پنځم کال په پای کې ورکړي (که یې تر دې وړاندې نه وي ورکړی)، ځکه د دغو پنځو کلونو د هر کال زکات د هغه په ذمه کې پور دی چې باید ادا شي... هغه باید پنځه ځله زکات وباسي او هر ځل د سپما شوو سرو زرو ۲.۵ سلنه ورکړي... په دې شرط چې په دویم کال کې د هغه مبلغ زکات پرې واجب نه دی کوم چې په لومړي کال کې یې د زکات په توګه ایستلی دی: یعنې هغه ۲.۵ سلنه چې په لومړي کال کې یې ایستلې ده، بلکې په دویم کال کې یوازې پر پاتې ۹۷.۵ سلنه باندې ۲.۵ سلنه زکات واجب دی... او په همدې ډول په وروستیو کلونو کې؛ یعنې په راتلونکو کلونو کې به هغه کمښت په پام کې نیول کېږي چې په مال کې د تېرو کلونو د زکات ایستلو له امله راغلی وي...
۴- د زکات ورکړه د زکات کېدونکي مال له جنس څخه پرته (یعنې په قیمت) جایز ده؛ لکه د سرو زرو پر ځای نغدې پیسې، سپین زر یا داسې نور ورکول...
د الاموال په کتاب کې (۱۵۵-۱۵۶ مخونه د ورډ فایل) داسې راغلي دي:
(... په سنتو کې له رسول الله ﷺ او د هغه له اصحابو څخه ثابت دي چې کله ناکله په مال کې حق واجبېږي، خو بیا بل شي ته اړول کېږي چې ورکونکي ته یې ورکړه له اصل څخه اسانه وي. د هغې له جملې څخه په یمن کې معاذ رضي الله عنه ته د جزیې په اړه د رسول الله ﷺ لیک دی: «أن على كل حَالِمٍ ديناراً أو عِدْلَه من المعافر» "پر هر بالِغ یو دینار دی یا د هغې برابر المعافر (یمني جامې)" ابو داود روایت کړی دی. نو رسول الله ﷺ د عین (سرو زرو) پر ځای عرض (جامې) واخیستلې. همدا راز هغه لیک چې د نجران خلکو ته یې لیکلی و: «أنّ عليهم ألفي حلة في كل عام، أو عدلها من الأواقي» "پر هغوی هر کال دوه زره جوړې جامې دي، یا د هغې معادل اوقې (سره زر)" ابو عبید روایت کړی دی. ابن قدامه په المغني کې ذکر کړي چې عمر رضي الله عنه به د جزیې په بدل کې د سرو زرو او سپینو زرو پر ځای اوښان اخیستل، او علي رضي الله عنه به د سرو زرو او سپینو زرو پر ځای ستنې، پړي او د څرمنې ګنډلو ستنې اخیستلې.) پای.
همدا راز په اسلامي دولت کې د مالونو په کتاب (الاموال في دولة الخلافة) کې د ۱۶۵ مخ په ورډ فایل کې داسې راغلي دي:
(د سرو زرو زکات په سرو زرو، په نمایندګي پاڼو (الأوراق النائبة) او باوري پاڼو (الأوراق الوثيقة) ورکول کېږي. د سپینو زرو زکات په سپینو زرو او په نمایندګي او باوري پاڼو ورکول کېږي. همدا راز دا هم کفایت کوي چې د سرو زرو زکات په سپینو زرو او الزامي کاغذونو (نغدو پیسو) ورکړل شي، او د سپینو زرو په سرو زرو او الزامي کاغذونو؛ ځکه دا ټول نغدې پیسې او قیمتونه دي، نو یو د بل ځای نیولای شي او د یو پر ځای د بل ایستل د غرض د پوره کېدو له امله جایز دي. د کښتونو او میوو د زکات په باب کې د مال د عین پر ځای د قیمت د اخیستلو دلیلونه تېر شوي دي.) پای.
له پورتنیو څرګندونو څخه معلومېږي چې د سرو زرو او سپینو زرو زکات په اوسنیو مروجه نغدو پیسو (بانک نوټونو) باندې د زکات د ایستلو په وخت کې د سرو زرو او سپینو زرو د بازار له نرخ سره سم ورکول جایز دي.
هیله ده دا ځواب بسنه وکړي.
ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته
د ۱۴۴۰ هـ ق کال د رمضان ۱مه د ۲۰۱۹/۰۵/۰۶م کال سره سمون خوري
د امیر (حفظه الله) له فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لینک د امیر (حفظه الله) له ویبپاڼې څخه د ځواب لینک: ویب