د جلیل القدر عالم، شیخ عطاء بن خلیل ابو الرشته، د حزب التحریر امیر، د خپلې فېسبوک پاڼې «فکري» د مینوالو پوښتنو ته د ځوابونو لړۍ
د پوښتنې ځواب
د الله سبحانه و تعالی له «ذات» څخه هدف څه دی؟
ام سلوم ته
پوښتنه:
زموږ محترم شیخ او امیر، الله سبحانه و تعالی دې تاسو وساتي، روغتیا او عافیت دې درکړي او ستاسو په لاسونو دې نصرت او تمکین نصیب کړي.
پوښتنه دا ده: موږ د اسلام په نظام (نظام الاسلام) کتاب کې د ایمان د لارې په موضوع کې ویلي چې (د الله تعالی ذات له کایناتو، انسان او ژوند څخه پورته دی)، د دې خبرې مانا څه ده؟ ایا الله سبحانه و تعالی ذات لري؟ د «ذات» کلمې مانا څه ده؟ او د هغه چا حکم څه دی چې د ذات شتون نه مني او یوازې دا وایي چې زه پر الله او د هغه پر صفاتو ایمان لرم، خو دا عقیده نه لري چې هغه ذات لري؟
ام سلمی العامري – یمن
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،
تر هر څه وړاندې، ستاسو د نېکو دعاوو څخه مننه، موږ هم تاسو ته د خیر دعا کوو. ستاسو د پوښتنې ځواب په لاندې ډول دی:
زه د نظام الاسلام کتاب (۱۰ مخ) هغه متن بیا راخلم چې تاسو ترې پوښتنه کړې ده:
«سره له دې چې د الله تعالی پر شتون باندې د ایمان راوړلو لپاره د عقل کارول پر انسان واجب دي، خو انسان نه شي کولی هغه څه درک کړي چې د هغه له حس او عقل څخه پورته وي؛ ځکه چې د انسان عقل محدود دی. د انسان د عقل قوت هر څومره چې لوړ او وده وکړي، بیا هم په ځانګړو پولو کې محدود دی او له هغو نه شي وتلی، نو ځکه یې درک هم محدود دی. له همدې امله عقل د الله تعالی د ذات په درک کولو کې پاتې راځي او د هغه د حقیقت له پوهېدو څخه عاجز دی؛ ځکه چې الله سبحانه و تعالی له کایناتو، انسان او ژوند څخه پورته دی او د انسان عقل د هغه څه حقیقت نه شي درک کولی چې له کایناتو، انسان او ژوند څخه پورته وي، نو ځکه د الله د ذات په درک کې عاجز دی. دلته دا نه شي ویل کیدی چې انسان څنګه د عقل له لارې پر الله ایمان راوړی په داسې حال کې چې عقل یې د الله د ذات له درک کولو عاجز دی؟ ځکه چې ایمان د الله پر وجود (شتون) دی او د هغه وجود د هغه د مخلوقاتو (کایناتو، انسان او ژوند) له لارې درک کیږي. دا مخلوقات د عقل په ساحه کې دي، نو عقل هغه درک کړل او د هغو له درک څخه یې د هغوی د خالق پر وجود چې الله تعالی دی، پیژندنه ترلاسه کړه. نو ځکه د الله پر شتون ایمان یو عقلي امر دی او د عقل په چوکاټ کې دی؛ برعکس د الله د ذات درک کول ناممکن دي، ځکه د هغه ذات له کایناتو، انسان او ژوند څخه پورته دی، یعنې له عقل څخه پورته دی. عقل د خپلې نیمګړتیا له امله نه شي کولی د هغه څه حقیقت درک کړي چې له ده څخه پورته دي. دا خپله نیمګړتیا باید د ایمان د پیاوړتیا لامل شي...»
د «ذات الله» د مانا څرګندولو لپاره، تر ځواب وړاندې دا روښانه کوم چې د یوې کلمې مانا څنګه فهمول کیږي:
لومړی: د یوې کلمې د مانا پوهېدو لپاره لومړی لغوي مانا یا حقیقت (لغوي او بیا عرفي – که هغه د عربو عام عرف وي او که خاص یا اصطلاحي عرف) ته کتل کیږي. که حقیقي مانا ناممکنه وي، نو بیا مجازي مانا ته رجوع کیږي. د «ذات» کلمې د مانا په تعقیبولو سره لاندې ټکي روښانه کیږي:
۱- لغوي مانا:
الف- په «مختار الصحاح» (۱۰۹ مخ) کې چې د محمد بن ابي بکر بن عبدالقادر الرازي (مړ ۶۶۰ هـ) اثر دی، راغلي: [«ذو» د «صاحب» (خاوند) په مانا دی او تل مضاف وي... د «ذات» کلمه په لغت کې د اعلامو (نومونو) لپاره مضاف نه راځي، مثلاً «ذات زید» نه ویل کیږي. خو «ذو زید» ویل کیدی شي چې مانا یې «دا زید دی» ده...]
ب- «ذات» د «له امله» یا «د پاره» په مانا هم راځي: په «فتح الباري شرح صحیح البخاري» کې راغلي: [... بیهقي په «الأسماء والصفات» کې هغه څه راوړي چې د «ذات» په اړه راغلي دي... او د ابو الدرداء په حدیث کې چې وایي: (تر هغه پوره پوهه نه شې ترلاسه کولی چې له خلکو سره د الله په ذات کې بغض ونه لرې)، دلته د «ذات» لفظ د «له امله» یا «د حق» په مانا دی. همدارنګه د حسان بن ثابت په شعر کې راغلي: (وإن أخا الأحقاف إذ قام فيهم، يجاهد في ذات الإله ويعدل)، دلته هم د «ذات» مانا د الله لپاره یا د الله له امله ده.]
ج- «ذات» د طرف، لوري او اړخ په مانا هم راځي، لکه په تفاسیرو کې:
- د طبری تفسیر (مړ ۳۱۰ هـ):
وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ
"او موږ هغوی پر ښي لوري او کيڼ لوري اړول." (سورت الکهف: ۱۸)
- په «التحریر والتنویر» کتاب کې چې د محمد الطاهر بن عاشور اثر دی، راغلي چې د «ذات» کلمه کله ناکله لورو او زمانو ته مضاف کیږي او د لوري (جهت) په مانا کارول کیږي.
د- «ذات» د الله د طاعت په مانا هم راځي: حاکم په «مستدرک» کې له ابو سعید الخدري رضي الله عنه څخه روایت کوي چې رسول الله ﷺ د علي بن ابي طالب په اړه وویل: «اې خلکو! له علي څخه شکایت مه کوئ، په الله قسم چې هغه د الله په ذات (ذات الله) او د هغه په لاره کې سخت دی.» (دا حدیث صحیح دی).
دا ښکاره ده چې دا لغوي ماناوې د «نظام الاسلام» په متن کې له ذکر شوي ځای سره سمون نه خوري. نو ځکه باید خاص عرفي حقیقت یا «اصطلاحي» مانا ته رجوع وشي.
۲- اصطلاحي مانا: په دې کې له غور کولو وروسته څرګندیږي چې دلته اصطلاحي مانا مراد ده. د «ذات» کلمه په اصطلاح کې د «نفس» یا «حقیقت» په مانا ده:
الف- امام بخاري دا کلمه په همدې مانا کارولې ده. هغه په خپل صحیح کې یو باب لري چې نوم یې دی: (باب ما يذكر في الذات والنعوت وأسامي الله...)، په «فتح الباري» کې د دې باب په اړه راغلي: [د بخاري وینا «باب ما یذکر فی الذات...» یعني د الله په ذات او صفاتو کې د داسې اطلاقاتو جواز چې په نص کې راغلي وي یا د نصوصو د نشتوالي له امله ترې منع شوې وي. د «ذات» په اړه راغب وایي: «دا د ذو مؤنث دی... وروسته خلکو د یو شي د عین (حقیقت) لپاره د ذات لفظ په مستعار ډول وکاراوه او هغه یې د نفس او خاصې په مانا جاری کړ، که څه هم دا د عربو په لومړني کلام کې نه و.»]
قاضي عیاض وایي: (د یو شي ذات د هغه نفس او حقیقت دی. د کلام اهل دا د الف او لام سره کارولې ده... د بخاري له خوا د دې کلمې کارول د دې دلیل دی چې مراد ترې د متکلمینو په اصطلاح کې د الله سبحانه و تعالی په حق کې د یو شي نفس یا حقیقت دی...)
ب- کوم څه چې ابن حجر د فقهاوو (راغب او عیاض) څخه نقل کړي دي، په لاندې ډول دي:
راغب اصفهاني په «المفردات» کې وایي: (د معاني خاوندانو د «ذات» کلمه مستعاره کړې او هغه یې د یو شي د عین (حقیقت) لپاره وګرځوله، که هغه جوهر وي او که عرض... او هغه یې د «نفس» په څیر وکاروله او ویې ویل: ذاته، نفسه، خاصته...)
قاضي عیاض په «مشارق الأنوار» کې وایي: (د بخاري وینا د ذات په اړه... د یو شي ذات د هغه نفس دی... فقهاوو او متکلمینو دا کلمه د نفس او د شي د حقیقت لپاره د کنایې په توګه کارولې ده...)
دویم: له پورته یادو شوو مطالبو څرګندیږي چې د «ذات» کلمه په اصطلاح کې د «نفس» په مانا ده. دا مانا که څه هم د عربو په لومړني لغوي کلام کې نه وه، خو په خاص عرفي حقیقت (اصطلاح) کې ثابته ده. یعنې ذات د نفس په مانا یو اصطلاح ده. او الله سبحانه و تعالی ته د «نفس» نسبت کول په شرعي نصوصو کې ثابت دي:
- د طبري په تفسیر کې د دې ایت په اړه:
وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ
"او الله تاسو له خپل ځان څخه وېروي." (سورت آل عمران: ۳۰)
راغلي چې دا مانا ورکوي: (الله تاسو له خپل ځان څخه وېروي چې د هغه له نافرمانۍ ډډه وکړئ). نو کله چې الله ته د نفس نسبت کول په شرعي نصوصو کې راغلي وي، نو د «ذات الله» کارول هم جایز دي.
- په همدې اساس، د نظام الاسلام په کتاب کې د «ذات الله» مانا اصطلاحي ده، یعنې د الله «نفس» او «حقیقت». موږ د الله ذات (نفس او حقیقت) نه شو درک کولی. د الله ذات په دې مانا له کایناتو، انسان او ژوند څخه پورته دی، یعنې الله سبحانه و تعالی (پخپله) له دې دریو محسوسو شیانو څخه بهر دی، نو ځکه د بشر د عقلي فکر او حواسو په ساحه کې نه راځي:
لاَّ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوه يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ
"سترګې هغه نه شي درک کولی او هغه ټولې سترګې درک کوي، او هغه ډېر دقیق او باخبره دی." (سورت الانعام: ۱۰۳)
دریم: ستاسو د دې پوښتنې په اړه چې: (د هغه چا حکم څه دی چې د ذات شتون نه مني او یوازې دا وایي چې زه پر الله او د هغه پر صفاتو ایمان لرم، خو دا عقیده نه لري چې هغه ذات لري؟)، داسې بریښي چې ویونکي ته اشتباه شوې ده. ځکه چې د «ذات الله» اصطلاح د هغه د نفس او حقیقت په مانا ده او په دې کې کومه ستونزه نشته. هغه څوک چې په مانا پوهیږي، د ذات له انکار څخه یې هدف دا نه شي کیدی چې الله حقیقت نه لري، ځکه دا مانا په شرعي نصوصو کې شته، لکه «ويحذرکم الله نفسه».
خو په شرعي تعریفونو کې باید پر هغو الفاظو بسنه وشي چې په نصوصو کې راغلي وي. د مثال په توګه په هغه حدیث کې چې بخاري او مسلم له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت کړی، کله چې جبرایل علیه السلام له رسول الله ﷺ څخه د ایمان په اړه وپوښتل، هغه ﷺ وفرمایل:
«الإِيمَانُ أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَبِلِقَائِهِ وَرُسُلِهِ وَتُؤْمِنَ بِالْبَعْثِ...»
"ایمان دا دی چې پر الله، د هغه پر ملایکو، د هغه پر کتابونو، د هغه سره پر لیدنې، د هغه پر رسولانو او پر بیا راژوندي کېدو ایمان ولرې..."
نو که له تاسو څخه د ایمان په اړه وپوښتل شي، نو هغه څه ووایئ چې په حدیث کې راغلي دي. همدا ډول د اسلام او احسان په اړه چې په حدیث جبرایل کې کوم تعریفونه راغلي، پر هغو بسنه کیږي.
امید دی چې دا ځواب به بسنه وکړي. الله ډېر پوه او حکیم دی.
ستاسو ورور، عطاء بن خلیل ابو الرشته
د ۱۴۴۳ هـ ق کال د رجب المرجب ۴مه د ۲۰۲۲م کال د فبروري ۵مه
د امیر (حفظه الله) له فېسبوک پاڼې څخه د ځواب لېنک: Facebook
د امیر (حفظه الله) له وېب پاڼې څخه د ځواب لېنک: Web