** (د حزب التحریر امیر، عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته له لوري د خپلې فېسبوک پاڼې «فقهي» مینه والو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ)**
د پوښتنې ځواب
د سانيې کرایه او د مزارعت حکم
م. و. الاندلسي ته
السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته!
د سانيې (ځمکه او ورسره د اوبو لګولو تجهیزات او نور) د کرایه کولو په اړه پوښتنه:
زه ستاسو ورور وسام الاندلسي له تونس څخه یم...
په «اسلام کې د اقتصادي نظام» کتاب په ۱۳۹ مخ کې داسې راغلي: «د ځمکې مالک ته په هېڅ صورت جایز نه ده چې خپله ځمکه د کرنې لپاره په کرایه ورکړي؛ که هغه د ځمکې د عین (رقبې) او ګټې (منفعت) دواړو مالک وي او که یوازې د ګټې مالک وي...»، او په ۱۴۰ مخ کې راغلي: «خو د رسول الله صلی الله علیه وسلم له خوا د خیبر د ځمکې په نیمایي برخه (محصول) ورکول له دې باب څخه نه دي، ځکه چې د خیبر ځمکه ونې لرونکې وه، نه ملساء (هواره او ناکرل شوې) ځمکه...». نو د کرنې لپاره د ځمکې د کرایه کولو حکم روښانه دی، د حکم مناط (موضوع) "د کرنې لپاره ځانګړې شوې ځمکه" ده، او د خیبر د ځمکې په اړه د حکم مناط ځکه بدل شوی چې هغه ځمکه ونې لرونکې وه؛ ونې د مالک ملکیت وي او ونې له ځمکې سره توپیر لري، که څه هم هلته ځمکه شتون لري خو هغه له ونو سره تړلې ده...
زموږ په عرف کې سانیه هغې ځمکې ته ویل کیږي چې پکې د خړوبولو تجهیزات وي، لکه څاه، د اوبو حوض، یا د اوبو لګولو هغه کانالونه چې دولت یې کروندګرو ته د بدل په بدل کې ورکوي، او د اوبو رسولو پایپونه (لکه د څاڅکي سیسټم)، همدارنګه پکې کور، د څارویو غوجل، ګرین هاوسونه (شنې خونې)، د درملو پاشلو وسایل او نور کرنیز تجهیزات وي چې یو بزګر ورته اړتیا لري او له ځمکې سره مل وي.
پوښتنه:
۱- ایا ویلی شو چې د حکم مناط (ځمکه) د سانيې په حالت کې بدلیږي؟ ځکه چې دا یوازې ملساء (هواره/خالي) ځمکه نه ده، بلکې ځمکه او ورسره تجهیزات دي.
۲- که ځمکه د کرنیزو محصولاتو لپاره نه وي، بلکې د تزییني بوټو، قوریو (نیالګیو) یا د څارویو د پالنې لپاره وي، ایا بیا هم د حکم مناط بدلیږي؟
۳- ایا په دې حالتونو کې د ځمکې کرایه کول جواز لري؟
والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته!
۱- د ملساء معنی دا ده چې ځمکه کرنیزه وي، یعنې د کښت لپاره ځانګړې شوې وي خو کرل شوې نه وي؛ د داسې ځمکې کرایه کول د کښت لپاره حرام دي او پر دې یو شمېر دلیلونه شتون لري:
رافع بن خدیج روایت کوي چې:
كُنَّا نُخَابِرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَذَكَرَ أَنَّ بَعْضَ عُمُومَتِهِ أَتَاهُ فَقَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعاً، وَطَوَاعِيَةُ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَنْفَعُ لَنَا وَأَنْفَعُ. قَالَ: قُلْنَا: وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيُزْرِعْهَا أَخَاهُ، وَلا يُكَارِيهَا بِثُلُثٍ وَلا بِرُبُعٍ وَلا بِطَعَامٍ مُسَمًّى
"موږ د رسول الله صلی الله علیه وسلم په زمانه کې مزارعت (مخابره) کاوه، هغه ذکر کړل چې د هغه یو تره ورته راغی او ویې ویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم موږ له داسې یو کار څخه منع کړو چې زموږ لپاره ګټور و، خو د رسول الله صلی الله علیه وسلم اطاعت زموږ لپاره ډېر ګټور دی. وایي: موږ وویل هغه څه دي؟ ویې ویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: چا چې ځمکه درلوده، نو پخپله دې پکې کښت وکړي او یا دې خپل ورور ته (بې له بدلې) ورکړي ترڅو ویې کري، او هغه دې په درېیمه برخه، څلورمه برخه او یا په ټاکل شوي خوراک (محصول) نه کرایه کوي." (ابو داود روایت کړی). مخابره هماغه مزارعت (د ځمکې په محصول کې د برخې اخیستلو معامله) ده.
۲- خو که ځمکه ملساء نه وي، یعنې داسې ونې پکې وي چې پاملرنې ته اړتیا لري، نو په دې حالت کې د هغې معامله "مساقات" بلل کیږي او دا جواز لري؛ که څه هم د ونو ترمنځ لږې خالي سیمې وي چې کښت پکې کیږي، ځکه په دې حالت کې هغه کښت د ونو تابع ګڼل کیږي او بنسټ د ونو پالنه ده. د مساقات د جواز یو دلیل دا دی:
بخاري له نافع څخه او هغه له عبدالله بن عمر رضي الله عنهما څخه روایت کړی چې:
أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَامَلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ، فَكَانَ يُعْطِي أَزْوَاجَهُ مِائَةَ وَسْقٍ ثَمَانُونَ وَسْقَ تَمْرٍ وَعِشْرُونَ وَسْقَ شَعِيرٍ...
"نبي صلی الله علیه وسلم د خیبر له خلکو سره د هغه څه په نیمایي برخه معامله وکړه چې له هغې ځمکې څخه د مېوې یا کښت په توګه ترلاسه کیږي، نو خپلو میرمنو ته به یې سل وسقه ورکول چې اتیا وسقه یې خرما او شل وسقه یې اوربشې وې..."
د خیبر ځمکه ونې لرونکې وه او د ونو ترمنځ د کښت سیمې هم وې، لکه څنګه چې له حدیث څخه روښانه ده: "اتیا وسقه خرما او شل وسقه اوربشې". دلته ونې غالبې وې، نو رسول الله صلی الله علیه وسلم په ټاکلې اجوره ورسره معامله وکړه، یعنې د هغې کرایه یې جایزه کړه ځکه چې ونې پکې وې او دا "مساقات" بلل کیږي، یعنې د ونو پالنه.
۳- خو که په کرنیزه ځمکه کې هغه څه وي چې تاسو یې سانیه بولئ (لکه څاه، کانالونه، کور او غوجل او نور... خو پاتې ځمکه پکې ناکرل شوې وي)، نو د کښت لپاره د هغې کرایه کول جایز نه دي. هلته شته کانالونه او ودانۍ پر حکم اغېز نه کوي، ځکه تر څو چې ځمکه کرل شوې نه وي، هغه ملساء (خالي ځمکه) ګڼل کیږي.
داسې بریښي چې تاسو ته د ملساء اصطلاح په اړه اشتباه پېښه شوې او فکر مو کړی چې ملساء هغه ځمکه ده چې تجهیزات پکې نه وي... په داسې حال کې چې دلته د ملساء معنی "ناکرل شوې" ځمکه ده. له همدې امله، ناکرل شوې ځمکه ملساء بلل کیږي، که څه هم پکې کور وي، ځکه چې کرایه د کښت (زراعت) په موخه اخیستل کیږي.
۴- مګر د غیر کرنیزو موخو لپاره د ځمکې کرایه کول جایز دي او هیڅ باک نلري، ځکه حرام شوی کار "مزارعت" (د کښت لپاره کرایه) ده. که کرایه د یوې صنعتي ورکشاپ جوړولو، د موټرو تمځای، نندارتون، یا د څارویو د پالنې لپاره وي، دا ټول جایز دي ځکه چې دا مزارعت نه دی. په دې کې د تزییني بوټو یا قوریو (نیالګیو) لپاره د ځمکې کرایه کول هم شاملیدای شي، په هغه صورت کې چې دا بوټي په مستقیم ډول په ځمکه کې نه وي کرل شوي، بلکې په ځانګړو لوښو او ګلدانیو کې وي. دا هغه څه دي چې په قوریو او د ګلانو په فارمونو کې عام دي؛ هلته ځمکه یوازې د یو ځای په توګه کارول کیږي چې لوښي پرې کیښودل شي او کښت په لوښو کې کیږي نه په ځمکه کې. په دې حالت کې د ځمکې کرایه کول حرام نه دي ځکه چې دا مزارعت نه ګڼل کیږي او د حرمت دلیلونه پرې نه صادقیږي، بلکې دا د اجارې (کرایې) د جواز په دلیلونو کې راځي.
ستاسو ورور، عطاء بن خلیل ابو الرشته
د امیر د فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لینک