د پوښتنې ځواب: د سپيدې چاودنې پر مهال د روژې د بندولو (امساک) وختونه څنګه وټاکو؟

د حزب التحرير د امير، عالم عطاء بن خليل ابو الرشته، د هغو ځوابونو لړۍ چې د هغه د فېسبوک پاڼې د مينه والو پوښتنو ته يې ورکړي دي.

د پوښتنې ځواب: د سپيدې چاودنې پر مهال د روژې د بندولو (امساک) وختونه څنګه وټاکو؟

معاذ خليل منصور سمامره ته

پوښتنه:

السلام علیکم، غواړم پوه شم چې ایا حزب په ناروې (Norway) کې د روژې د مياشتې او روژه نيولو په اړه اجتهاد لري؟ دلته د سهار د لمانځه وخت د شپې په دوه بجو، د ماښام لمانځه وخت د شپې په یوولس بجو او د ماسخوتن لمانځه وخت د شپې په دولس بجو وي. البته دلته د لمر لوېدل (غروب) نشته؛ يعنې ټوله وخت رڼا وي. ځينې اجتهادونه، نظرونه او فتواوې شته چې وايي تاسې کولی شئ له سعودي عربستان يا نږدې مسلمان هېواد سره روژه ونيسئ او افطار وکړئ، خو ځينې نور بيا وايي چې دا جواز نه لري. دلته د لمر لوېدو موده یو ساعت يا نیم ساعت وي. موږ نه پوهېږو چې سم نظر کوم دی، او د "رابطه اسلامي" فتواوې د قرضاوي په څېر دي.

ایا حزب په دې موضوع کې اجتهاد لري؟ ښايي زموږ ورور او د حزب التحرير امير په دې اړه موږ ته معلومات راکړي.

بارک الله فيکم ستاسو ورور معاذ سمامره – د ناروې له پاچاهۍ څخه.

ځواب:

وعلیکم السلام و رحمة الله و برکاته.

۱- پوښتنه واضح نه ده، داسې ښکاري چې په خبرو کې دې تضاد وي، ځکه ته وايې: "دلته د لمر لوېدو موده یو ساعت يا نیم ساعت وي." له دې څخه داسې فهمېږي چې شپه یو ساعت يا نیم ساعت وي... خو له دې وړاندې بيا وايې: "البته دلته د لمر لوېدل نشته، يعنې ټوله وخت رڼا ده،" يعنې اصلاً شپه نشته... بيا دا هم وايې: "د سهار لمونځ په دوه بجو، د ماښام لمونځ په ۱۱ بجو او د ماسخوتن په ۱۲ بجو وي،" دا په دې معنا ده چې له ۱۱ بجو څخه تر ۲ بجو پورې شپه شته، يعنې د شپې موده ۳ ساعته ده... ښکاره ده چې دلته تضاد شته؛ په لومړۍ خبره کې "شپه يو ساعت يا نیم ساعت ده"، په دويمه کې "شپه نشته" او په درېيمه کې "شپه درې ساعته ده". نو پوښتنه دې روښانه کړه چې ان شاء الله ځواب درکړو.

۲- له دې سره سره، نږدې دوه کاله وړاندې يوه بل ورور هم ماته ورته پوښتنه رالېږلې وه چې ما ځواب کړې وه. هغه پوښتنه له فنلنډ (Finland) څخه وه، چې ستاسو هېواد ناروې ته نږدې دی. زه به لاندې هغه پوښتنه او خپل ځواب ذکر کړم، ښايي په دې مسئله کې ګټور درته تمام شي:

(السلام عليکم و رحمة الله و برکاته. زه له فنلنډ څخه يم، زموږ په سيمه کې د افطار د وختونو د حکم په اړه پوښتنه لرم؛ که څه هم لمر لوېږي خو د "شپې تيارې" په څېر نه وي او د لمر تر لوېدو وروسته د شفق په څېر حالت پاتې کېږي. زه د فنلنډ په شمال کې په يوه ليرې پرته سيمه کې اوسېږم چې له پلازمېنې هلسنکي څخه ۸۰۰ کيلومتره ليرې ده او هلته د مسلمانانو ډله هم په سختۍ پيدا کېږي.

پوښتنه دا ده: موږ د سهار (فجر) پر مهال د روژې د بندولو (امساک) وختونه څنګه وټاکو؟ په داسې حال کې چې د لمر د لوېدو وخت نږدې معلوم وي (لمر د شپې شاوخوا ۱۱ بجې لوېږي). مګر د فجر د وخت ټاکل ځکه ګران دي چې د عام فهمه اصطلاح له مخې "شپه" وجود نه لري. ایا دا صحي ده چې زه د روژې قضا په بل وخت کې راوړم؟ او ایا د امساک (فجر) د مشخص وخت نشتوالی د روژې پر سموالي اغېزه کوي (تر هغه چې د سهار سپينه ليکه له تورې ليکې جلا شي)؟ او که زه بايد د پلازمېنې هلسنکي د جوماتونو په وختونو پسې لاړ شم؟ والسلام عليکم و رحمة الله و برکاته. ۲۹-۷-۲۰۱۱) پای.

ځواب:

مواقيت (شرعي وختونه) د لمانځه او روژې اسباب دي. د سبب په شتون سره حکم ثابتيږي او د سبب په نشتوالي سره حکم له منځه ځي. له همدې امله په اصول فقه کې د "سبب" په اړه ويل کېږي: "سبب په اصطلاح کې هر هغه ښکاره او منظم صفت دی چې شرعي دليل يې پر شتون د حکم د پېژندنې لپاره د نښې په توګه دلالت کړی وي، نه دا چې په خپله سبب حکم تشريع کړي." يعنې اسباب هغه نښې دي چې شارع (الله سبحانه و تعالی) ايښې دي ترڅو مکلف بنده پرې د حکم شتون وپېژني. بنا پر دې، د سبب په شتون سره حکم پيدا کېږي او په نشتوالي يې حکم نشته.

له همدې امله، د سهار لمانځه، غرمې لمانځه... او داسې نورو، او همدارنګه په روژه کې د امساک او افطار په اړه، د بلې سيمې په وختونو عمل کول جواز نه لري. دا جواز نه لري چې ته په شمالي فنلنډ کې اوسېږې او د هغو جوماتونو په وختونو روژه ونيسې چې له تا څخه ۸۰۰ کيلومتره ليرې په پلازمېنه هلسنکي کې دي. همدارنګه تر هغه چې د روژې په نيولو قادر يې، په نورو ورځو کې يې قضا کول هم جواز نه لري.

ګران وروره، داسې ښکاري چې ستاسو ستونزه د افطار او امساک په اړه د ماښام او سهار په وختونو کې ده. دا مسئله په لاندې ډول ده:

۱- له هغه ځایه چې د لمر لوېدل (غروب) معلوم دي، نو روژه لرونکی بايد د لمر د لوېدو پر مهال روژه افطار کړي، که څه هم شفق پاتې وي؛ ځکه د ماښام اذان د لمر تر لوېدو وروسته وي. په صحيح مسلم کې د هغه سړي په اړه چې له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه يې د لمانځه د وختونو پوښتنه کړې وه، روايت دی:

«...ثمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ بِالْمَغْرِبِ حِينَ وَقَعَتِ الشَّمْسُ»

"...بيا يې ورته امر وکړ او د لمر د لوېدو پر مهال يې د ماښام لمونځ ادا کړ." (صحيح مسلم)

په بل روايت کې راغلي: «ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْمَغْرِبِ حِينَ وَجَبَتِ الشَّمْسُ...»، يعنې کله چې لمر غيب شو. همدا د روژې ماتولو وخت دی، نه د شفق د ورکېدو وخت. د شفق ورکېدل د ماسخوتن لمانځه وخت دی، لکه څنګه چې په پورته حديث کې راغلي: «ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ...» او په بل روايت کې: «ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْعِشَاءِ حِينَ وَقَعَ الشَّفَقُ...» يعنې کله چې شفق غيب شو. نو له لمر لوېدو وروسته د شفق شتون پر افطار اغېزه نه کوي. د ځينو فقهاوو په نظر شفق د لمر له لوېدو وروسته هغې سرې رڼا ته ويل کېږي چې په افق کې وي، او د نورو په نظر هغه سپينه رڼا ده چې تر سرې رڼا وروسته پاتې کېږي. ابن الاثير وايي: (شفق له هغو کلمو ده چې دوه متضاد ماناوې لري؛ هم هغې سرې رڼا ته ويل کېږي چې د لمر تر غيب کېدو وروسته په مغرب کې ليدل کېږي چې امام شافعي همدا نظر لري، او هم هغې سپينې رڼا ته ويل کېږي چې تر سرې رڼا وروسته په لوېديځ افق کې پاتې کېږي چې امام ابو حنيفه دا نظر لري).

مګر هغه سهار (فجر) چې امساک (د خوراک بندول) په کې واجب دي، هغه د سهار اذان او لمانځه وخت دی. په ياد شوي حديث کې راغلي: «فَأَقَامَ الْفَجْرَ حِينَ انْشَقَّ الْفَجْرُ...» او په بل روايت کې: « فَأَمَرَ بِلَالًا فَأَذَّنَ بِغَلَسٍ، فَصَلَّى الصُّبْحَ حِينَ طَلَعَ الْفَجْرُ...». د ترمذي په حديث کې چې کله جبرائيل علیه السلام رسول الله صلی الله علیه وسلم ته د امام په توګه لمونځ ورکړ، راغلي: «ثُمَّ صَلَّى الفَجْرَ حِينَ بَرَقَ الفَجْرُ، وَحَرُمَ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ...». د "بغلَس" مانا ابن الاثير داسې کوي: غلس د شپې هغه تياره ده چې د سهار له رڼا سره ګډه شوې وي.

دلته فجر له "صادق فجر" (رښتينې سپيدې چاودنې) څخه عبارت دی، يعنې د شپې په تياره کې د سپينوالي لور ته بدلون، که څه هم ستاسو په څېر سيمو کې د شپې تياره جزوي وي. که دا تياره په داسې سپينوالي بدله شي چې په افق کې په عرضي (افقي) توګه خپرېږي، همدا صادق فجر دی. په دغه وخت کې بايد خوراک بند کړې او لمونځ وکړې. دا له "کاذب فجر" (دروغجنې سپيدې) سره توپير لري چې هغه هم په تياره کې يو ډول سپينوالی دی، خو هغه په عمودي توګه د اسمان لور ته پورته کېږي او په افق کې نه خپرېږي؛ په دغه وخت کې د سهار لمونځ جواز نه لري ځکه دا لا هم شپه ده، نو کولی شې خوراک او څښاک وکړې.

په صادق فجر کې له تيارې سره د رڼا د ګډېدو مانا دا نه ده چې هر څه وګورې، بلکې کله چې د ختيځ لور ته افق څارې، نو ګورې چې هغه "جزوي" تياره په ختمېدو ده، يعنې ليد په افق کې ښي او کين لور ته د پخوا په پرتله په متفاوت ډول خپرېږي.

ابن حجر په "فتح الباري" کې د مسلم د حديث په شرحه کې له عبدالله بن مسعود رضي الله عنه څخه د نبي کریم صلی الله علیه وسلم دا وينا نقلوي:

«لاَ يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ - أَوْ أَحَدًا مِنْكُمْ - أَذَانُ بِلاَلٍ مِنْ سَحُورِهِ، فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ - أَوْ يُنادي بِلَيْلٍ - لِيَرْجِعَ قَائِمَكُمْ، وَلِيُنَبِّهَ نَائِمَكُمْ، وَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ الفَجْرُ - أَوِ الصُّبْحُ -»

"د بلال اذان دې ستاسو څخه هيڅوک له پيشمني نه منع کوي، ځکه هغه په شپه کې اذان کوي ترڅو ستاسو تهجد کوونکي راوګرځوي او ويده کسان ويښ کړي، دا په دې مانا نه ده چې فجر يا سهار شو." (صحيح مسلم)

او بيا يې په خپلو ګوتو سره اشاره وکړه، پورته يې کړې او ښکته يې کړې ترڅو پوه کړي، او زهير وايي: «بِسَبَّابَتَيْهِ إِحْدَاهُمَا فَوْقَ الأُخْرَى، ثُمَّ مَدَّهَا عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ» (په خپلو دوو ګوتو يې چې يوه پر بلې وه اشاره وکړه او بيا يې ښي او کين لور ته وغځولې). ابن حجر وايي: (... سهار عموماً تر خوب وروسته وي، نو مناسبه وه چې داسې څوک وګمارل شي چې خلک د وخت تر داخلېدو وړاندې ويښ کړي ترڅو چمتووالی ونيسي او د لومړي وخت فضيلت ترلاسه کړي... همدارنګه د هغه وينا "وَقَالَ بِأَصَابِعِهِ وَرَفَعَهَا" يعنې اشاره يې وکړه... قَوْلُهُ "إِلَى فَوْقُ" په ضمه باندې د مبني والي له امله ده او همدارنګه "أَسْفَلُ" هم... داسې ښکاري چې رسول الله صلی الله علیه وسلم خپلې دوه ګوتې سره يوځای کړې او بيا يې سره بېلې کړې ترڅو د صادق فجر صفت بيان کړي، ځکه هغه په عريض (افقي) ډول راخېژي او بيا په افق کې ښي او کين لور ته خپرېږي، برخلاف د کاذب فجر چې عرب ورته "ذنب السرحان" (د لېوه لکۍ) وايي، ځکه هغه د اسمان په لوړه برخه کې ښکاري او بيا ښکته کېږي، او همدا مانا يې په خپله وينا (پورته کول او ښکته کول) کې اشاره کړې ده...) او افقي مانا دا چې په پراخه توګه ښکاري.

خلاصه دا چې: له هغه ځايه چې ستاسو د سيمې لپاره کومه معتبره جنتري (امساکیه) نشته، نو لاندې کارونه ترسره کړئ:

• د لمر د لوېدو پر مهال روژه افطار کړئ...

• کله چې د هغې "جزوي" تيارې پر ځای چې ستاسو په سيمو کې په شپه کې وي، يو عرضي (افقي) سپينوالی څرګند شي، يعنې کله چې د ختيځ په لور د تيارې په حالت کې داسې ښکاره بدلون ووينئ چې د سپينوالي لور ته وي او ښي او کين لور ته په افق کې خپور شي، نو همدا صادق فجر دی؛ په دغه وخت کې خوراک بند کړئ او د سهار لمونځ وکړئ...

• په دې کار کې تر خپله وسه کوښښ وکړئ، له خپلو وروڼو سره مشوره وکړئ، او په همدې اساس روژه ونيسئ او افطار کوئ. د احتياط لاره غوره کړئ. الله سبحانه و تعالی بښونکی او مهربان دی:

﴿(وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ)﴾

"او (الله) په دين کې پر تاسو باندې کومه سختي نه ده راوستې." (الحج: ۷۸)

او رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمايي (لکه څنګه چې بيهقي په سنن الکبری کې روايت کړی دی): «إِنَّ هَذَا الدِّينَ مَتِينٌ، فَأَوْغِلْ فِيهِ بِرِفْقٍ» (بېشکه دا دين ډېر کلک دی، نو په نرمۍ سره په کې داخل شئ).

الله سبحانه و تعالی دې زموږ او ستاسو او د ټولو مسلمانانو روژې او عبادتونه قبول کړي. الله دې مل شه. ۱۰/۸/۲۰۱۱) زما د ځواب پای چې د فنلنډ ورور ته مې ورکړی و.

په هر صورت، که دې د خپلې سيمې په اړه معلومات په واضح ډول راولېږل، ان شاء الله ځواب به درکړم.

ستاسو ورور، عطاء بن خليل ابو الرشته

د امير له فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: فېسبوک

د امير له وېبپاڼې څخه د ځواب لېنک: امير

د امير له ګوګل پلس (Google Plus) پاڼې څخه د ځواب لېنک: ګوګل پلس